كەشە عانا قر ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ اتاعىن العان اقىن قاسىمحان بەگمانوۆپەن كەزدەسٸپ, ات ٷستٸ ەڭگٸمەلەسۋدٸڭ سەتٸ تٷستٸ. اقىننىڭ استانادان الماتىعا جولعا شىعار الدىنداعى ەكٸ-ٷش ساعاتتىق ەڭگٸمەسٸ «اتان تٷيەگە جٷك بولارداي» ەسەر قالدىردى. كەيبٸر كٸسٸلەرمەن سۇحبات الا الماي كٶپ كٷن دايىندالىپ, الدىن-الا سۇراعىمىزدى جٸبەرٸپ, ارتىنان قۋالاپ جٷرەتٸنٸمٸزدٸ جاسىرمايمىز. ايتارى كٶپ اقىننىڭ نەگٸزگٸ ويلارىن قاعازعا تٷسٸرٸپ, وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز. شاعىن سۇحباتىمىزدىڭ ٶزٸنەن اقىننىڭ شىنايى بولمىسىن اڭعارعانداي بولدىق. ەكٸ كٸتاپ شىعارىپ, تٶبەسٸ كٶككە ەكٸ ەلٸ عانا جەتپەي جٷرگەن جاس اقىندار وسىنداي يگٸ جاقسىلاردىڭ ٶلەڭٸن عانا ۇرلاماي, مٸنەزٸنەن دە ٷلگٸ السا دەگەن ويعا كەلەسٸڭ.
–قاسىمحان اعا, سٸزدەر پوەزيياعا كەلگەندە بەسەكەلەستٸك ٶتە قارقىندى بولدى. ٶتكەن عاسىردىڭ اياعىندا ەدەبيەتكە كەزدەيسوق ەشكٸم كەلگەن جوق. بٷگٸنگٸ پوەزييانىڭ مٸنەزٸ ٶزگەرگەن سيياقتى. جارق ەتٸپ «جۇلدىز» بولعىسى كەلەتٸندەر كٶبەيدٸ. ٶزٸڭٸزدٸ قاي باعىتتىڭ اقىنى سانايسىز?
70-شٸ جىلداردىڭ سوڭىندا بٸر توپ جاس اقىن ەدەبي ورتاعا كەلٸپ قوسىلدىق. ول كەزدە قولتاڭباسى قالىپتاسپاعان, بۇلىڭعىرلاۋ كەزٸمٸز. بۇل جەردە «بۇلىڭعىرلاۋ» دەگەن سٶزدٸ «كٸتابى شىقپاعان جاس اقىندار» دەپ تٷسٸندٸرۋگە بولادى. الامان بەيگەدە جٷز ات قاتار شاپسا, مەرەگە قايسىسى بٸرٸنشٸ بوپ كەلەتٸنٸ بەلگٸسٸز عوي. بەيگەدە الامان الاماندى ٶزٸنەن ۇزاتىپ جٸبەرمەيدٸ.
جالپى پوەزييا دەگەنٸمٸزدٸڭ ٶزٸ – الامان عوي. كەيبٸر جاستار جارق ەتٸپ بٸردەن كٶرٸنگٸسٸ كەلەدٸ, مەن سونى تٷسٸنبەيمٸن. مەن دە كەزٸندە جارق ەتٸپ كٶرٸنگٸم كەلگەن, بٸر قىزدارعا تابان استى ۇناعىم كەلگەن. سٶيتٸپ جٷرگەندە تۇمانباي مولداعاليەۆ اعام بٸر كٷنٸ: «پوەزييادا اسىقپاۋ كەرەك», - دەدٸ.
جاس كەزدە ادام الىپ-ۇشادى. كەيٸن پوەزييانىڭ بٸر كٷندٸك ەمەس, ۇزاق عۇمىر ەكەنٸن تٷسٸندٸم. ٶلەڭدەگٸ اعالارىم ٶمٸردەن كەتە باستاعاندا ەسٸمدٸ جيناپ الدىم. كەڭشٸلٸك اعام ٶمٸردەن وزعاندا, بٷكٸل ەدەبي ورتا كٷڭٸرەندٸ. سٷيەگٸمٸز ٷگٸتٸلٸپ, جانىمىز اۋىردى. بٸز ول كەزدە كٶشە اقىندارى ەدٸك. مەنٸڭ «كٶشە اقىندارى» دەگەن ٶلەڭٸم بار. جالپى سول كەزدە قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ ورتاسىنا «كٶشە اقىندارى» دەگەن تەرميندٸ ەڭگٸزگەن مەن بولاتىنمىن. ورىستاردا ول ۇعىم قالىپتاسقان. بٸز «كٶشە اقىندارى» دەسە كٶز الدىمىزعا كٶشەدە قاڭعىرىپ, ٸشٸپ جٷرگەن بٸرەۋدٸ ەلەستەتەمٸز. ەلٸ كٷنگە دەيٸن مەن ٶزٸمدٸ كٶشە اقىنى سەزٸنەمٸن.
قىرىقتان اسىپ اعا بولعاننان كەيٸن عانا ويلى ٶلەڭ جازۋدى ويلاي باستادىم. و باستا ٶزٸم ٶلەڭدٸ قىزدارعا ۇناۋ ٷشٸن جازعانمىن. ٶلەڭگە جارق-جۇرق ەتٸپ كەلگەندەردٸ كەيدە اياپ تۇرام, ٸزٸنشە جارق-جۇرق ەتٸپ اققان جۇلدىزداي جوعالادى. سوندىقتان ٸشكٸ پوتەنتسيالدى ساقتاۋ كەرەك. قادىر مىرزا ەلٸ مەن تۋرالى جازعاندا:
- بار مٷمكٸندٸگٸن سارقىپ پايدالانادى, - دەپ ايتتى عوي. شىن مەنٸن دە ولاي بولماۋى مٷمكٸن. سەبەبٸ, مەن ٸشكٸ قۋاتىمدى ساقتايمىن. بٸردەن تاۋسىلعىم كەلمەيدٸ. ٶمٸر دەگەن بٸر اينالىم, ەكٸ اينالىمنان تۇرمايدى. الامان بەيگەنٸڭ ٶزٸ بٸرەر ساعاتتان سوڭ اياقتالادى. ال, ٶمٸر قاشان بٸتەدٸ? ەربٸردەن سوڭ پوەزييا ۋاقىتپەن ٶلشەۋگە كەلە مە? شىن اقىندار پوەزييادا مەڭگٸلٸككە عانا جۇمىس جاسايدى. كەيٸنگٸ بالالار وسىنى تٷسٸنۋ كەرەك. تٶلەگەن ايبەرگەنوۆ ٶلەڭنٸڭ كيەسٸ تۋرالى:
ساياسىندا بولدىم مەن سان شىناردىڭ,
مەن جٷز قىزعا عاشىق بولعان شىعارمىن.
اداممىن عوي شىن ساعىنىش تەن ماعان,
بipaق مەنٸڭ تامدى بٷگٸن كٶز جاسىم
سول قىزداردىڭ بipiنe دە تامباعان –
دەپ جىرلاپ كەتتٸ.
