Keshe ǵana QR eńbek sińirgen qairatkeri ataǵyn alǵan aqyn Qasymhan Begmanovpen kezdesip, at ústi áńgimelesýdiń sáti tústi. Aqynnyń Astanadan Almatyǵa jolǵa shyǵar aldyndaǵy eki-úsh saǵattyq áńgimesi «atan túiege júk bolardai» áser qaldyrdy. Keibir kisilermen suhbat ala almai kóp kún daiyndalyp, aldyn-ala suraǵymyzdy jiberip, artynan qýalap júretinimizdi jasyrmaimyz. Aitary kóp aqynnyń negizgi oilaryn qaǵazǵa túsirip, oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz. Shaǵyn suhbatymyzdyń ózinen aqynnyń shynaiy bolmysyn ańǵarǵandai boldyq. Eki kitap shyǵaryp, tóbesi kókke eki eli ǵana jetpei júrgen jas aqyndar osyndai igi jaqsylardyń óleńin ǵana urlamai, minezinen de úlgi alsa degen oiǵa kelesiń.
–Qasymhan aǵa, Sizder poeziiaǵa kelgende básekelestik óte qarqyndy boldy. Ótken ǵasyrdyń aiaǵynda ádebietke kezdeisoq eshkim kelgen joq. Búgingi poeziianyń minezi ózgergen siiaqty. Jarq etip «juldyz» bolǵysy keletinder kóbeidi. Ózińizdi qai baǵyttyń aqyny sanaisyz?
70-shi jyldardyń sońynda bir top jas aqyn ádebi ortaǵa kelip qosyldyq. Ol kezde qoltańbasy qalyptaspaǵan, bulyńǵyrlaý kezimiz. Bul jerde «bulyńǵyrlaý» degen sózdi «kitaby shyqpaǵan jas aqyndar» dep túsindirýge bolady. Alaman báigede júz at qatar shapsa, márege qaisysy birinshi bop keletini belgisiz ǵoi. Báigede alaman alamandy ózinen uzatyp jibermeidi.
Jalpy poeziia degenimizdiń ózi – alaman ǵoi. Keibir jastar jarq etip birden kóringisi keledi, men sony túsinbeimin. Men de kezinde jarq etip kóringim kelgen, bir qyzdarǵa taban asty unaǵym kelgen. Sóitip júrgende Tumanbai Moldaǵaliev aǵam bir kúni: «Poeziiada asyqpaý kerek», - dedi.
Jas kezde adam alyp-ushady. Keiin poeziianyń bir kúndik emes, uzaq ǵumyr ekenin túsindim. Óleńdegi aǵalarym ómirden kete bastaǵanda esimdi jinap aldym. Keńshilik aǵam ómirden ozǵanda, búkil ádebi orta kúńirendi. Súiegimiz úgitilip, janymyz aýyrdy. Biz ol kezde kóshe aqyndary edik. Meniń «Kóshe aqyndary» degen óleńim bar. Jalpy sol kezde qazaq ádebietiniń ortasyna «kóshe aqyndary» degen termindi eńgizgen men bolatynmyn. Orystarda ol uǵym qalyptasqan. Biz «kóshe aqyndary» dese kóz aldymyzǵa kóshede qańǵyryp, iship júrgen bireýdi elestetemiz. Áli kúnge deiin men ózimdi kóshe aqyny sezinemin.
Qyryqtan asyp aǵa bolǵannan keiin ǵana oily óleń jazýdy oilai bastadym. O basta ózim óleńdi qyzdarǵa unaý úshin jazǵanmyn. Óleńge jarq-jurq etip kelgenderdi keide aiap turam, izinshe jarq-jurq etip aqqan juldyzdai joǵalady. Sondyqtan ishki potentsialdy saqtaý kerek. Qadyr Myrza Áli men týraly jazǵanda:
- Bar múmkindigin sarqyp paidalanady, - dep aitty ǵoi. Shyn mánin de olai bolmaýy múmkin. Sebebi, men ishki qýatymdy saqtaimyn. Birden taýsylǵym kelmeidi. Ómir degen bir ainalym, eki ainalymnan turmaidy. Alaman báigeniń ózi birer saǵattan soń aiaqtalady. Al, ómir qashan bitedi? Árbirden soń poeziia ýaqytpen ólsheýge kele me? Shyn aqyndar poeziiada máńgilikke ǵana jumys jasaidy. Keiingi balalar osyny túsiný kerek. Tólegen Aibergenov óleńniń kiesi týraly:
Saiasynda boldym men san shynardyń,
Men júz qyzǵa ǵashyq bolǵan shyǵarmyn.
Adammyn ǵoi shyn saǵynysh tán maǵan,
Bipaq meniń tamdy búgin kóz jasym
Sol qyzdardyń bipine de tambaǵan –
dep jyrlap ketti.
Menińshe, Tólegen Aibergenov endi-endi óziniń potentsialyn óleńge tereńdetip bere bastaǵan edi. Qazir «kógildir» degen sózdi jastarǵa aitsań túsinbeidi. «Kógildir» degen men úshin romantikany bildiredi. «Kaspidiń tolqyn taýlary, Senbisiń kógildir mahabbatym» deidi Tólegen aqyn. Qazirgi jastarǵa kógildir mahabbat týraly aityp kórshi. Meniń túsinigimde kógildir degen tús – kóz aldyma Tólegen Aibergenovty keltiredi. Dúnieden erte ótip ketken aqyndardy elestetedi. Saǵat Ábýǵaliev, Ómirzaq Qojamuratov, Marat Otaraliev, Ómirbai Sáýirbaev, Qanybek Sarybaev, Dúisenhan Naqypov, Talabai Narmanov, Artyǵali Ybyraev, Muratbek Dúisenbekov, Nurlan Maýkenuly syndy ǵajap aqyndarǵa balama bolady.
