Foto: Dzen.ru
Aqtóbe qalasyndaǵy «Nur Ǵasyr» meshitinen shyǵatyn jerde belgisiz er adam kelýshi qyzdyń jolyn bógep, bir rettik nekege otyrýdy usynǵan. Astanada InDrive qosymshasy arqyly jumys istegen taksi júrgizýshisi 19 jastaǵy jolaýshy qyzdyń kózinshe ózin ustai almai, sháýetin shyǵaryp, jynystyq emeýrin kórsetken. Osydai jańalyqtar kún saiyn shyǵady. Osyndai jaǵdailarda jábirlenýshiniń ózin kinálap, kiim kiisi men júris-turysyna shúiligip jatatyndar bar. Osy oraida, Ult.kz tilshisi «Qyz-kelinshekterdiń qaýipsizdigi kiimine bailanysty ma?» jáne «Kiim adamnyń ishki jan dúniesin kórsete ala ma?» degen suraqty mamandarǵa qoiyp kórdi.
Qaýipsizdik – kiimde emes, sanada
Qoǵamda qyz-kelinshekterdiń kiim kiisi týraly áńgime qozǵalsa, onyń sońy kóbine daý-damaimen aiaqtalady. Biri – «qyz tym ashyq kiinedi» dese, endi biri «beti-basyn tumshalaǵan áiel qaýip tóndirýi múmkin» dep dabyl qaǵady. Munyń qaisysy durys? Jaýap bireý: másele kiimde emes, sana men zańda. Bul týraly QMDB Shariǵat jáne pátýa bóliminiń mamany Elbek Tasbolatuly túsindirip berdi.
«Bizde mynadai másele bar: kei adamdar shariǵattyń talabyn oryndamaǵan kisige ózi de dinge qaishy áreket jasap, qiianat jasaýǵa haqyly dep oilaidy. Bul – túbegeili qate túsinik.
Iá, bireý dini talapty oryndamady delik. Biraq bul eshkimge oǵan til tigizýge, zorlyq kórsetýge nemese kemsitýge ruqsat bermeidi. Mundai áreket shariǵatta da, zaiyrly zańda da quptalmaidy. Qoǵamdyq pikir aitý men jeke basyna tiisý – eki bólek nárse. Eger qoǵam belgili bir kiim úlgisin qup kórmese, ol pikirdi sypaiy, ádeppen aitýy múmkin. Biraq ony qoǵamda rezonans týatyndai, kúsh qoldaný ne qorlaý arqyly bildirý – múlde orynsyz.
Bireýdiń dini talapty ustanbaýyn jeleý etip, óziń de kúná jasaý – dindi jamylǵan ekijúzdilik. Din eshbir adamǵa ózge bireýge zorlyq kórsetýge, uryp-soǵýǵa nemese qorlaýǵa ruqsat etpeidi. Qyz bala ashyq kiindi degen jeleýmen er adamnyń oǵan tiisýge, qiianat jasaýǵa eshqandai quqyǵy joq. Bul – dinimizde anyq aitylǵan qaǵida», – deidi Elbek Tasbolatuly.
QMDB Shariǵat jáne pátýa bóliminiń mamanynyń aitýynsha, bóten qyzǵa nemese áielge qatysty shekten tys áreketke barý – jazalaý emes, sanasyp zorlyq jasaý. Mundaidy din de, zań da qoldamaidy.
«Sondyqtan eshkim óziniń áreketin dinmen búrkemelep, bireýge ziian keltirýge tyryspaýy kerek.
Biz – zaiyrly elde ómir súrip jatyrmyz. Sondyqtan Qazaqstan Respýblikasynyń zańdaryn qurmetteý – ár azamattyń mindeti. Eshkimge zańmen tyiym salynǵan áreketterdi jasaýǵa, basqa bireýge ziian keltirýge jol berilmeidi. Qoǵamda beibitshilik pen qaýipsizdik osy qaǵida arqyly ǵana saqtalady», – deidi Elbek Tasbolatuly.
Kiim jan dúnieniń ainasy ma?
Qyz-kelinshekterdiń qaýipsizdigine tek kiim sebep bolady degen kózqaras – adam psihikasyna, qoǵamnyń sana deńgeiine teris áser etetin ustanym. Bul kózqaras psihologiiada «jábirlenýshini kinálaý» (victim blaming) dep atalady. Bul uǵym adamnyń basyna túsken qiyn jaǵdaiǵa sol adamnyń ózi kináli dep sanaýǵa negizdelgen qaýipti psihologiialyq mehanizm. Psiholog Áliia Bazarbaidyń sózinshe, shyn máninde, qaýipsizdik máselesi qoǵamnyń quqyqtyq mádenietine, otbasyndaǵy tárbie men moraldyq qaǵidalarǵa, jeke tulǵanyń óz shekarasyn qorǵai alýyna, bilim men sana deńgeiine tikelei bailanysty.