مەنٸڭشە, تٶلەگەن ايبەرگەنوۆ ەندٸ-ەندٸ ٶزٸنٸڭ پوتەنتسيالىن ٶلەڭگە تەرەڭدەتٸپ بەرە باستاعان ەدٸ. قازٸر «كٶگٸلدٸر» دەگەن سٶزدٸ جاستارعا ايتساڭ تٷسٸنبەيدٸ. «كٶگٸلدٸر» دەگەن مەن ٷشٸن رومانتيكانى بٸلدٸرەدٸ. «كاسپيدٸڭ تولقىن تاۋلارى, سەنبٸسٸڭ كٶگٸلدٸر ماحابباتىم» دەيدٸ تٶلەگەن اقىن. قازٸرگٸ جاستارعا كٶگٸلدٸر ماحاببات تۋرالى ايتىپ كٶرشٸ. مەنٸڭ تٷسٸنٸگٸمدە كٶگٸلدٸر دەگەن تٷس – كٶز الدىما تٶلەگەن ايبەرگەنوۆتى كەلتٸرەدٸ. دٷنيەدەن ەرتە ٶتٸپ كەتكەن اقىنداردى ەلەستەتەدٸ. ساعات ەبۋعاليەۆ, ٶمٸرزاق قوجامۇراتوۆ, مارات وتاراليەۆ, ٶمٸرباي سەۋٸرباەۆ, قانىبەك سارىباەۆ, دٷيسەنحان ناقىپوۆ, تالاباي نارمانوۆ, ارتىعالي ىبىراەۆ, مۇراتبەك دٷيسەنبەكوۆ, نۇرلان ماۋكەنۇلى سىندى عاجاپ اقىندارعا بالاما بولادى.
– «عاجاپ اقىنداردىڭ بٸرٸ ٶمٸرزاق قوجامۇراتوۆ» دەپ قالدىڭىز. جالپى وقىرمان ول كٸسٸنٸڭ ەسٸمٸمەن ەتەنە تانىس ەمەس. ەسٸمٸ ەلەۋسٸز, ەسكەرۋسٸز تالانتار جايىندا ايتا وتىرساق...
- زەينوللا سەرٸكقاليەۆ دەگەن كەرەمەت ەدەبيەت سىنشىسى بولدى. بٸر جىلدارى يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ قولداۋىمەن جٷز اقىننىڭ كٸتابى «وتىرار كٸتاپحاناسى» دەگەن سەرييامەن باسىلىپ شىقتى. سودان جٷز اقىننىڭ بارلىعى «الاش» سىيلىعىنا تٷستٸك. سول سىيلىقتىڭ تٶراعاسى رىمعالي نۇرعالي بولدى. زەينوللا سەرٸكقاليەۆ مٷشەسٸ ەكەن. ول كەزدە «الاش» سىيلىعى قازٸرگٸ مەملەكەتتٸك سىيلىقتى الۋمەن بٸردەي. ونى الۋ ٶتە قيىن بولاتىن. سول كەزدە شىققان «ساعىنىش» دەگەن كٸتابىم سىيلىققا تٷستٸ. بٸر كٷنٸ زەينوللا اعام شاقىرىپ: «سەنٸڭ كٸتاپتارىڭ ماعان ٶمٸرزاق قوجامۇراتوۆتى ەسٸمە سالادى», - دەدٸ. مەن كەدٸمگٸدەي شامداندىم: «قايداعى جوق ٶمٸرزاققا تەڭەگەنٸ نەسٸ, تٶلەگەنگە نەگە تەڭەي سالمايدى-ەي!», - دەپ ٸشتەي شامدانىپ قالدىم. سوسىن: «اعا, ول كٸم?» – دەپ ەدٸم: «وي, اينالايىن, كەيٸن ايتامىن», - دەدٸ. «ەشكٸم بٸلمەيتٸن قوجامۇراتوۆقا نەگە تەڭەدٸ ەكەن?», - دەپ ٸشتەي نامىستانىپ قالدىم (كٷلدٸ). كەيٸن بٸلٸپ جاتىرمىز, ٶمٸرزاق دەگەن – قازاقتىڭ ۇلى اقىنى عوي. كٸتاپتارىن سول كٸسٸدەن الىپ وقىدىم. سول جىلى جٷز اقىننىڭ ٸشٸنەن قانيپا بۇعىباەۆا ەكەۋمٸز «الاش» سىيلىعىن الدىق.
تٶلەگەن ايبەرگەنوۆ, مارات وتاراليەۆ, ساعات ەبۋعاليەۆ, ٶمٸرزاق قوجامۇراتوۆ سىندى تاعدىرلى اقىنداردى مەن كٶپ وقىدىم. ونىڭ ٸشٸندە ٶزٸمنٸڭ ٶمٸردەن ەرتە ٶتٸپ كەتكەن دوسىم نۇرلان مەۋكەنۇلى بار.
«اۋزىڭنان بٸر ۇرىپ اقىن قىلىپ جٸبەرەيٸن بە?»
–اقىنداردىڭ ٶلەڭٸ ۇلتتىڭ ويلاۋ جٷيەسٸنٸڭ ٶلشەمٸ بولا الا ما? جاقىندا جازۋشى دۋلات يسابەكوۆتىڭ «شەتتەن كەلٸپ جاتقان قانداستاردىڭ بەرٸ شەتٸنەن اقىن كەلەدٸ. ونسىزدا اقىنداردان قۇتىلا الماي وتىرمىز» دەگەن سۇحباتى شىقتى. بۇعان قالاي قارايسىز?
ۇلتقا قىزمەت ەتۋ دەگەنٸمٸز – ٶلەڭ جازۋمەن شەكتەلمەيدٸ, وسىنى جاستار ۇعىنۋى كەرەك. پوەزييا دەگەن – كٶبٸنە جاستىققا تەن. مەن ەلەم پوەزيياسىنىڭ جاۋھارلارىن تٷگەل وقىدىم. ٶلەڭ جازۋ دەگەنٸمٸز – بٸلٸم جارىستىرۋ ەمەس. كەيبٸر جاستاردىڭ وقىعانى كٶپ, بٸراق شىعارماسىندا ەشتەڭە جوق. ٶتە ٶكٸنٸشتٸ. وقىعان-توقىعانىڭ شىعارماڭدا ەسەر ەتپەگەننەن كەيٸن, ول ٶلەڭ حالىقتى دا تولقىتا المايدى. وقىعان نەرسەنٸڭ شىعارماڭدا بٸر بوياۋى كٶرٸنٸس تاپپاسا نە پايدا?
دۋلات يسابەكوۆ – ٶمٸردٸڭ ٶزٸن يۋمورعا اينالدىرىپ, مازاقتاپ وتىراتىن قالامگەر. «ول كٸسٸنٸ تەك كٸتاپتان عانا وقىپ, بٸلدٸم», - دەپ جٷرگەن ادام قاتتى قاتەلەسەدٸ. مىسالى, «تٸرشٸلٸك», «گاۋھارتاس», «جاسىن» دەگەن شىعارمالاردىڭ كەيٸپكەرلەرٸن مەن قازبالاپ, زەرتتەگەن اداممىن. جازۋشىنىڭ جانىندا ٶتە كٶپ جٷردٸم. ەكە-شەشەمنٸڭ ٷيٸندە تالاي قوناق بولدى. مەن ول كٸسٸنٸڭ «ەپكەدەگٸ» پروتوتيپٸن جاقسى بٸلەمٸن. ەپكەسٸ بەرتٸنگە دەيٸن تٷركٸستان قالاسىندا ٶمٸر سٷردٸ. «گاۋھارتاستاعى» شوپىر جٸگٸتتٸڭ پروتوتيپٸ امانگەلدٸ دەگەن جان دوسى ەلٸ كٷنگە دەيٸن دۋلات يسابەكوۆتى تراپتان تراپقا, پەرروننان پەررونعا شىعارىپ سالىپ, كٷتٸپ الىپ جٷرەدٸ. ٶزٸ شىمكەنت وبلىسىندا ماي-دٸڭ باستىعى بولدى.