– «Ǵajap aqyndardyń biri Ómirzaq Qojamuratov» dep qaldyńyz. Jalpy oqyrman ol kisiniń esimimen etene tanys emes. Esimi eleýsiz, eskerýsiz talantar jaiynda aita otyrsaq...
- Zeinolla Serikqaliev degen keremet ádebiet synshysy boldy. Bir jyldary Imanǵali Tasmaǵambetovtyń qoldaýymen júz aqynnyń kitaby «Otyrar kitaphanasy» degen seriiamen basylyp shyqty. Sodan júz aqynnyń barlyǵy «Alash» syilyǵyna tústik. Sol syilyqtyń tóraǵasy Rymǵali Nurǵali boldy. Zeinolla Serikqaliev múshesi eken. Ol kezde «Alash» syilyǵy qazirgi Memlekettik syilyqty alýmen birdei. Ony alý óte qiyn bolatyn. Sol kezde shyqqan «Saǵynysh» degen kitabym syilyqqa tústi. Bir kúni Zeinolla aǵam shaqyryp: «Seniń kitaptaryń maǵan Ómirzaq Qojamuratovty esime salady», - dedi. Men kádimgidei shamdandym: «Qaidaǵy joq Ómirzaqqa teńegeni nesi, Tólegenge nege teńei salmaidy-ei!», - dep ishtei shamdanyp qaldym. Sosyn: «Aǵa, ol kim?» – dep edim: «Oi, ainalaiyn, keiin aitamyn», - dedi. «Eshkim bilmeitin Qojamuratovqa nege teńedi eken?», - dep ishtei namystanyp qaldym (kúldi). Keiin bilip jatyrmyz, Ómirzaq degen – qazaqtyń uly aqyny ǵoi. Kitaptaryn sol kisiden alyp oqydym. Sol jyly júz aqynnyń ishinen Qanipa Buǵybaeva ekeýmiz «Alash» syilyǵyn aldyq.
Tólegen Aibergenov, Marat Otaraliev, Saǵat Ábýǵaliev, Ómirzaq Qojamuratov syndy taǵdyrly aqyndardy men kóp oqydym. Onyń ishinde ózimniń ómirden erte ótip ketken dosym Nurlan Máýkenuly bar.
«Aýzyńnan bir uryp aqyn qylyp jibereiin be?»
–Aqyndardyń óleńi ulttyń oilaý júiesiniń ólshemi bola ala ma? Jaqynda jazýshy Dýlat Isabekovtyń «Shetten kelip jatqan qandastardyń bári shetinen aqyn keledi. Onsyzda aqyndardan qutyla almai otyrmyz» degen suhbaty shyqty. Buǵan qalai qaraisyz?
Ultqa qyzmet etý degenimiz – óleń jazýmen shektelmeidi, osyny jastar uǵynýy kerek. Poeziia degen – kóbine jastyqqa tán. Men álem poeziiasynyń jaýharlaryn túgel oqydym. Óleń jazý degenimiz – bilim jarystyrý emes. Keibir jastardyń oqyǵany kóp, biraq shyǵarmasynda eshteńe joq. Óte ókinishti. Oqyǵan-toqyǵanyń shyǵarmańda áser etpegennen keiin, ol óleń halyqty da tolqyta almaidy. Oqyǵan nárseniń shyǵarmańda bir boiaýy kórinis tappasa ne paida?
Dýlat Isabekov – ómirdiń ózin iýmorǵa ainaldyryp, mazaqtap otyratyn qalamger. «Ol kisini tek kitaptan ǵana oqyp, bildim», - dep júrgen adam qatty qatelesedi. Mysaly, «Tirshilik», «Gaýhartas», «Jasyn» degen shyǵarmalardyń keiipkerlerin men qazbalap, zerttegen adammyn. Jazýshynyń janynda óte kóp júrdim. Áke-sheshemniń úiinde talai qonaq boldy. Men ol kisiniń «Ápkedegi» prototipin jaqsy bilemin. Ápkesi bertinge deiin Túrkistan qalasynda ómir súrdi. «Gaýhartastaǵy» shopyr jigittiń prototipi Amangeldi degen jan dosy áli kúnge deiin Dýlat Isabekovty traptan trapqa, perronnan perronǵa shyǵaryp salyp, kútip alyp júredi. Ózi Shymkent oblysynda MAI-diń bastyǵy boldy.
Dýlat aǵanyń qasynda kei aqyndar kóp júre almaýy múmkin. Sebebi, men keide óleń oqyǵym keletin. Sonda «aǵa, óleń oqiynshy» desem, «jaraidy, bir óleń oqi qoishy», - dep jaýap beredi. Bir óleń oqyǵannan keiin emotsiiamen ekinshi óleń oqyǵyń keledi, endi aqynsyń ǵoi (kúldi). Sóitseń Dýlat aǵa aitady: «Bizdiń aýylda Isahan degen kókem bar edi. Ol dastarhan basynda otyrǵanda «alyp qoisaishy» degen sózdi ǵana aitatyn. Basqa sóz aitpaidy. Sonyń yzasyna tiseń: «aýzyńnan bir uryp aqyn qylyp jibereiin be, ýaiym-qaiǵydan aqyn bolyp ketesiń», - dep Dýlat Isabekov bizdi mazaqtap otyrady. Osyndai úlken qalamgerdiń qasynda qalai óleń oqisyń? Biraq budan Dýlat Isabekov poeziia túsinbeidi dep aita alamyz ba? Qazirgi kózi tiri klassigimiz ǵoi.
