«بۇقانىڭ جٸبٸ نەگە ٷزٸلەدٸ» نەمەسە قىز-كەلٸنشەكتەردٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ كيٸمٸنە بايلانىستى ما?

فوتو: Dzen.ru

اقتٶبە قالاسىنداعى «نۇر عاسىر» مەشٸتٸنەن شىعاتىن جەردە بەلگٸسٸز ەر ادام كەلۋشٸ قىزدىڭ جولىن بٶگەپ, بٸر رەتتٸك نەكەگە وتىرۋدى ۇسىنعان. استانادا InDrive قوسىمشاسى ارقىلى جۇمىس ٸستەگەن تاكسي جٷرگٸزۋشٸسٸ 19 جاستاعى جولاۋشى قىزدىڭ كٶزٸنشە ٶزٸن ۇستاي الماي, شەۋەتٸن شىعارىپ, جىنىستىق ەمەۋرٸن كٶرسەتكەن. وسىداي جاڭالىقتار كٷن سايىن شىعادى. وسىنداي جاعدايلاردا جەبٸرلەنۋشٸنٸڭ ٶزٸن كٸنەلاپ, كيٸم كيٸسٸ مەن جٷرٸس-تۇرىسىنا شٷيلٸگٸپ جاتاتىندار بار. وسى ورايدا, Ult.kz تٸلشٸسٸ «قىز-كەلٸنشەكتەردٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ كيٸمٸنە بايلانىستى ما?» جەنە «كيٸم ادامنىڭ ٸشكٸ جان دٷنيەسٸن كٶرسەتە الا ما?» دەگەن سۇراقتى ماماندارعا قويىپ كٶردٸ. 

قاۋٸپسٸزدٸك – كيٸمدە ەمەس, سانادا

قوعامدا قىز-كەلٸنشەكتەردٸڭ كيٸم كيٸسٸ تۋرالى ەڭگٸمە قوزعالسا, ونىڭ سوڭى كٶبٸنە داۋ-دامايمەن اياقتالادى. بٸرٸ – «قىز تىم اشىق كيٸنەدٸ» دەسە, ەندٸ بٸرٸ «بەتٸ-باسىن تۇمشالاعان ەيەل قاۋٸپ تٶندٸرۋٸ مٷمكٸن» دەپ دابىل قاعادى. مۇنىڭ قايسىسى دۇرىس? جاۋاپ بٸرەۋ: مەسەلە كيٸمدە ەمەس, سانا مەن زاڭدا. بۇل تۋرالى قمدب شاريعات جەنە پەتۋا بٶلٸمٸنٸڭ مامانى ەلبەك تاسبولاتۇلى تٷسٸندٸرٸپ بەردٸ. 

«بٸزدە مىناداي مەسەلە بار: كەي ادامدار شاريعاتتىڭ تالابىن ورىنداماعان كٸسٸگە ٶزٸ دە دٸنگە قايشى ەرەكەت جاساپ, قييانات جاساۋعا حاقىلى دەپ ويلايدى. بۇل – تٷبەگەيلٸ قاتە تٷسٸنٸك.
يە, بٸرەۋ دٸني تالاپتى ورىندامادى دەلٸك. بٸراق بۇل ەشكٸمگە وعان تٸل تيگٸزۋگە, زورلىق كٶرسەتۋگە نەمەسە كەمسٸتۋگە رۇقسات بەرمەيدٸ. مۇنداي ەرەكەت شاريعاتتا دا, زايىرلى زاڭدا دا قۇپتالمايدى. قوعامدىق پٸكٸر ايتۋ مەن جەكە باسىنا تيٸسۋ – ەكٸ بٶلەك نەرسە. ەگەر قوعام بەلگٸلٸ بٸر كيٸم ٷلگٸسٸن قۇپ كٶرمەسە, ول پٸكٸردٸ سىپايى, ەدەپپەن ايتۋى مٷمكٸن. بٸراق ونى قوعامدا رەزونانس تۋاتىنداي, كٷش قولدانۋ نە قورلاۋ ارقىلى بٸلدٸرۋ – مٷلدە ورىنسىز.
بٸرەۋدٸڭ دٸني تالاپتى ۇستانباۋىن جەلەۋ ەتٸپ, ٶزٸڭ دە كٷنە جاساۋ – دٸندٸ جامىلعان ەكٸجٷزدٸلٸك. دٸن ەشبٸر ادامعا ٶزگە بٸرەۋگە زورلىق كٶرسەتۋگە, ۇرىپ-سوعۋعا نەمەسە قورلاۋعا رۇقسات ەتپەيدٸ. قىز بالا اشىق كيٸندٸ دەگەن جەلەۋمەن ەر ادامنىڭ وعان تيٸسۋگە, قييانات جاساۋعا ەشقانداي قۇقىعى جوق. بۇل – دٸنٸمٸزدە انىق ايتىلعان قاعيدا», – دەيدٸ ەلبەك تاسبولاتۇلى.