دۋلات اعانىڭ قاسىندا كەي اقىندار كٶپ جٷرە الماۋى مٷمكٸن. سەبەبٸ, مەن كەيدە ٶلەڭ وقىعىم كەلەتٸن. سوندا «اعا, ٶلەڭ وقيىنشى» دەسەم, «جارايدى, بٸر ٶلەڭ وقي قويشى», - دەپ جاۋاپ بەرەدٸ. بٸر ٶلەڭ وقىعاننان كەيٸن ەموتسييامەن ەكٸنشٸ ٶلەڭ وقىعىڭ كەلەدٸ, ەندٸ اقىنسىڭ عوي (كٷلدٸ). سٶيتسەڭ دۋلات اعا ايتادى: «بٸزدٸڭ اۋىلدا يساحان دەگەن كٶكەم بار ەدٸ. ول داستارحان باسىندا وتىرعاندا «الىپ قويسايشى» دەگەن سٶزدٸ عانا ايتاتىن. باسقا سٶز ايتپايدى. سونىڭ ىزاسىنا تيسەڭ: «اۋزىڭنان بٸر ۇرىپ اقىن قىلىپ جٸبەرەيٸن بە, ۋايىم-قايعىدان اقىن بولىپ كەتەسٸڭ», - دەپ دۋلات يسابەكوۆ بٸزدٸ مازاقتاپ وتىرادى. وسىنداي ٷلكەن قالامگەردٸڭ قاسىندا قالاي ٶلەڭ وقيسىڭ? بٸراق بۇدان دۋلات يسابەكوۆ پوەزييا تٷسٸنبەيدٸ دەپ ايتا الامىز با? قازٸرگٸ كٶزٸ تٸرٸ كلاسسيگٸمٸز عوي.
كٶپ سىنشىلار «قارعىن» رومانىنداعى جاسىننىڭ پروتوتيپٸ اسقار سٷلەيمەنوۆ» دەپ قاتەلەسەدٸ. اسەكەڭنٸڭ جانىندا دا جٷردٸك. جاسىن جٷز پايىز اسقار ەمەس. جاسىننىڭ ەلۋ پايىزى – دۋلات يسابەكوۆتىڭ ٶزٸ. وسى تۇرعىدا ەدٸلەتتٸ بولۋ كەرەك. مەنٸڭ تٷسٸنٸگٸمدە شىعارماداعى باعيلا عاشىق بولاتىن جاسىننىڭ پروتوتيپٸ – دۋلات يسابەكوۆتىڭ ٶزٸ. اعامىز «اي-پەتري اقيقاتى» ٷشٸن مەملەكەتتٸك سىيلىقتى الدى, بٸراق «قارعىن» وقىرماندار اراسىندا سەنساتسييا جاسادى. سول شىعارماسى ٷشٸن دۋلات اعاعا كٶپ قىزدار ەسسٸز عاشىق بولعانىن كٶزٸمٸز كٶردٸك.
مەن وراعاڭمەن ۇزاق جٷرە الماي قالدىم
–سٸزدٸڭ ٶلەڭدەرٸڭٸزدەن كەڭەس ٷكٸمەتٸنە ارنالعان بٸردە-بٸر تۋىندى كەزدەستٸرمەدٸك. سٸزدەر اقىن بولىپ قالىپتاسقان كەزدە ٶتپەلٸ تاقىرىپقا سوقتىقپان اقىن-جازۋشى نەكەن-ساياق ەدٸ عوي...
وسى رەتتە اقان نۇرمانوۆتىڭ «قۇلاننىڭ اجالى» دەگەن رومانىن ايتا كەتكەن دۇرىس. روماننىڭ باستى كەيٸپكەرٸ – كەيكٸ باتىر. كەيكٸنٸڭ رۋى – قۇلان قىپشاق. سوۆەت ٷكٸمەتٸنٸڭ جاۋى بولدى. سونداي كەزەڭدە سول شىعارمانى جازۋدىڭ ٶزٸ ەرلٸك قوي. «اقان نۇرمانوۆتى ٶلتٸرٸپ كەتكەن» دەگەن قاۋەسەت بار. ول روماندى جالعاستىرىپ جازعان قاليحان ىسقاق بابايقورعاندا ەكەمنٸڭ ٷيٸنە كەلٸپ, قوناق بولدى.
سول جىلدارى جازۋشىلار وداعىنىڭ تٶراعاسى قالداربەك نايمانباەۆ بٸزگە تٷركٸستانعا جان-جاقتان كەلەتٸن دەلەگاتسييانى كٷتٸپ الۋعا تاپسىرما بەردٸ. ونشاقتى تٷركٸ تٸلدەس ەلدەر جازۋشىلار وداعىنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىلارى تٷركٸستانعا كەلەتٸن بولدى. قاليحان ىسقاق ەكەۋمٸزدٸ باسشىلىق تٷركٸستانعا قوناقتاردى كٷتۋگە دايىندالۋ ٷشٸن جٸبەردٸ. بارساق, تٷركٸستان قالالىق پارتييا كوميتەتٸندە جازۋشىلاردى كٷتٸپ الاتىن ادام جوق ەكەن. ەكٸم قاشىپ كەتكەن, ەلدە اقشا جوق. ەلٸ ٸشٸ ابىر-سابىر.
سودان بابايقورعانعا كەلٸپ قاليحان اعا ەكەۋمٸز ون كٷندەي مەنٸڭ ەكەمنٸڭ ٷيٸندە جاتتىق. جازۋشىلاردى كٷتٸپ الاتىن جەر ٸزدەدٸك. جاس كەزٸم. نامىستانىپ بارام. قوناقتاردى قالايدا كٷتٸپ الىپ, تٷركٸستاندى, ساۋراندى, قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسٸن كٶرسەتۋ كەرەك. ول كەزدە جازۋشىلار وداعىنىڭ كٶك تيىن اقشاسى جوق. سودان قاليحان ىسقاق ايتتى: «قوناقتاردى نەگە وسى ٷيدە كٷتٸپ المايمىز?» - دەپ. مەن ايتتىم: «مىنا ٷيدەن ۇيات ەمەس پە, اعا?» - دەپ. بٸراق باقشاسىندا جەمٸس-جيدەك ٶسەتٸن ەدٸ. قاراپايىم ٷي بولاتىن. قازٸرگٸ كٷننٸڭ بيٸگٸمەن قاراۋعا بولمايدى. «جوق ۇيات ەمەس. مىنا ٷيدە كەرەمەت وتىرىس بولادى. كەيٸن ٶزٸڭ ماقتانىپ ايتىپ جٷرەسٸڭ» - دەدٸ. «قالەكە, ەرتەڭگٸ كٷندٸ قويا تۇرايىق. ەرتەڭ قالداربەك نايمانباەۆ ەكەۋمٸزدٸ دە وداقتان قۋىپ شىعادى», - دەدٸم. اعام ايتتى, «ۋايىمداما, ەشقانداي ەڭگٸمە بولمايدى. وسى جەردە كٷتەيٸك» - دەپ.
سول جولى ەكەم التى قوي سويدى, ٶزٸمنٸڭ قاراجاتىما اكادەمييالىق داستارحان جاسادىق. الىس-جاقىننان كەلگەن قالامگەرلەردٸ ارقا-جارقا بولىپ مەنٸڭ تۋىپ-ٶسكەن ٷيٸمدە كٷتٸپ الدىق. سول كەشتە تٶلەن ەبدٸك كٷي تارتىپ, اسابا بولدى. سەكەن جٷنٸسوۆ ەن شىرقادى. قالداربەك نايمانباەۆ, ورالحان بٶكەي, ەسەنعالي راۋشان باستاعان اقىن-جازۋشىلار, بٸر توپ جۋرناليستەر ەكەمنٸڭ شاڭىراعىندا قوناقتا بولدى. ەدەمٸ وتىرىس ٶتتٸ. سول كەشتٸ ۇيىمداستىرۋ بارىسىندا قاليحان ىسقاقپەن رۋحاني جاقىن بولىپ كەتتٸم. قالەكەڭ كەيٸن كەزدەسكەن سايىن: «ەكە-شەشەڭ امان با» - دەپ سۇرايتىن بولدى. سول جيىننىڭ سوڭىندا ورالحان بٶكەي: «سەنٸڭ قانداي ورتادا ٶسكەنٸڭدٸ تٷسٸندٸم. اناۋ ماحاببات تۋرالى عازالدارىڭدى «قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ» بٸر بەتٸنە جارقىراتىپ بەرەيٸن» - دەدٸ. جاس كەزٸم, بالاشا قۋاندىم. الماتىعا بارىسىمەن بٸز تٷركيياعا ۇشىپ كەتتٸك تە, ول كٸسٸ ينديياعا ساپارعا كەتتٸ. ول كٸسٸمەن سوڭعى كەزدەسۋ ەكەنٸن بٸز قايدان بٸلەيٸك. ەگەر بٸزبەن بٸرگە ورالحان بٶكەي تٷركيياعا بارعاندا, مٷمكٸن باسقاشا بولار ما ەدٸ. قالعان ٶمٸرٸمٸزدە ٸنٸلٸ-اعا بولىپ ٶتەتٸن ەدٸك. مەن وراعاڭمەن بٸرگە ۇزاق جٷرە الماي قالدىم. سول كٷنٸ داستارحاندا ٷزٸلٸسكە شىققان كەزدە ورالحان بٶكەي ەكەمە, «مىنا بالاڭىز اقىن بولادى. بۇدان كەيٸن مەنٸڭ قاسىمدا جٷرەدٸ» - دەپ ەدٸ.