Kóp synshylar «Qarǵyn» romanyndaǵy Jasynnyń prototipi Asqar Súleimenov» dep qatelesedi. Asekeńniń janynda da júrdik. Jasyn júz paiyz Asqar emes. Jasynnyń elý paiyzy – Dýlat Isabekovtyń ózi. Osy turǵyda ádiletti bolý kerek. Meniń túsinigimde shyǵarmadaǵy Baǵila ǵashyq bolatyn Jasynnyń prototipi – Dýlat Isabekovtyń ózi. Aǵamyz «Ai-Petri aqiqaty» úshin Memlekettik syilyqty aldy, biraq «Qarǵyn» oqyrmandar arasynda sensatsiia jasady. Sol shyǵarmasy úshin Dýlat aǵaǵa kóp qyzdar essiz ǵashyq bolǵanyn kózimiz kórdik.
Men Oraǵańmen uzaq júre almai qaldym
–Sizdiń óleńderińizden keńes úkimetine arnalǵan birde-bir týyndy kezdestirmedik. Sizder aqyn bolyp qalyptasqan kezde ótpeli taqyrypqa soqtyqpan aqyn-jazýshy neken-saiaq edi ǵoi...
Osy rette Aqan Nurmanovtyń «Qulannyń ajaly» degen romanyn aita ketken durys. Romannyń basty keiipkeri – Keiki batyr. Keikiniń rýy – Qulan Qypshaq. Sovet úkimetiniń jaýy boldy. Sondai kezeńde sol shyǵarmany jazýdyń ózi erlik qoi. «Aqan Nurmanovty óltirip ketken» degen qaýeset bar. Ol romandy jalǵastyryp jazǵan Qalihan Ysqaq Babaiqorǵanda ákemniń úiine kelip, qonaq boldy.
Sol jyldary Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Qaldarbek Naimanbaev bizge Túrkistanǵa jan-jaqtan keletin delegatsiiany kútip alýǵa tapsyrma berdi. Onshaqty túrki tildes elder jazýshylar odaǵynyń birinshi hatshylary Túrkistanǵa keletin boldy. Qalihan Ysqaq ekeýmizdi basshylyq Túrkistanǵa qonaqtardy kútýge daiyndalý úshin jiberdi. Barsaq, Túrkistan qalalyq partiia komitetinde jazýshylardy kútip alatyn adam joq eken. Ákim qashyp ketken, elde aqsha joq. Eli ishi abyr-sabyr.
Sodan Babaiqorǵanǵa kelip Qalihan aǵa ekeýmiz on kúndei meniń ákemniń úiinde jattyq. Jazýshylardy kútip alatyn jer izdedik. Jas kezim. Namystanyp baram. Qonaqtardy qalaida kútip alyp, Túrkistandy, Saýrandy, Qoja Ahmet Iassaýi kesenesin kórsetý kerek. Ol kezde Jazýshylar odaǵynyń kók tiyn aqshasy joq. Sodan Qalihan Ysqaq aitty: «Qonaqtardy nege osy úide kútip almaimyz?» - dep. Men aittym: «Myna úiden uiat emes pe, aǵa?» - dep. Biraq baqshasynda jemis-jidek ósetin edi. Qarapaiym úi bolatyn. Qazirgi kúnniń biigimen qaraýǵa bolmaidy. «Joq uiat emes. Myna úide keremet otyrys bolady. Keiin óziń maqtanyp aityp júresiń» - dedi. «Qaleke, erteńgi kúndi qoia turaiyq. Erteń Qaldarbek Naimanbaev ekeýmizdi de odaqtan qýyp shyǵady», - dedim. Aǵam aitty, «ýaiymdama, eshqandai áńgime bolmaidy. Osy jerde kúteiik» - dep.
Sol joly ákem alty qoi soidy, ózimniń qarajatyma akademiialyq dastarhan jasadyq. Alys-jaqynnan kelgen qalamgerlerdi arqa-jarqa bolyp meniń týyp-ósken úiimde kútip aldyq. Sol keshte Tólen Ábdik kúi tartyp, asaba boldy. Sáken Júnisov án shyrqady. Qaldarbek Naimanbaev, Oralhan Bókei, Esenǵali Raýshan bastaǵan aqyn-jazýshylar, bir top jýrnalister ákemniń shańyraǵynda qonaqta boldy. Ádemi otyrys ótti. Sol keshti uiymdastyrý barysynda Qalihan Ysqaqpen rýhani jaqyn bolyp kettim. Qalekeń keiin kezdesken saiyn: «Áke-shesheń aman ba» - dep suraityn boldy. Sol jiynnyń sońynda Oralhan Bókei: «Seniń qandai ortada óskenińdi túsindim. Anaý mahabbat týraly ǵazaldaryńdy «Qazaq ádebietiniń» bir betine jarqyratyp bereiin» - dedi. Jas kezim, balasha qýandym. Almatyǵa barysymen biz Túrkiiaǵa ushyp kettik te, ol kisi Indiiaǵa saparǵa ketti. Ol kisimen sońǵy kezdesý ekenin biz qaidan bileiik. Eger bizben birge Oralhan Bókei Túrkiiaǵa barǵanda, múmkin basqasha bolar ma edi. Qalǵan ómirimizde inili-aǵa bolyp ótetin edik. Men Oraǵańmen birge uzaq júre almai qaldym. Sol kúni dastarhanda úziliske shyqqan kezde Oralhan Bókei ákeme, «myna balańyz aqyn bolady. Budan keiin meniń qasymda júredi» - dep edi.
«Sovet úkimetin boqtaǵan joqsyń ba?»
–Ómir súrýde ózindik formýla oilap tapqan Ótejan Nurǵalievtiń ózi sizge arnap óleń jazypty. El arasynda ol kisi týraly qyzyq áńgimeler aitylyp júr. Qisyq, qyńyr minezdi aqynmen til tabysý qanshalyqty qiynǵa soqty?