قمدب شاريعات جەنە پەتۋا بٶلٸمٸنٸڭ مامانىنىڭ ايتۋىنشا, بٶتەن قىزعا نەمەسە ەيەلگە قاتىستى شەكتەن تىس ەرەكەتكە بارۋ – جازالاۋ ەمەس, ساناسىپ زورلىق جاساۋ. مۇندايدى دٸن دە, زاڭ دا قولدامايدى.

«سوندىقتان ەشكٸم ٶزٸنٸڭ ەرەكەتٸن دٸنمەن بٷركەمەلەپ, بٸرەۋگە زييان كەلتٸرۋگە تىرىسپاۋى كەرەك.
بٸز – زايىرلى ەلدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. سوندىقتان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىن قۇرمەتتەۋ – ەر ازاماتتىڭ مٸندەتٸ. ەشكٸمگە زاڭمەن تىيىم سالىنعان ەرەكەتتەردٸ جاساۋعا, باسقا بٸرەۋگە زييان كەلتٸرۋگە جول بەرٸلمەيدٸ. قوعامدا بەيبٸتشٸلٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸك وسى قاعيدا ارقىلى عانا ساقتالادى», – دەيدٸ ەلبەك تاسبولاتۇلى.

كيٸم جان دٷنيەنٸڭ ايناسى ما?

قىز-كەلٸنشەكتەردٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە تەك كيٸم سەبەپ بولادى دەگەن كٶزقاراس – ادام پسيحيكاسىنا, قوعامنىڭ سانا دەڭگەيٸنە تەرٸس ەسەر ەتەتٸن ۇستانىم. بۇل كٶزقاراس پسيحولوگييادا «جەبٸرلەنۋشٸنٸ كٸنەلاۋ» (victim blaming) دەپ اتالادى. بۇل ۇعىم ادامنىڭ باسىنا تٷسكەن قيىن جاعدايعا سول ادامنىڭ ٶزٸ كٸنەلٸ دەپ ساناۋعا نەگٸزدەلگەن قاۋٸپتٸ پسيحولوگييالىق مەحانيزم.  پسيحولوگ ەلييا بازاربايدىڭ سٶزٸنشە, شىن مەنٸندە, قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ قوعامنىڭ قۇقىقتىق مەدەنيەتٸنە, وتباسىنداعى تەربيە مەن مورالدىق قاعيدالارعا, جەكە تۇلعانىڭ ٶز شەكاراسىن قورعاي الۋىنا, بٸلٸم مەن سانا دەڭگەيٸنە تٸكەلەي بايلانىستى.

«ادام قانداي كيٸم كيسە دە, ونىڭ جەكە باسىنا قول سۇعۋ, ار-نامىسىنا تيٸپ, قاۋٸپ تٶندٸرۋ – ەشقاشان اقتالمايتىن ەرەكەت. جەكە تۇلعانىڭ سىرتقى كەلبەتٸ قانداي بولماسىن, ونىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ قوعام مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تاراپىنان تولىقتاي قورعالۋى تيٸس. قاۋٸپسٸزدٸك — بۇل كيٸمنٸڭ ەمەس, قوعامنىڭ ساناسى مەن قۇقىقتىق تەرتٸبٸنٸڭ كٶرسەتكٸشٸ. ال كيٸم — ادامنىڭ جان دٷنيەسٸنٸڭ بٸر عانا كٶرٸنٸسٸ. ەكەۋٸن شاتاستىرۋ قوعامدا ورىن الىپ جاتقان تەرٸس ٷردٸستەرگە جول اشۋى مٷمكٸن.
ەيەل ادامنىڭ قادٸر-قاسيەتٸ مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸ ونىڭ كيٸمٸنە ەمەس, وعان دەگەن كٶزقاراس پەن قۇرمەتكە بايلانىستى. قوعامدى كيٸم ارقىلى ەمەس, سانا ارقىلى تەربيەلەۋ ماڭىزدى. سوندا عانا قاۋٸپسٸزدٸك تە, قۇرمەت تە, ادامگەرشٸلٸك تە ٶز ورنىن تابادى», — دەيدٸ پسيحولوگ ەلييا بازارباي. 

يە, ماماننىڭ ايتۋىنشا, پسيحولوگييالىق تۇرعىدان العاندا, كيٸم ادامنىڭ ٸشكٸ ەلەمٸنٸڭ بٸر بٶلشەگٸن بٸلدٸرە الادى. كيٸنۋ ستيلٸ — تۇلعانىڭ ٶزٸن تانىتۋ تەسٸلدەرٸنٸڭ بٸرٸ. بۇل قۇبىلىس پسيحولوگييادا «ەكسپرەسسيۆتٸ مٸنەز-قۇلىق» دەپ اتالادى. 