«سوۆەت ٷكٸمەتٸن بوقتاعان جوقسىڭ با?»
–ٶمٸر سٷرۋدە ٶزٸندٸك فورمۋلا ويلاپ تاپقان ٶتەجان نۇرعاليەۆتٸڭ ٶزٸ سٸزگە ارناپ ٶلەڭ جازىپتى. ەل اراسىندا ول كٸسٸ تۋرالى قىزىق ەڭگٸمەلەر ايتىلىپ جٷر. قيسىق, قىڭىر مٸنەزدٸ اقىنمەن تٸل تابىسۋ قانشالىقتى قيىنعا سوقتى?
ٶتەجان نۇرعاليەۆ مەنٸڭ تۋعان اۋىلىمدا, ەكەمنٸڭ قارا شاڭىراعىندا ون كٷندەي قوناق بولدى. قاسىمىزدا بەلگٸلٸ سىنشى قۇلبەك ەرگٶبەك بار. كۋەگە تٸرٸلەردٸ تارتىپ ەدەيٸ سٶيلەپ وتىرمىن. ساتتار ەرۋباەۆتىڭ مەرەيتويىن تٷركٸستاندا ٶتكٸزەتٸن بولدىق. سٶيتٸپ بٸر ۆاگون قىلىپ اقىن-جازۋشىلاردى تٷركٸستانعا ەرتٸپ اپاردىم. ول كەزدە سابىرحان اسانوۆ تٸرٸ. كونفەرەنتسييادا بٸراز اقىندار پرەزيديۋمدا وتىرادى دا, قالعان اقىندار زالدا وتىراتىن بولدى. پرەزيديۋمدا «سابىرحان اسانوۆ» دەپ جازىلىپ تۇرعان جەرگە ٶتەجان نۇرعاليەۆ وتىرىپ الىپتى. سٶيتسە سابىرحان اسانوۆقا اۋا جەتپەي سەل اۋىرىپ, زالدىڭ ٸشٸنە وتىرا سالعان ەكەن. تٷركٸستاننىڭ ەكٸمٸ جينالىستى باستايىن دەسە, زال گۋ-گۋ كٷلەدٸ. سابىرحان اسانوۆ دەسە, ٶتەجان اعا ورنىنان تۇرىپ باسىن يزەيدٸ. مەن سوسىن بارىپ ايتام عوي: «ٶت اعا, مۇنىڭىز نە, ۇيات بولادى عوي» دەسەم: «وندا تۇرعان نە بار, انا ناداندارعا بٸر-ەكٸ ساعات سابىرحان بولا تۇرايىن دا», - دەيدٸ. ەكٸم دە قاتتى قىسىلىپ قالدى.
كەلەسٸ كٷنٸ قۇلبەك ەرگٶبەك قويماي: «ٶتەجان نۇرعاليەۆ ەكەۋٸڭمەن جاستارعا كەزدەسۋ ٶتكٸزەيٸك», - دەدٸ. بٸر ٷش جٷز-تٶرت جٷز قىز تولعان تٷركٸستان ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ زالىنا ٶتەجان اعا ەكەۋمٸز كٸرٸپ كەلدٸك. ٶتەجان اعانىڭ قانداي ٶلەڭ وقىعانىن ايتايىن با? «بٸردەڭە دە كٷندەر باتاتىن, بٸردەڭەدە تاڭدار اتاتىن. جويىلسىن قىزدار ناسىبايلارىن ساتاتىن», - دەگەن ٶلەڭٸنەن باستادى. بٷكٸل قىز دۋ ەتە قالدى. كەزدەسۋدٸ جٷرگٸزۋشٸ قۇلەكەڭ قاتتى قىسىلدى. سونداي قىزىقتار بولعان.
مەنٸڭ بٸرٸنشٸ كٸتابىم جۇمەكەن نەجٸمەدەنوۆتىڭ رەتسەنزيياسىمەن جارىق كٶردٸ. تۇساۋىمدى كەستٸ. مەن جۇمەكەن مەن ٶتەجاننىڭ باتاسىمەن ساعات ەشٸمباەۆتىڭ قولداۋىمەن العاشقى كٸتابىمدى شىعارعان اداممىن.
ەڭ العاش ساعات ەشٸمباەۆ مەنٸڭ دەپتەرگە قولمەن جازعان ٶلەڭدەرٸمدٸ سۇراپ الدى. سوسىن ٶتەجان نۇرعاليەۆتٸڭ قولىنا تاپسىردى. ول كەزدە ٶتەجان «جالىن» باسپاسىندا رەداكتور. سودان كٷلەش احمەتوۆا اپام ايتتى: «سەنٸڭ كٸتابىڭدى ٶتەجان وقىماپتى», - دەدٸ. «پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتتىڭ ستۋدەنتٸ» دەگەننەن كەيٸن, ٶلەڭدەرٸمدٸ وقىماي, لاقتىرا سالىپتى. سەن بارىپ دەلەلدەمەسەڭ بولمايدى», - دەدٸ كٷلەش احمەتوۆا. سودان باتىل بولۋ ٷشٸن ەكٸ ستاكان اراقتى تارتىپ جٸبەرٸپ, كەشكٸسٸن ٶتەجان اعانىڭ ٷيٸنە باردىم. ٶزٸمدٸ ەركٸن ۇستادىم. تۋرا الدىنا بارعاندا ٶتەجان اعام: «بالا, شارتتاسايىق», - دەدٸ. «مەن قازٸر بٸر ٶلەڭ وقيمىن, سوسىن سەن بٸر ٶلەڭ وقيسىڭ. ەگەر مەن وقىعان ٶلەڭنەن سەنٸڭ ٶلەڭٸڭ بٸر مىسقال كەم بولاتىن بولسا, سەنٸڭ كٸتابىڭ شىقپايدى. وعان رەنجٸمەيسٸڭ. وسى سٶزگە توقتايسىڭ با?» - دەدٸ. «توقتايمىن»! – دەدٸم باتىلدانىپ. ونىڭ ٷستٸنە ەلگٸندە ٸشكەن اراعىم وسى سەتتە باسىما شىقتى. سىرتتا ەكٸ-ٷش اقىن كٷتٸپ تۇردى. سودان ٶتەكەڭ «تٷيە, تٷيە, تٷيە» دەگەن بٸر ٶلەڭ وقىدى. انانى وقىپ جاتقاندا ىزام كەلدٸ. كەۋدەمدە نامىس وياندى. سوسىن مەنٸڭ «جٷگەرٸلەر» دەگەن ٶلەڭٸم بولاتىن. تٷگەل ۇمىتىپ قالدىم. بالا كەزٸمدە ايدالادا اتام ەكەۋمٸز جٷگەرٸ ەگەتٸنبٸز. سوندا اتىز-اتىزبەن جٷگەرٸنٸ سۋارامىز. قىردان سۋ قاشادى دا, تٶمەندە ٶسٸپ تۇرعان جالعىز تالدىڭ تٷبٸنە بارىپ قۇيادى. «جالعىز تالعا ەگٸننەن سۋ قاشاتىن, جٷگەرٸلەر ەلجٸرەي شۋلاساتىن» دەگەن جولدار ەسٸمدە قالىپتى. بارىمدى سالىپ وقىپ ەم, ٶتەجان اعام: «كەڭەس ٷكٸمەتٸنەن قاشىپ كەتكەن ەميگرانتتار» سيياقتى ورنىنان تۇرىپ, قولىمدى الدى. «سەن اقىنسىڭ, كٸتابىڭ شىعادى, بولدى كەتە بەر» - دەدٸ. ايىزىم قانباي قالدى. «اعا, تاعى دا ٶلەڭ وقىعىم كەلەدٸ» - دەدٸم. «مەن ساعان ايتتىم عوي, كٸتابىڭ شىعادى, كەت!» - دەدٸ. سەنەسٸڭ بە, سەنبەيسٸڭ بە, العاشقى كٸتابىمىز وسىلاي شىقتى. ارى قاراي وقىعان دا جوق. «سوۆەت ٷكٸمەتٸن بوقتاعان جوقسىڭ با?», - دەدٸ. «جوق» - دەدٸم. سوۆەت ٷكٸمەتٸن بوقتاپ نەم بار, ول كەزدە جاس بالامىن. بٸراق, كومسومول تۋرالى, پارتييا تۋرالى دا بٸردە-بٸر ٶلەڭٸم جوق.