Ótejan Nurǵaliev meniń týǵan aýylymda, ákemniń qara shańyraǵynda on kúndei qonaq boldy. Qasymyzda belgili synshy Qulbek Ergóbek bar. Kýáge tirilerdi tartyp ádeii sóilep otyrmyn. Sattar Erýbaevtyń mereitoiyn Túrkistanda ótkizetin boldyq. Sóitip bir vagon qylyp aqyn-jazýshylardy Túrkistanǵa ertip apardym. Ol kezde Sabyrhan Asanov tiri. Konferentsiiada biraz aqyndar prezidiýmda otyrady da, qalǵan aqyndar zalda otyratyn boldy. Prezidiýmda «Sabyrhan Asanov» dep jazylyp turǵan jerge Ótejan Nurǵaliev otyryp alypty. Sóitse Sabyrhan Asanovqa aýa jetpei sál aýyryp, zaldyń ishine otyra salǵan eken. Túrkistannyń ákimi jinalysty bastaiyn dese, zal gý-gý kúledi. Sabyrhan Asanov dese, Ótejan aǵa ornynan turyp basyn izeidi. Men sosyn baryp aitam ǵoi: «Ót aǵa, munyńyz ne, uiat bolady ǵoi» desem: «Onda turǵan ne bar, ana nadandarǵa bir-eki saǵat Sabyrhan bola turaiyn da», - deidi. Ákim de qatty qysylyp qaldy.
Kelesi kúni Qulbek Ergóbek qoimai: «Ótejan Nurǵaliev ekeýińmen jastarǵa kezdesý ótkizeiik», - dedi. Bir úsh júz-tórt júz qyz tolǵan Túrkistan ýniversitetiniń zalyna Ótejan aǵa ekeýmiz kirip keldik. Ótejan aǵanyń qandai óleń oqyǵanyn aitaiyn ba? «Birdeńe de kúnder batatyn, birdeńede tańdar atatyn. Joiylsyn qyzdar nasybailaryn satatyn», - degen óleńinen bastady. Búkil qyz dý ete qaldy. Kezdesýdi júrgizýshi Qulekeń qatty qysyldy. Sondai qyzyqtar bolǵan.
Meniń birinshi kitabym Jumeken Nájimedenovtyń retsenziiasymen jaryq kórdi. Tusaýymdy kesti. Men Jumeken men Ótejannyń batasymen Saǵat Áshimbaevtyń qoldaýymen alǵashqy kitabymdy shyǵarǵan adammyn.
Eń alǵash Saǵat Áshimbaev meniń dápterge qolmen jazǵan óleńderimdi surap aldy. Sosyn Ótejan Nurǵalievtiń qolyna tapsyrdy. Ol kezde Ótejan «Jalyn» baspasynda redaktor. Sodan Kúlásh Ahmetova apam aitty: «Seniń kitabyńdy Ótejan oqymapty», - dedi. «Politehnikalyq institýttyń stýdenti» degennen keiin, óleńderimdi oqymai, laqtyra salypty. Sen baryp dáleldemeseń bolmaidy», - dedi Kúlásh Ahmetova. Sodan batyl bolý úshin eki stakan araqty tartyp jiberip, keshkisin Ótejan aǵanyń úiine bardym. Ózimdi erkin ustadym. Týra aldyna barǵanda Ótejan aǵam: «Bala, sharttasaiyq», - dedi. «Men qazir bir óleń oqimyn, sosyn sen bir óleń oqisyń. Eger men oqyǵan óleńnen seniń óleńiń bir mysqal kem bolatyn bolsa, seniń kitabyń shyqpaidy. Oǵan renjimeisiń. Osy sózge toqtaisyń ba?» - dedi. «Toqtaimyn»! – dedim batyldanyp. Onyń ústine álginde ishken araǵym osy sátte basyma shyqty. Syrtta eki-úsh aqyn kútip turdy. Sodan Ótekeń «Túie, túie, túie» degen bir óleń oqydy. Anany oqyp jatqanda yzam keldi. Keýdemde namys oiandy. Sosyn meniń «Júgeriler» degen óleńim bolatyn. Túgel umytyp qaldym. Bala kezimde aidalada atam ekeýmiz júgeri egetinbiz. Sonda atyz-atyzben júgerini sýaramyz. Qyrdan sý qashady da, tómende ósip turǵan jalǵyz taldyń túbine baryp quiady. «Jalǵyz talǵa eginnen sý qashatyn, Júgeriler eljirei shýlasatyn» degen joldar esimde qalypty. Barymdy salyp oqyp em, Ótejan aǵam: «Keńes úkimetinen qashyp ketken emigranttar» siiaqty ornynan turyp, qolymdy aldy. «Sen aqynsyń, kitabyń shyǵady, boldy kete ber» - dedi. Aiyzym qanbai qaldy. «Aǵa, taǵy da óleń oqyǵym keledi» - dedim. «Men saǵan aittym ǵoi, kitabyń shyǵady, ket!» - dedi. Senesiń be, senbeisiń be, alǵashqy kitabymyz osylai shyqty. Ary qarai oqyǵan da joq. «Sovet úkimetin boqtaǵan joqsyń ba?», - dedi. «Joq» - dedim. Sovet úkimetin boqtap nem bar, ol kezde jas balamyn. Biraq, komsomol týraly, partiia týraly da birde-bir óleńim joq.
«Qazaq bop ómir súrý qandai qyzyq»
–Sizdiń «Kúreńbel» degen kitabyńyzdyń alǵy sózin Qadyr Myrza Áli men Tumanbai Moldaǵaliev jazypty. Eki uly aqynnyń batasyn alý úlken jaýapkershilik qoi. Óleńdegi aǵalaryńyz sizdi qandai aqyl-keńespen tárbieledi? Poeziiada bireý bireýdiń aýyzyna sóz salyp bere ala ma?