«مىسالى, اشىق تٷستەر مەن سەندٸ ستيلدٸ ۇناتاتىندار كٶبٸنە كٶڭٸلدٸ, ٶمٸرگە قۇشتار, اشىق-جارقىن جاندار. قاراپايىم جەنە ۇقىپتى كيٸنەتٸندەر  تەرتٸپتٸ, تۇراقتى مٸنەزدٸ, ناقتى ەرەجەنٸ ۇستاناتىن ادامدار بولۋى مٷمكٸن. ەرەكشە ستيلدەگٸ كيٸم كرەاتيۆتٸلٸك پەن دارالىقتى, كەيدە قارسىلىقتى بٸلدٸرەدٸ. الايدا, ادامنىڭ ٸشكٸ جان دٷنيەسٸن تەك كيٸمٸ ارقىلى باعالاۋ – بٸرجاقتى كٶزقاراس. كٶپ جاعدايدا ادام كەسٸبي ورتاعا بەيٸمدەلٸپ, قوعامنىڭ تالاپتارىنا ساي, ٶز ەموتسيياسىن جاسىرۋ ماقساتىندا كيٸم تاڭدايدى. مىسالى, ٶزٸنە سەنٸمسٸز ادام باتىل كيٸم كيٸپ, ٸشكٸ ەلسٸزدٸگٸن جاسىرۋى مٷمكٸن. ال ٸشكٸ جان-دٷنيەسٸ باي, نەزٸك جاندى ادام سىرتتاي قاراپايىم, سۇرقاي كيٸنۋٸ دە مٷمكٸن», — دەيدٸ پسيحولوگ. 

دەگەنمەن بۇل كيٸمنٸڭ ستيلٸ مەن تٷسٸنە بايلانىستى. ال قوعامدا  بٸر قىز اشىق كيٸنسە, ونى بٸردەن «جامان» دەپ باعالاپ, تيٸسۋگە, سٶگۋگە دايىن تۇراتىن كٶزقاراس بار. بٸراق بۇل – تەرٸس, ەرٸ زيياندى ۇستانىم. بۇل – كيٸمدٸ قىز مٸنەزٸنٸڭ ٶلشەمٸ دەپ قاتە تٷسٸنۋدەن تۋعان قاتىگەز قاتە.

پسيحولوگتاردىڭ ايتۋىنشا, ادامنىڭ تاڭداعان كيٸمٸ ونىڭ ٸشكٸ ەلەمٸنٸڭ, تەربيەسٸنٸڭ نەمەسە مورالدىق دەڭگەيٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ ەمەس.

«كيٸم – جاي عانا تالعام, ٶزٸندٸك ستيل نەمەسە ماۋسىمدىق قاجەتتٸلٸك. ادامنىڭ قانداي ەكەنٸن تٷسٸنۋ ٷشٸن ونىڭ ٷستٸندەگٸ ماتاسىنا ەمەس, ٸشكٸ بولمىسىنا ٷڭٸلۋ قاجەت. بٸرەۋدٸ اشىق كيٸنگەنٸ ٷشٸن «جامان» دەپ اتاۋ – بۇل جاي عانا پٸكٸر ەمەس, بۇل — پسيحولوگييالىق زورلىقتىڭ بٸر تٷرٸ. مۇنداي تاڭبا تاعۋ ادامنىڭ جٷرەگٸنە جارا سالادى. ونىڭ ٶزٸن-ٶزٸ باعالاۋىن قۇلدىراتىپ, قوعامنان وقشاۋلانۋىنا سەبەپ بولۋى مٷمكٸن.
ال وعان تٸل تيگٸزۋ, تيٸسۋ, قورلاۋ – بۇل زاڭ جٷزٸندە دە, ادامگەرشٸلٸك تۇرعىسىنان دا كەشٸرٸلمەيتٸن ەرەكەت. ەر ادامنىڭ «مەن شاريعاتتى قورعاپ تۇرمىن» دەگەن جەلەۋمەن بٶتەن قىزعا قييانات جاساۋى – شىن مەنٸندە دٸندٸ بٷركەمەلەگەن زورلىق. دٸن دە, زاڭ دا, اقىل-وي دا مۇنى اقتامايدى», — دەيدٸ پسيحولوگ ەلييا بازارباي. 

سونىمەن, بٸز زايىرلى ەلدە ٶمٸر سٷرەمٸز. ەركٸمنٸڭ كيٸنۋ ەركٸندٸگٸ بار. بٸراق ەڭ باستىسى, باسقانىڭ دا جەكە شەكاراسىن, تاڭداۋ قۇقىعىن سىيلاۋ. كيٸمگە قاراپ ادامعا ٷكٸم شىعارۋ  ٶركەنيەتتٸ قوعامعا جات قىلىق. ناعىز مەدەنيەتتٸلٸك – كٸسٸنٸڭ نيەتٸنە قاراپ باعا بەرۋ, ونىڭ ادامدىق قادٸر-قاسيەتٸن ەسكەرۋ. سوندىقتان قىزدىڭ كيٸمٸنە قاراپ قاتە وي تٷيۋدەن بۇرىن, ٶزٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ مەدەنيەتٸمٸزگە, سٶيلەۋ ەدەبٸمٸزگە, كٶزقاراسىمىزدىڭ ەدٸلەتتٸلٸگٸنە قاراعان جٶن. 

اقبوتا مۇسابەكقىزى