«قازاق بوپ ٶمٸر سٷرۋ قانداي قىزىق»
–سٸزدٸڭ «كٷرەڭبەل» دەگەن كٸتابىڭىزدىڭ العى سٶزٸن قادىر مىرزا ەلٸ مەن تۇمانباي مولداعاليەۆ جازىپتى. ەكٸ ۇلى اقىننىڭ باتاسىن الۋ ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك قوي. ٶلەڭدەگٸ اعالارىڭىز سٸزدٸ قانداي اقىل-كەڭەسپەن تەربيەلەدٸ? پوەزييادا بٸرەۋ بٸرەۋدٸڭ اۋىزىنا سٶز سالىپ بەرە الا ما?
مەن ەلۋگە تولعاندا قادىر مىرزا ەلٸ باستاپ, بٸر توپ اقىندار مەن ەنشٸلەر قوستاپ شىمكەنتكە باردىق. وبلىس ەكٸمشٸلٸگٸ ۇيىمداستىرىپ, جاقسى كٷتٸپ الدى. سوندا قاداعاڭ ايتتى: «مىنانداي قۇرمەتتٸ مەن كٶرگەن جوقپىن. سەن ەلٸڭە سىيلى ەكەنسٸڭ قاسىمحان» - دەپ. بٸزدٸڭ دە ەكەتٸپ بارا جاتقان ەشتەڭەمٸز جوق. بۇرىن ەكٸمشٸلٸكتە جۇمىس ٸستەگەنٸم كٶپ كٶمەكتەستٸ. سول جولى مەنٸڭ تۋعان جەرٸم كەنتاۋ قالاسىنا باردىق. ماعان مٸنگٸزگەن اقبوزاتتى جۇرتتىڭ كٶزٸنشە: «ۇستازىم, پوەزييا پايعامبارى قادىر مىرزا ەلٸگە تابىس ەتەم!», - دەپ سىيلادىم. سوعان ەلٸ كٷنگە دەيٸن قۋانام. ول كٸسٸلەردەن مەن ٶمٸردٸ قالاي سٷرۋدٸ ٷيرەندٸم. اقىندىق عۇمىرىمدا ساتقىندىق پەن ٶسەك-اياڭدى كٶپ كٶردٸم. اسقار سٷلەيمەنوۆ: «قازاق بوپ ٶمٸر سٷرۋ قانداي قىزىق جٸگٸتتەر», - دەپ وتىراتىن. سول سيياقتى قازاق بوپ ٶمٸر سٷرسەڭ ۋاقىت تەز ٶتەدٸ, ٸشٸڭ پىسپايدى. بٸز ٶتكەن كٶشە ٷنەمٸ ٶسەگٸ قارداي بوراپ جاتادى, ارتىڭنان يت جٷگٸرتٸپ, تٶبەڭنەن قۇس سالادى. وسىنىڭ بەرٸنە بٸزدٸ قادىر اعالار ٸشتەي دايىندادى. قارشاداي كەزٸمٸزدە ٶلەڭگە كەلدٸك.
بٸر كٷنٸ قادىر اعاعا مۇڭ شاقتىم: «مىنالار ٶمٸر سٷرگٸزبەدٸ عوي, اعا!» - دەدٸم. قادىر اعا ۇزاق ٷنسٸز وتىرىپ: «سەنٸڭ بٸر ايىبىڭ بار» - دەدٸ. «سەن ٶلەڭدٸ ناشار جازا المايسىڭ. سەن بٷكٸل بولمىسىڭمەن ەگٸلٸپ-تٶگٸلٸپ جازاسىڭ. سەنٸڭ بٷكٸل جاراتىلىسىڭ اقىن» - دەدٸ. «بٸراق, ساعان بٸر اعالىق اقىل ايتايىن. وسىدان قۇتقاراتىن جالعىز جول – ەڭبەك», - دەدٸ. «مەن قانشاما زامانداستاردى, اۋىلداستاردى بٸلەم. شىن تالانتتاردى بٸلەم. بٸراق ەڭبەكتەنبەگەن. قازٸر ولاردىڭ ٸزٸ دە جوق. ۋاقىت دەگەن جەپ قويدى. ەڭبەكتەن باسقا سەنٸ ەشتەڭە قۇتقارا المايدى» - دەدٸ. «ەكٸنشٸ, سەندە اعالارىڭنىڭ دا, ٸنٸلەرٸڭنٸڭ دە جۇمىسى جوق, نە كٶرسەڭ دە ٶز تولقىنىڭنان كٶرەسٸڭ. كٶرەسٸڭدٸ سولار كٶرسەتەدٸ ەلٸ!» - دەدٸ. وسىدان كەيٸن مەن قاتتى ويلانىپ قالدىم. باياعىداي «كٸمدٸ كٶرسە دوس ساناپ» جٷرۋگە بولمايتىنىن تىم كەش تٷسٸندٸم. سەنٸڭ اپپاق نيەتپەن ايتقان سٶزٸڭدٸ كەز-كەلگەن سەتتە تەرٸسكە شىعارىپ, ٷستٸڭە جۋىندى قۇيا سالاتىن وپاسىزداردى كەزدەستٸردٸم. سەنٸ بارماعان جەرگە بارعىزىپ, ايتپاعان سٶزدٸ ايتقىزادى. مەن وسى جاسىما دەيٸن نەگٸزگٸ كٸتابىمدى جازدىم دەپ ايتا المايمىن. ەلٸ دە نەگٸزگٸ كٸتابىمدى جازعىم كەلەدٸ. مەن وسى ۋاقىتقا دەيٸن ٶلەڭدەگٸ نەگٸزگٸ كٸتابىمدى جازۋعا دايىندالدىم دەپ ويلايمىن. كٶكتەمدە سول ٷشٸن جيىرما كٷنگە ينديياعا كەتٸپ قالدىم. بٸرشاما ٶلەڭ جازدىم. بٸر پوەمانىڭ سۇلباسىن جاساپ قويدىم. العاشقى بٶلٸمدەرٸ قاعازعا تٷستٸ.