«Adam qandai kiim kise de, onyń jeke basyna qol suǵý, ar-namysyna tiip, qaýip tóndirý – eshqashan aqtalmaityn áreket. Jeke tulǵanyń syrtqy kelbeti qandai bolmasyn, onyń qaýipsizdigi qoǵam men quqyq qorǵaý organdary tarapynan tolyqtai qorǵalýy tiis. Qaýipsizdik — bul kiimniń emes, qoǵamnyń sanasy men quqyqtyq tártibiniń kórsetkishi. Al kiim — adamnyń jan dúniesiniń bir ǵana kórinisi. Ekeýin shatastyrý qoǵamda oryn alyp jatqan teris úrdisterge jol ashýy múmkin.
Áiel adamnyń qadir-qasieti men qaýipsizdigi onyń kiimine emes, oǵan degen kózqaras pen qurmetke bailanysty. Qoǵamdy kiim arqyly emes, sana arqyly tárbieleý mańyzdy. Sonda ǵana qaýipsizdik te, qurmet te, adamgershilik te óz ornyn tabady», — deidi psiholog Áliia Bazarbai.
Iá, mamannyń aitýynsha, psihologiialyq turǵydan alǵanda, kiim adamnyń ishki áleminiń bir bólshegin bildire alady. Kiiný stili — tulǵanyń ózin tanytý tásilderiniń biri. Bul qubylys psihologiiada «ekspressivti minez-qulyq» dep atalady.
«Mysaly, ashyq túster men sándi stildi unatatyndar kóbine kóńildi, ómirge qushtar, ashyq-jarqyn jandar. Qarapaiym jáne uqypty kiinetinder tártipti, turaqty minezdi, naqty erejeni ustanatyn adamdar bolýy múmkin. Erekshe stildegi kiim kreativtilik pen daralyqty, keide qarsylyqty bildiredi. Alaida, adamnyń ishki jan dúniesin tek kiimi arqyly baǵalaý – birjaqty kózqaras. Kóp jaǵdaida adam kásibi ortaǵa beiimdelip, qoǵamnyń talaptaryna sai, óz emotsiiasyn jasyrý maqsatynda kiim tańdaidy. Mysaly, ózine senimsiz adam batyl kiim kiip, ishki álsizdigin jasyrýy múmkin. Al ishki jan-dúniesi bai, názik jandy adam syrttai qarapaiym, surqai kiinýi de múmkin», — deidi psiholog.
Degenmen bul kiimniń stili men túsine bailanysty. Al qoǵamda bir qyz ashyq kiinse, ony birden «jaman» dep baǵalap, tiisýge, sógýge daiyn turatyn kózqaras bar. Biraq bul – teris, ári ziiandy ustanym. Bul – kiimdi qyz mineziniń ólshemi dep qate túsinýden týǵan qatygez qate.
Psihologtardyń aitýynsha, adamnyń tańdaǵan kiimi onyń ishki áleminiń, tárbiesiniń nemese moraldyq deńgeiiniń kórinisi emes.
«Kiim – jai ǵana talǵam, ózindik stil nemese maýsymdyq qajettilik. Adamnyń qandai ekenin túsiný úshin onyń ústindegi matasyna emes, ishki bolmysyna úńilý qajet. Bireýdi ashyq kiingeni úshin «jaman» dep ataý – bul jai ǵana pikir emes, bul — psihologiialyq zorlyqtyń bir túri. Mundai tańba taǵý adamnyń júregine jara salady. Onyń ózin-ózi baǵalaýyn quldyratyp, qoǵamnan oqshaýlanýyna sebep bolýy múmkin.
Al oǵan til tigizý, tiisý, qorlaý – bul zań júzinde de, adamgershilik turǵysynan da keshirilmeitin áreket. Er adamnyń «men shariǵatty qorǵap turmyn» degen jeleýmen bóten qyzǵa qiianat jasaýy – shyn máninde dindi búrkemelegen zorlyq. Din de, zań da, aqyl-oi da muny aqtamaidy», — deidi psiholog Áliia Bazarbai.
Sonymen, biz zaiyrly elde ómir súremiz. Árkimniń kiiný erkindigi bar. Biraq eń bastysy, basqanyń da jeke shekarasyn, tańdaý quqyǵyn syilaý. Kiimge qarap adamǵa úkim shyǵarý órkenietti qoǵamǵa jat qylyq. Naǵyz mádeniettilik – kisiniń nietine qarap baǵa berý, onyń adamdyq qadir-qasietin eskerý. Sondyqtan qyzdyń kiimine qarap qate oi túiýden buryn, ózimizdiń ishki mádenietimizge, sóileý ádebimizge, kózqarasymyzdyń ádilettiligine qaraǵan jón.
Aqbota Musabekqyzy