Men elýge tolǵanda Qadyr Myrza Áli bastap, bir top aqyndar men ánshiler qostap Shymkentke bardyq. Oblys ákimshiligi uiymdastyryp, jaqsy kútip aldy. Sonda Qadaǵań aitty: «Mynandai qurmetti men kórgen joqpyn. Sen elińe syily ekensiń Qasymhan» - dep. Bizdiń de áketip bara jatqan eshteńemiz joq. Buryn ákimshilikte jumys istegenim kóp kómektesti. Sol joly meniń týǵan jerim Kentaý qalasyna bardyq. Maǵan mingizgen aqbozatty jurttyń kózinshe: «Ustazym, poeziia paiǵambary Qadyr Myrza Álige tabys etem!», - dep syiladym. Soǵan áli kúnge deiin qýanam. Ol kisilerden men ómirdi qalai súrýdi úirendim. Aqyndyq ǵumyrymda satqyndyq pen ósek-aiańdy kóp kórdim. Asqar Súleimenov: «Qazaq bop ómir súrý qandai qyzyq jigitter», - dep otyratyn. Sol siiaqty qazaq bop ómir súrseń ýaqyt tez ótedi, ishiń pyspaidy. Biz ótken kóshe únemi ósegi qardai borap jatady, artyńnan it júgirtip, tóbeńnen qus salady. Osynyń bárine bizdi Qadyr aǵalar ishtei daiyndady. Qarshadai kezimizde óleńge keldik.
Bir kúni Qadyr aǵaǵa muń shaqtym: «Mynalar ómir súrgizbedi ǵoi, aǵa!» - dedim. Qadyr aǵa uzaq únsiz otyryp: «Seniń bir aiybyń bar» - dedi. «Sen óleńdi nashar jaza almaisyń. Sen búkil bolmysyńmen egilip-tógilip jazasyń. Seniń búkil jaratylysyń aqyn» - dedi. «Biraq, saǵan bir aǵalyq aqyl aitaiyn. Osydan qutqaratyn jalǵyz jol – eńbek», - dedi. «Men qanshama zamandastardy, aýyldastardy bilem. Shyn talanttardy bilem. Biraq eńbektenbegen. Qazir olardyń izi de joq. Ýaqyt degen jep qoidy. Eńbekten basqa seni eshteńe qutqara almaidy» - dedi. «Ekinshi, sende aǵalaryńnyń da, inilerińniń de jumysy joq, ne kórseń de óz tolqynyńnan kóresiń. Kóresińdi solar kórsetedi áli!» - dedi. Osydan keiin men qatty oilanyp qaldym. Baiaǵydai «kimdi kórse dos sanap» júrýge bolmaitynyn tym kesh túsindim. Seniń appaq nietpen aitqan sózińdi kez-kelgen sátte teriske shyǵaryp, ústińe jýyndy quia salatyn opasyzdardy kezdestirdim. Seni barmaǵan jerge barǵyzyp, aitpaǵan sózdi aitqyzady. Men osy jasyma deiin negizgi kitabymdy jazdym dep aita almaimyn. Áli de negizgi kitabymdy jazǵym keledi. Men osy ýaqytqa deiin óleńdegi negizgi kitabymdy jazýǵa daiyndaldym dep oilaimyn. Kóktemde sol úshin jiyrma kúnge Indiiaǵa ketip qaldym. Birshama óleń jazdym. Bir poemanyń sulbasyn jasap qoidym. Alǵashqy bólimderi qaǵazǵa tústi.
Baiaǵyda bozbala kezimde Tumanbai Moldaǵaliev pen Qaldarbek Naimanbaev Shymkentke kelip, meniń jupyny úiimde qonaq boldy. Alǵashqy kitabym shyǵyp, elpildep júrgen kezim bolatyn. Shymkent qalasynda qarapaiym injener bolyp isteimin. Negizi meniń mamandyǵymnyń qazaq tili men ádebietine esh qatysy joq. Sodan aǵalaryma óleń oqyp berdim. «Kórsetpedi jolymdy talai tuman, Birdeńe de birdeńe qalaityn án. Keshir apa, ketemin Shymkentke, Qyzdar qashqan aýylda qalai turam» degen óleńim bar edi. Alǵashqy kitabyma shyqqan, 40 jyl buryn jazǵan óleń bolǵandyqtan qazir tolyq umytyp otyrmyn. Aýylda júrgen kezimde unatqan qyzym qalaǵa turmysqa shyǵyp ketken. Sodan týǵan óleń bolatyn. Sondai lirikalyq óleńderimdi Tumanbai aǵam oqyp, joǵary baǵalady. «Iis sabyn» degen lirikalyq óleńim bolǵan. Bozbala kezimde jazylǵan móldir óleńder ǵoi. Dastarhan basynda Tumanbai aǵa tost sóilep, meni maqtady. Keiin elýge tolǵanymda «Qasymhan Begmanov – mahabbat aqyny» dep maqala jazdy.
Keiin Tumanbai aǵamen bir liftide kezdesip qaldym. Sonda aǵam aitty, «Bala sen týraly bir maqala jazaiyn. Kitaptaryńdy ákelip bershi. Ómir máńgilik emes. Sońǵy kezderi seniń ánderińdi kólikte júrip radiodan jii tyńdai bastadym. Óte jaqsy. Aldyńa bireý án jazyp ber dep kelse, eshqashan bas tartpa. Sonda sen túbinde bárin jeńesiń. Dańqyń shyǵady. Men de kezinde osy printsipti ustadym», - dedi. Búgingi tańda júzge tarta ánge sóz jazyppyn, sonyń elý shaqtysy ainalymda júr. Qazir kompozitor kórsem qashatyn boldym. Án jazyp júretin ýaqyt joq.