باياعىدا بوزبالا كەزٸمدە تۇمانباي مولداعاليەۆ پەن قالداربەك نايمانباەۆ شىمكەنتكە كەلٸپ, مەنٸڭ جۇپىنى ٷيٸمدە قوناق بولدى. العاشقى كٸتابىم شىعىپ, ەلپٸلدەپ جٷرگەن كەزٸم بولاتىن. شىمكەنت قالاسىندا قاراپايىم ينجەنەر بولىپ ٸستەيمٸن. نەگٸزٸ مەنٸڭ ماماندىعىمنىڭ قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸنە ەش قاتىسى جوق. سودان اعالارىما ٶلەڭ وقىپ بەردٸم. «كٶرسەتپەدٸ جولىمدى تالاي تۇمان, بٸردەڭە دە بٸردەڭە قالايتىن ەن. كەشٸر اپا, كەتەمٸن شىمكەنتكە, قىزدار قاشقان اۋىلدا قالاي تۇرام» دەگەن ٶلەڭٸم بار ەدٸ. العاشقى كٸتابىما شىققان, 40 جىل بۇرىن جازعان ٶلەڭ بولعاندىقتان قازٸر تولىق ۇمىتىپ وتىرمىن. اۋىلدا جٷرگەن كەزٸمدە ۇناتقان قىزىم قالاعا تۇرمىسقا شىعىپ كەتكەن. سودان تۋعان ٶلەڭ بولاتىن. سونداي ليريكالىق ٶلەڭدەرٸمدٸ تۇمانباي اعام وقىپ, جوعارى باعالادى. «يٸس سابىن» دەگەن ليريكالىق ٶلەڭٸم بولعان. بوزبالا كەزٸمدە جازىلعان مٶلدٸر ٶلەڭدەر عوي. داستارحان باسىندا تۇمانباي اعا توست سٶيلەپ, مەنٸ ماقتادى. كەيٸن ەلۋگە تولعانىمدا «قاسىمحان بەگمانوۆ – ماحاببات اقىنى» دەپ ماقالا جازدى.
كەيٸن تۇمانباي اعامەن بٸر ليفتٸدە كەزدەسٸپ قالدىم. سوندا اعام ايتتى, «بالا سەن تۋرالى بٸر ماقالا جازايىن. كٸتاپتارىڭدى ەكەلٸپ بەرشٸ. ٶمٸر مەڭگٸلٸك ەمەس. سوڭعى كەزدەرٸ سەنٸڭ ەندەرٸڭدٸ كٶلٸكتە جٷرٸپ راديودان جيٸ تىڭداي باستادىم. ٶتە جاقسى. الدىڭا بٸرەۋ ەن جازىپ بەر دەپ كەلسە, ەشقاشان باس تارتپا. سوندا سەن تٷبٸندە بەرٸن جەڭەسٸڭ. داڭقىڭ شىعادى. مەن دە كەزٸندە وسى پرينتسٸپتٸ ۇستادىم», - دەدٸ. بٷگٸنگٸ تاڭدا جٷزگە تارتا ەنگە سٶز جازىپپىن, سونىڭ ەلۋ شاقتىسى اينالىمدا جٷر. قازٸر كومپوزيتور كٶرسەم قاشاتىن بولدىم. ەن جازىپ جٷرەتٸن ۋاقىت جوق.
«شىندىقتى عانا جازۋ كەرەك»
–قازٸر نەمەن اينالىسىپ جٷرسٸز?
اينالىساتىن نەرسە ٶتە كٶپ. قازٸر ەتنوگرافييانى زەرتتەپ جٷرمٸن. وسى باعىتتا ٷلكەن-ٷلكەن جوبالارىم بار. كەلەسٸ جىلى قازاقتىڭ سالت-دەستٷرٸنە قاتىستى «دەستٷر. كەشە. بٷگٸن. ەرتەڭ» دەگەن جوبام بويىنشا تۇتاس ەكسپەديتسييا ۇيىمداستىرماقپىن. حالىق اراسىنداعى ەتنوگروفتاردىڭ بٸزدٸڭ رەداكتسيياعا حابارلاسۋلارىن سۇرايمىن.
مەنٸڭ ەر ايىم, ەر جىلىم ەسەپتەۋلٸ تۇر. قادىر اعامەن ٶتكٸزگەن جيىرما جىلعا تاياۋ ۋاقىتتا ەڭ بٸرٸنشٸ ۇقىپتىلىقتى, جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٷيرەندٸم. شىعارماشىلىق ادامىنا ەر مينۋت باعالى دەپ ويلايمىن. بٸر كٷنٸ قادىر اعادان: «وسىنىڭ بەرٸن قالاي مەڭگەردٸڭٸز?», - دەپ سۇراعانىمدا: «مەن ونى عالي ورمانوۆتان ٷيرەندٸم», - دەدٸ.
«جازۋشى» باسپاسىندا رەداكتور كەزٸم ەدٸ. بٸر كٷنٸ عالي ورمانوۆتىڭ قولجازباسىنان بٸر ەرٸپ قاتە كەتٸپتٸ. ول كەزدە ٶلەڭدٸ ماشينكامەن باسادى. سودان عالەكەڭە زۆانداپ, سٸزدەن بٸر ەرٸپ قاتە كەتٸپتٸ», - دەپ ەدٸم, عالەكەڭ: «تيمە, قازٸر كەلەم», - دەپ ايتتى. ٷيٸندەگٸ ماشينكامەن سول ەرٸپتٸ سارت ەتكٸزٸپ اق قاعازعا باسىپ, الماسپەن ويىپ, ەرٸنبەي باسپاعا الىپ كەلٸپتٸ. مەن ونى تٷزەتە سالسام بولاتىن ەدٸ, بٸراق انا كٸسٸ بولماي ٶزٸ كەلدٸ. نە دەگەن جاۋاپكەرشٸلٸك? سول ماعان ساباق بولىپ قالدى», - دەدٸ قادىر اعا. جازعان دٷنيەڭ «قىزدىڭ جيعان جٷگٸندەي» سۇلۋ بولۋى كەرەك.
بٸر كٷنٸ ٸلييا جاقانوۆ اعام قوڭىراۋ شالدى: «مەن جىمپيتىعا كەلدٸم. ورالدىڭ جٸگٸتتەرٸ كٷتٸپ الدى. قادىردىڭ شەشەسٸنٸڭ بەيٸتٸنٸڭ باسىندامىن. سەن قالام الىپ جازىپ الشى. بەيٸتتٸڭ باسىنداعى جازۋدى «دالادان قىزىق كٶرە الماي, بالادان قىزىق كٶرە الماي. قايدان دا قىزىق كٶرە الماي, بايدان دا قىزىق كٶرە الماي, دٷنيەدەن ٶتتٸ بٸر پەندە. ۇلىڭ قادىر» دەپ جازىپتى. سەن قازٸر قادىر اعاڭنىڭ جانىدا جٷرسٸڭ عوي, وسىنىڭ سىرىن ٶزٸنەن اقىرىن سۋىرتپاقتاپ سۇراشى», - دەدٸ. سونىڭ الدىندا عانا الماتىدا ٸلييا جاقانوۆ پەن قادىر اعا ٷشەۋمٸز جاقسى بٸر وتىرىس ٶتكٸزٸپ, رۋحاني دەمالىس جاساعانبىز.
«دەستٷر» جۋرنالىن اشىپ, شىعارىپ جاتقان كەزٸم بولاتىن. بٸر كٷنٸ كٶمەكشٸم ايتتى: «الماتى وبلىسى تالدىقورعان قالاسىندا قازپوشتانىڭ كٷندەرٸ ٶتەدٸ ەكەن. بٸز دە بارىپ قاتىسايىقشى. وعان «ەگەمەن قازاقستاننان» باستاپ بارلىق باسپاسٶزدەر گازەت-جۋرنالعا جازىلاتىن وقىرمان جينايتىن كٶرٸنەدٸ», - دەدٸ. «ەندٸ مەن دە ٶزگە باسىلىمدارداي وتىز شاقتى, جٷز شاقتى قىزمەتكەرٸم جوق. جەتٸم بالا سيياقتى قالاي بارامىز», - دەدٸم. سودان كٶمەكشٸم: «اعا بارايىقشى, جاقسىلى-جاماندى جۋرنال شىعارىپ جاتىرمىز عوي» دەپ قويمادى. كٶڭٸلٸن قيماي: «بارساق بارايىق», - دەپ جانىمىزعا قادىر اعا مەن رافاەل نييازبەكتٸ ەرٸتٸپ, جولعا شىقتىق. سودان جولدا كەتٸپ بارا جاتقاندا (كٶمەكشٸم مەن رافاەل اعادان انىقتاپ سۇراۋىڭا بولادى) شەشەسٸنٸڭ قۇلپىتاسىنداعى جازۋدىڭ سەبەبٸن قادىر اعادان جايلاپ سۇرادىم. ٶلەڭ سانامدا جاتتالىپ قالعان. سونى وقىپ بەرٸپ ەدٸم, قادىر اعا سولقىلداپ جىلاپ جٸبەردٸ: «اي سايىن 50 سوم سالىپ تۇردىم. شەشەمدٸ الماتىعا الدىردىم, جەرسٸنبەدٸ. سوسىن جىمپيتىدان ەكٸ بٶلمە ٷي الىپ بەردٸم. مەن جالعىز بالا بولدىم. ماعان بۇل وڭاي تيگەن جوق قاسىمحان» - دەپ رافاەل اعاعا, ماعان, كٶمەكشٸمە كەزەك-كەزەك قارادى. «شەشەم قولىمدا تۇرا المادى. الماتىنى جەرسٸنبەدٸ. ٶمٸردەن ٶتكەننەن كەيٸن سول ٶلەڭدٸ جازدىم. ٶمٸردٸڭ شىندىعى سولاي بولدى. ەسٸڭدە بولسىن, شىندىقتى عانا جازۋ كەرەك» - دەدٸ.
سودان ەكٸ اعامدى بٸزدٸڭ ەتنوگروفييالىق «دەستٷر» جۋرنالىنا «پودپيسكا» جاساۋعا الىپ باردىم, بٸزگە كٸشكەنتاي عانا بۇرىش بۇيىردى. بٸر كەزدە قاراسام قادىر اعام باسقا باسىلىمداردىڭ قاسىنا كەتٸپ قالىپ, سول جاقتا «پودپيسكا» ۇيىمداستىرىپ جاتىر. كٶمەكشٸمە ايتتىم: «قادەكەڭدٸ شاقىرشى», - دەپ. اعالارىما ەركٸندەۋ ەدٸم. «اعا, سٸز مەنٸمەن بٸرگە قايتاسىز با, ەلدە بٶلەك قايتاسىز با?», - دەدٸم. «ەرينە, بٸرگە كەلگەننەن كەيٸن بٸرگە قايتامىز عوي. نە بولدى?», - دەدٸ. ٶزٸ ٷنەمٸ وندىققا تيگٸزەتٸن سەزٸمتال ادام ەدٸ. مەن ٶمٸرٸمدە ونداي اقىلدى, سەرگەك ادام كٶرگەن جوقپىن. «بٸرگە قايتاتىن بولساق اعا, سٸز مىنا جەتٸم جۋرنالدىڭ الدىندا تۇرۋ كەرەكسٸز», - دەدٸم ەركەلەپ. «جاقسىدان شاراپات» دەيدٸ, سودان باستاپ ەڭ كٶپ وقىرمانىم الماتى وبلىسى بولىپ تابىلادى. بٸر رەت قانا باردىق. ەلٸ كٷنگە دەيٸن سول وبلىستا بٸزدٸڭ جۋرنالدىڭ وقىرمانى كٶپ. كەيدە وسىنى ويلاپ, قايران قادىر اعام ەسٸمە تٷسسە كٶڭٸلٸم بوسايدى.
شەمشٸ قالداياقوۆ مەنٸڭ ٷيٸمدە كارتوپ ارشىپ وتىر
– سٸزدٸڭ سٶزٸڭٸزگە جازىلعان كٶپتەگەن ەندەر ەل اراسىندا تانىمال بولدى. ٸلييا جاقانوۆتىڭ ٶزٸ سٸزدٸ اتتاي قالاپ سٶز جازدىرعان ەكەن. ۇلىلاردىڭ كٶبٸسٸنٸڭ كٶزٸن كٶردٸڭٸز. سوڭىنان ەردٸڭٸز. شەمشٸ قالداياقوۆپەن ەن جازۋدىڭ رەتٸ كەلمەدٸ مە?
شەمشٸ قالداياقوۆ مەنٸڭ ٷيٸمدە بٸر اپتا قوناق بولدى. ول كەزدە شىمكەنت وبلىسىنىڭ كومسومول كوميتەتٸندە قىزمەت ٸستەيمٸن. نۇرداۋلەت سەرسەنوۆ دەگەن وبلىستىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى شاقىرىپ الدى دا: «شەمشٸ قالداياقوۆ كەلەدٸ, سونى سەن كٷتٸپ الاسىڭ. ٶزٸڭ قىدىرتىپ, بابىن تاباسىڭ», - دەدٸ. بٸراق قاراجات پەن كٶلٸك بٶلگەن جوق.
ول كەزدە باستىق ايتسا, ەكٸ ەتپەيسٸڭ. كٷزدٸڭ سالقىنداۋ كەزٸ. ٷستٸنە سۋلىق قالىڭ كيٸم, اياعىندا رەزەڭكە ەتٸك كيگەن بٸرەۋ بٸزدٸڭ جۇمىس كابينەتٸنە كٸرٸپ كەلٸپ: «مەنٸڭ باستىعىم قايسسىڭ?» - دەدٸ. ول كەزدە نۇرلان نۇرلىباەۆ, قازٸرگٸ تٷلكٸباس اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ ەۋەلحان تۇرعىنبەكوۆ, جولداسبەك كٷزەۋباەۆ تٶرتەۋمٸز بٸر كابينەتتە وتىراتىنبىز. قاعازدان باس كٶتەرە الماي جانتالاسىپ وتىرعام, قاراسام – ۇلى شەمشٸ قالداياقوۆ ەكەن. وبلىستىڭ حاتشىسى ماعان ايتتى: «جۇمىسىڭنىڭ بەرٸن تاستا, بارا بەر», - دەپ. بٸراق ٸشٸنەن مازاقتاپ وتىر. كٶك تيىن بەرگەن جوق. جۇمىستان بوساتقانىن مٸندەتسٸنٸپ وتىردى. قالتامدا 20-30 سوم اقشا بار ەدٸ, سوعان قوناقٷيگە اپارايىن دەپ ويلادىم.