«Shyndyqty ǵana jazý kerek»
–Qazir nemen ainalysyp júrsiz?
Ainalysatyn nárse óte kóp. Qazir etnografiiany zerttep júrmin. Osy baǵytta úlken-úlken jobalarym bar. Kelesi jyly qazaqtyń salt-dástúrine qatysty «Dástúr. Keshe. Búgin. Erteń» degen jobam boiynsha tutas ekspeditsiia uiymdastyrmaqpyn. Halyq arasyndaǵy etnogroftardyń bizdiń redaktsiiaǵa habarlasýlaryn suraimyn.
Meniń ár aiym, ár jylym esepteýli tur. Qadyr aǵamen ótkizgen jiyrma jylǵa taiaý ýaqytta eń birinshi uqyptylyqty, jaýapkershilikti úirendim. Shyǵarmashylyq adamyna ár minýt baǵaly dep oilaimyn. Bir kúni Qadyr aǵadan: «Osynyń bárin qalai meńgerdińiz?», - dep suraǵanymda: «Men ony Ǵali Ormanovtan úirendim», - dedi.
«Jazýshy» baspasynda redaktor kezim edi. Bir kúni Ǵali Ormanovtyń qoljazbasynan bir árip qate ketipti. Ol kezde óleńdi mashinkamen basady. Sodan Ǵalekeńe zvandap, sizden bir árip qate ketipti», - dep edim, Ǵalekeń: «Time, qazir kelem», - dep aitty. Úiindegi mashinkamen sol áripti sart etkizip aq qaǵazǵa basyp, almaspen oiyp, erinbei baspaǵa alyp kelipti. Men ony túzete salsam bolatyn edi, biraq ana kisi bolmai ózi keldi. Ne degen jaýapkershilik? Sol maǵan sabaq bolyp qaldy», - dedi Qadyr aǵa. Jazǵan dúnień «qyzdyń jiǵan júgindei» sulý bolýy kerek.
Bir kúni Iliia Jaqanov aǵam qońyraý shaldy: «Men Jympityǵa keldim. Oraldyń jigitteri kútip aldy. Qadyrdyń sheshesiniń beiitiniń basyndamyn. Sen qalam alyp jazyp alshy. Beiittiń basyndaǵy jazýdy «Daladan qyzyq kóre almai, Baladan qyzyq kóre almai. Qaidan da qyzyq kóre almai, Baidan da qyzyq kóre almai, Dúnieden ótti bir pende. Ulyń Qadyr» dep jazypty. Sen qazir Qadyr aǵańnyń janyda júrsiń ǵoi, osynyń syryn ózinen aqyryn sýyrtpaqtap surashy», - dedi. Sonyń aldynda ǵana Almatyda Iliia Jaqanov pen Qadyr aǵa úsheýmiz jaqsy bir otyrys ótkizip, rýhani demalys jasaǵanbyz.
«Dástúr» jýrnalyn ashyp, shyǵaryp jatqan kezim bolatyn. Bir kúni kómekshim aitty: «Almaty oblysy Taldyqorǵan qalasynda Qazposhtanyń kúnderi ótedi eken. Biz de baryp qatysaiyqshy. Oǵan «Egemen Qazaqstannan» bastap barlyq baspasózder gazet-jýrnalǵa jazylatyn oqyrman jinaityn kórinedi», - dedi. «Endi men de ózge basylymdardai otyz shaqty, júz shaqty qyzmetkerim joq. Jetim bala siiaqty qalai baramyz», - dedim. Sodan kómekshim: «Aǵa baraiyqshy, jaqsyly-jamandy jýrnal shyǵaryp jatyrmyz ǵoi» dep qoimady. Kóńilin qimai: «barsaq baraiyq», - dep janymyzǵa Qadyr aǵa men Rafael Niiazbekti eritip, jolǵa shyqtyq. Sodan jolda ketip bara jatqanda (kómekshim men Rafael aǵadan anyqtap suraýyńa bolady) sheshesiniń qulpytasyndaǵy jazýdyń sebebin Qadyr aǵadan jailap suradym. Óleń sanamda jattalyp qalǵan. Sony oqyp berip edim, Qadyr aǵa solqyldap jylap jiberdi: «Ai saiyn 50 som salyp turdym. Sheshemdi Almatyǵa aldyrdym, jersinbedi. Sosyn Jympitydan eki bólme úi alyp berdim. Men jalǵyz bala boldym. Maǵan bul ońai tigen joq Qasymhan» - dep Rafael aǵaǵa, maǵan, kómekshime kezek-kezek qarady. «Sheshem qolymda tura almady. Almatyny jersinbedi. Ómirden ótkennen keiin sol óleńdi jazdym. Ómirdiń shyndyǵy solai boldy. Esińde bolsyn, shyndyqty ǵana jazý kerek» - dedi.
Sodan eki aǵamdy bizdiń etnogrofiialyq «Dástúr» jýrnalyna «podpiska» jasaýǵa alyp bardym, bizge kishkentai ǵana burysh buiyrdy. Bir kezde qarasam Qadyr aǵam basqa basylymdardyń qasyna ketip qalyp, sol jaqta «podpiska» uiymdastyryp jatyr. Kómekshime aittym: «Qadekeńdi shaqyrshy», - dep. Aǵalaryma erkindeý edim. «Aǵa, siz menimen birge qaitasyz ba, álde bólek qaitasyz ba?», - dedim. «Árine, birge kelgennen keiin birge qaitamyz ǵoi. Ne boldy?», - dedi. Ózi únemi ondyqqa tigizetin sezimtal adam edi. Men ómirimde ondai aqyldy, sergek adam kórgen joqpyn. «Birge qaitatyn bolsaq aǵa, siz myna jetim jýrnaldyń aldynda turý kereksiz», - dedim erkelep. «Jaqsydan sharapat» deidi, sodan bastap eń kóp oqyrmanym Almaty oblysy bolyp tabylady. Bir ret qana bardyq. Áli kúnge deiin sol oblysta bizdiń jýrnaldyń oqyrmany kóp. Keide osyny oilap, qairan Qadyr aǵam esime tússe kóńilim bosaidy.
Shámshi Qaldaiaqov meniń úiimde kartop arshyp otyr
– Sizdiń sózińizge jazylǵan kóptegen ánder el arasynda tanymal boldy. Iliia Jaqanovtyń ózi sizdi attai qalap sóz jazdyrǵan eken. Ulylardyń kóbisiniń kózin kórdińiz. Sońynan erdińiz. Shámshi Qaldaiaqovpen án jazýdyń reti kelmedi me?
Shámshi Qaldaiaqov meniń úiimde bir apta qonaq boldy. Ol kezde Shymkent oblysynyń komsomol komitetinde qyzmet isteimin. Nurdaýlet Sársenov degen oblystyń birinshi hatshysy shaqyryp aldy da: «Shámshi Qaldaiaqov keledi, sony sen kútip alasyń. Óziń qydyrtyp, babyn tabasyń», - dedi. Biraq qarajat pen kólik bólgen joq.
Ol kezde bastyq aitsa, eki etpeisiń. Kúzdiń salqyndaý kezi. Ústine sýlyq qalyń kiim, aiaǵynda rezeńke etik kigen bireý bizdiń jumys kabinetine kirip kelip: «Meniń bastyǵym qaissyń?» - dedi. Ol kezde Nurlan Nurlybaev, qazirgi Túlkibas aýdanynyń ákimi Áýelhan Turǵynbekov, Joldasbek Kúzeýbaev tórteýmiz bir kabinette otyratynbyz. Qaǵazdan bas kótere almai jantalasyp otyrǵam, qarasam – uly Shámshi Qaldaiaqov eken. Oblystyń hatshysy maǵan aitty: «Jumysyńnyń bárin tasta, bara ber», - dep. Biraq ishinen mazaqtap otyr. Kók tiyn bergen joq. Jumystan bosatqanyn mindetsinip otyrdy. Qaltamda 20-30 som aqsha bar edi, soǵan qonaqúige aparaiyn dep oiladym.
Dalaǵa shyqtyq. Jańbyr jaýyp tur. Taksi ustaiyn dep yńǵailanyp edim, Shámshi aǵa: «Qaida baramyz?» - dedi. «Sizdi aparyp qonaqúige ornalastyraiyn», - dep edim: «Ne, úiiń joq pa?» - dedi. Ol kezde men bireýdiń eki bólmeli páterin jaldap turamyn, shynymen úiim joq edi. «Aǵa, men páter jaldap turatyn edim», - dep edim: «Bolady sol, nemene bizdi páter jaldamady dep oilaisyń ba?», - dedi. Ne degen qarapaiymdylyq! Kádimgi Shámshi Qaldaiaqov! Sodan keiin 2-3 aidan keiin qaitys bolyp ketti. Uly Shámshi Qaldaiaqov! «Úiińe apar meni» dedi. Sóitsem, óziniń kóligi bar eken. Bizdiń úige bardyq. Oinaqtap turǵan jas kezim ǵoi. Aqyn-ánshilermen qańǵyp ketip eki kún úige qonbaǵam. Áielime qaraityn bet joq. Úige aiyptymyn. «Aǵa, myna podezge kiresiz, besinshi qabatqa asyqpai kóterile berińiz», - dep tez úige kirip kettim. Erterek áielimniń kóńilin taýyp, mán-jaidy túsindireiin degem. Kóterilip esikti qaqtym. Esik ashylǵansha, Shámshi aǵa artymnan jetip keldi. Jeńgeń esikten shyqty. Aqtalyp úlgere almadym. «Rahila, Shámshi Qaldaiaqov degen aǵamyz osy kisi», - dedim. «Sálemetsiz be?», - dep aqyryn amandasty. «Kelin jaqtyrmai tursyń ba, álde senbei tursyń ba, men Shámshi Qaldaiaqov degen aǵańmyn ǵoi», - dep qaltasynan móriniń siiasy jaiylyp ketken «Qazaqstan Lenin Komsomoly syilyǵynyń laýreaty» degen kýáligin kórsetti. «Joq, aǵa senemin ǵoi. Myna inińiz eki kún úige qonbai, kep turǵany osy!» - dedi. «E, bilem ǵoi bul aqyndardy», - dedi Shámshi Qaldaiaqov. «Aǵa, keshirińiz sizge qatysy joq», - dep jatyr jeńgeń.
Sodan jaldamaly páterimizge kirgizdik, ol kisini jatqyzatyn bir divanymyz boldy áiteýir. Tórimizge otyrǵyzdyq. Sálden soń qarasam Shámshi aǵam as bólmede jeńgeńniń janyna baryp, kartop arshyp otyr. Netken ulylyq! Sodan jupyny úiimde on kúndei qonaq boldy. Oǵan qazir Shymkentte turatyn bankir Ákim Naqypbaev, aqyn Qabylbek Tóretaev, belgili jýrnalist Dáýlet Isabekov siiaqty azamattar kýá boldy. Dáýlet Isabekovtyń jeke úiinde monsha bar eken, qoi soiyp bir kún sol úide kúttik. Kelesi kúnge de jospar jasap, ózimizshe qydyrtyp júrmiz. Men óleń oqimyn. Sodan Shámshi aǵa aitty: «Sen bala Sozaq pen Sháýildir týraly óleń jazshy», - dedi. Sodan keiin Sozaq tragediiasy týraly, Sháýildir týraly óleń jazdym. Eki-úsh aidan keiin aǵamyz qaitys bolyp ketti. Shámshiniń «Otyrardaǵy toi», «Teriskei» degen ánin estigende meniń kóz aldyma Shymkentte turǵan jupyny páterim keledi. Sol jerde áielimmen birge kartop arshyp otyrǵan Shámshi Qaldaiaqov keledi. Senesiń be, senbeisiń be, óziń bil!
Shonaq emes, Shanaq eken
–Keńestik júieniń kezinde «Sozaq kóterilisi» týraly jazǵan keremet tolǵaýyńyz bar eken. «Qatań tsenzýraǵa ushyraimyn» degen úrei bolmady ma? Jas kezińizde jazǵan osy tolǵaýdyń tarihyn aityp berseńiz...
Meni oblystyq komsol komitetiniń jaýapty qyzmetkeri retinde qazaq aýdandaryna jumys babymen jiberetin. Bir joly Sozaq aýdanyna jiberdi. Sol jaqtan Orazhan degen bir qyzmetker kútip aldy. Maldy soiǵan, sharapty ábden ishtik. Sodan taza aýa jutyp, esiktiń aldyna shyqtyq. Orazhanǵa aitam: «Men tura almaimyn myna jerde. Aiaǵym dirilidep tur. Sharaptan kóp ishpedik qoi», - dep. Orazhan «túshsh» - dedi. «Bul jerde Allahýlardyń molasy jatyr», - dedi. «Qalai?», - deimin ǵoi. «Sozaq kóterilisine qatysqandardyń molasy», - deidi. «Myna jerden byltyr bes gektar jerdi tegistedik te, egin ektik. On gektar jerge júgeri ektik. Dál aiaǵymyzdyń astynda Sozaq kóterilisine qatysqandar jatyr», - dedi. Osy sózden keiin birden sergip, esimdi jiyp aldym. Tolǵaýdyń eń birinshi jolyn dál sol kúni jazdym. «Tómpeshikter, molalar bir syry bar, Sol syrdan qara perde bir syrylar. Qulaǵymda attardyń dúrsilimen, Aqqýdyń qanatynyń sýsyly bar» degen joldar oiyma sol túni keldi. Kommýnistik partiianyń kezi bolatyn. Buny kózben kórmese, sezbese, ásheiin adamdar jaza almaidy. Anaý qalada otyrǵan «blatnoi» aqyndaryń bundai óleńge boilai almaidy. Óitkeni olar obektini zerttegen joq. Taǵdyrdy kórý kerek. Myń jerden Eseninniń pozasyna kirip alyp «kabakta» iship otyrsań da, bundai taǵdyrly oqiǵalardy kózben kórmei, óleń jaza almaisyń.
Osy poemany bir kúni Asqar Súleimenovke oqyp berdim. Ekeýmiz Jazýshylar odaǵynyń aldynda kezdesip qaldyq. «Bala, arbań bar ma?» - dedi Asekeń. Kólikti arba deitin. «Qazir tabamyz», - dedim. Sodan jedel taksi toqtatyp, araq satatyn dúkenge tarttyq. Áýpirimdep júrip eki shólmek araq alyp, Asekeńniń jumysyna keldik. Shekemizge qyzý kelgennen keiin óleń oqydym. Tańǵy ýaqyt bolatyn. Asekeń aitty: «Bala, qazir Ánýar Taraq keledi», - dedi. Sóitsem, ol kisi bastyǵy eken. «Jyldamyraq ket» degen sózi ǵoi. Meniń tolǵaýymda «Az ǵana úili tamadan, Han bolyp shyqty aradan, Shonaqtyń uly Sultanbek, Han bolyp shyqty qaradan» degen joldar bolatyn. Ketip bara jatqanda Asekeń maǵan burylyp qarap shynashaq saýsaǵyn, iaǵni shanaǵyn kórsetti. Men qatty namystandym. Mynaý qojaǵa osynshama óleń oqyǵanda shynashaǵyn kórsetkeni nesi, bas barmaǵan kórsetpei me? Budan artyq qalai óleń jazýǵa bolady? Olai bolsa, óleńi qurysyn!», - dep úige jetkenshe Asekeńe yza bolyp bardym. Kópke deiin oiymnan shyqpai júrdi. Ol Asekeńdi sońǵy ret kórýim edi. Eki-úsh aidan keiin Asqar Súleimenov qaitys boldy. Keiin derekterdi aqtaryp otyrsam «Shonaqtyń uly Sultanbek» emes, «Shanaqtyń uly Sultanbek» eken. Asekeńnen ishtei keshirim suradym. Renjigenime áli kúnge deiin ókinem. Biz poeziiaǵa osylai keldik. Synap-minep otyratyn aǵalarym bar edi. Kóz aldymda Asekeńniń shynashaǵyn kórsetken beinesi qalyp qoidy.
Toqash Berdiiarov aǵamyzdyń úlken mektebinen óttim. Bir kúni Toqash kókem meni Shymkentke izdep keldi. Ol kezde Shymkent qalasynyń trolleibýstar eksplýtatsiiasynyń bólimshe bastyǵy bolyp qyzmet atqaratyn edim. Sodan oryssha jazatyn aqyn Baýyrjan Haliolla ekeýmiz Toqash aqyn ornalasqan qonaqúige bardyq. Barsaq ataqty Baýyrjan Momyshulymen birge otyr eken. «Mynaý meniń shákirtim» - dep meni Baýkeńe tanystyrdy. Sodan Baýyrjan Momyshuly bizge dastarhan jaiyp, ádemi otyrys bolǵan...
– Ádebi áńgimeńizge kóp rahmet, aǵa! Siz tilge tiek etken aqyn-jazýshylardy jaqynnan tani tústim. Solardyń kózin kórgendei áserde ketip baram...
Suhbattasqan Baǵlan Orazaly