دالاعا شىقتىق. جاڭبىر جاۋىپ تۇر. تاكسي ۇستايىن دەپ ىڭعايلانىپ ەدٸم, شەمشٸ اعا: «قايدا بارامىز?» - دەدٸ. «سٸزدٸ اپارىپ قوناقٷيگە ورنالاستىرايىن», - دەپ ەدٸم: «نە, ٷيٸڭ جوق پا?» - دەدٸ. ول كەزدە مەن بٸرەۋدٸڭ ەكٸ بٶلمەلٸ پەتەرٸن جالداپ تۇرامىن, شىنىمەن ٷيٸم جوق ەدٸ. «اعا, مەن پەتەر جالداپ تۇراتىن ەدٸم», - دەپ ەدٸم: «بولادى سول, نەمەنە بٸزدٸ پەتەر جالدامادى دەپ ويلايسىڭ با?», - دەدٸ. نە دەگەن قاراپايىمدىلىق! كەدٸمگٸ شەمشٸ قالداياقوۆ! سودان كەيٸن 2-3 ايدان كەيٸن قايتىس بولىپ كەتتٸ. ۇلى شەمشٸ قالداياقوۆ! «ٷيٸڭە اپار مەنٸ» دەدٸ. سٶيتسەم, ٶزٸنٸڭ كٶلٸگٸ بار ەكەن. بٸزدٸڭ ٷيگە باردىق. ويناقتاپ تۇرعان جاس كەزٸم عوي. اقىن-ەنشٸلەرمەن قاڭعىپ كەتٸپ ەكٸ كٷن ٷيگە قونباعام. ەيەلٸمە قارايتىن بەت جوق. ٷيگە ايىپتىمىن. «اعا, مىنا پودەزگە كٸرەسٸز, بەسٸنشٸ قاباتقا اسىقپاي كٶتەرٸلە بەرٸڭٸز», - دەپ تەز ٷيگە كٸرٸپ كەتتٸم. ەرتەرەك ەيەلٸمنٸڭ كٶڭٸلٸن تاۋىپ, مەن-جايدى تٷسٸندٸرەيٸن دەگەم. كٶتەرٸلٸپ ەسٸكتٸ قاقتىم. ەسٸك اشىلعانشا, شەمشٸ اعا ارتىمنان جەتٸپ كەلدٸ. جەڭگەڭ ەسٸكتەن شىقتى. اقتالىپ ٷلگەرە المادىم. «راحيلا, شەمشٸ قالداياقوۆ دەگەن اعامىز وسى كٸسٸ», - دەدٸم. «سەلەمەتسٸز بە?», - دەپ اقىرىن امانداستى. «كەلٸن جاقتىرماي تۇرسىڭ با, ەلدە سەنبەي تۇرسىڭ با, مەن شەمشٸ قالداياقوۆ دەگەن اعاڭمىن عوي», - دەپ قالتاسىنان مٶرٸنٸڭ سيياسى جايىلىپ كەتكەن «قازاقستان لەنين كومسومولى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى» دەگەن كۋەلٸگٸن كٶرسەتتٸ. «جوق, اعا سەنەمٸن عوي. مىنا ٸنٸڭٸز ەكٸ كٷن ٷيگە قونباي, كەپ تۇرعانى وسى!» - دەدٸ. «ە, بٸلەم عوي بۇل اقىنداردى», - دەدٸ شەمشٸ قالداياقوۆ. «اعا, كەشٸرٸڭٸز سٸزگە قاتىسى جوق», - دەپ جاتىر جەڭگەڭ.
سودان جالدامالى پەتەرٸمٸزگە كٸرگٸزدٸك, ول كٸسٸنٸ جاتقىزاتىن بٸر ديۆانىمىز بولدى ەيتەۋٸر. تٶرٸمٸزگە وتىرعىزدىق. سەلدەن سوڭ قاراسام شەمشٸ اعام اس بٶلمەدە جەڭگەڭنٸڭ جانىنا بارىپ, كارتوپ ارشىپ وتىر. نەتكەن ۇلىلىق! سودان جۇپىنى ٷيٸمدە ون كٷندەي قوناق بولدى. وعان قازٸر شىمكەنتتە تۇراتىن بانكير ەكٸم ناقىپباەۆ, اقىن قابىلبەك تٶرەتاەۆ, بەلگٸلٸ جۋرناليست دەۋلەت يسابەكوۆ سيياقتى ازاماتتار كۋە بولدى. دەۋلەت يسابەكوۆتىڭ جەكە ٷيٸندە مونشا بار ەكەن, قوي سويىپ بٸر كٷن سول ٷيدە كٷتتٸك. كەلەسٸ كٷنگە دە جوسپار جاساپ, ٶزٸمٸزشە قىدىرتىپ جٷرمٸز. مەن ٶلەڭ وقيمىن. سودان شەمشٸ اعا ايتتى: «سەن بالا سوزاق پەن شەۋٸلدٸر تۋرالى ٶلەڭ جازشى», - دەدٸ. سودان كەيٸن سوزاق تراگەديياسى تۋرالى, شەۋٸلدٸر تۋرالى ٶلەڭ جازدىم. ەكٸ-ٷش ايدان كەيٸن اعامىز قايتىس بولىپ كەتتٸ. شەمشٸنٸڭ «وتىرارداعى توي», «تەرٸسكەي» دەگەن ەنٸن ەستٸگەندە مەنٸڭ كٶز الدىما شىمكەنتتە تۇرعان جۇپىنى پەتەرٸم كەلەدٸ. سول جەردە ەيەلٸممەن بٸرگە كارتوپ ارشىپ وتىرعان شەمشٸ قالداياقوۆ كەلەدٸ. سەنەسٸڭ بە, سەنبەيسٸڭ بە, ٶزٸڭ بٸل!
شوناق ەمەس, شاناق ەكەن
–كەڭەستٸك جٷيەنٸڭ كەزٸندە «سوزاق كٶتەرٸلٸسٸ» تۋرالى جازعان كەرەمەت تولعاۋىڭىز بار ەكەن. «قاتاڭ تسەنزۋراعا ۇشىرايمىن» دەگەن ٷرەي بولمادى ما? جاس كەزٸڭٸزدە جازعان وسى تولعاۋدىڭ تاريحىن ايتىپ بەرسەڭٸز...
مەنٸ وبلىستىق كومسول كوميتەتٸنٸڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرٸ رەتٸندە قازاق اۋداندارىنا جۇمىس بابىمەن جٸبەرەتٸن. بٸر جولى سوزاق اۋدانىنا جٸبەردٸ. سول جاقتان ورازحان دەگەن بٸر قىزمەتكەر كٷتٸپ الدى. مالدى سويعان, شاراپتى ەبدەن ٸشتٸك. سودان تازا اۋا جۇتىپ, ەسٸكتٸڭ الدىنا شىقتىق. ورازحانعا ايتام: «مەن تۇرا المايمىن مىنا جەردە. اياعىم دٸرٸلٸدەپ تۇر. شاراپتان كٶپ ٸشپەدٸك قوي», - دەپ. ورازحان «تٷشش» - دەدٸ. «بۇل جەردە اللاھۋلاردىڭ مولاسى جاتىر», - دەدٸ. «قالاي?», - دەيمٸن عوي. «سوزاق كٶتەرٸلٸسٸنە قاتىسقانداردىڭ مولاسى», - دەيدٸ. «مىنا جەردەن بىلتىر بەس گەكتار جەردٸ تەگٸستەدٸك تە, ەگٸن ەكتٸك. ون گەكتار جەرگە جٷگەرٸ ەكتٸك. دەل اياعىمىزدىڭ استىندا سوزاق كٶتەرٸلٸسٸنە قاتىسقاندار جاتىر», - دەدٸ. وسى سٶزدەن كەيٸن بٸردەن سەرگٸپ, ەسٸمدٸ جيىپ الدىم. تولعاۋدىڭ ەڭ بٸرٸنشٸ جولىن دەل سول كٷنٸ جازدىم. «تٶمپەشٸكتەر, مولالار بٸر سىرى بار, سول سىردان قارا پەردە بٸر سىرىلار. قۇلاعىمدا اتتاردىڭ دٷرسٸلٸمەن, اققۋدىڭ قاناتىنىڭ سۋسىلى بار» دەگەن جولدار ويىما سول تٷنٸ كەلدٸ. كوممۋنيستٸك پارتييانىڭ كەزٸ بولاتىن. بۇنى كٶزبەن كٶرمەسە, سەزبەسە, ەشەيٸن ادامدار جازا المايدى. اناۋ قالادا وتىرعان «بلاتنوي» اقىندارىڭ بۇنداي ٶلەڭگە بويلاي المايدى. ٶيتكەنٸ ولار وبەكتٸنٸ زەرتتەگەن جوق. تاعدىردى كٶرۋ كەرەك. مىڭ جەردەن ەسەنيننٸڭ پوزاسىنا كٸرٸپ الىپ «كاباكتا» ٸشٸپ وتىرساڭ دا, بۇنداي تاعدىرلى وقيعالاردى كٶزبەن كٶرمەي, ٶلەڭ جازا المايسىڭ.
وسى پوەمانى بٸر كٷنٸ اسقار سٷلەيمەنوۆكە وقىپ بەردٸم. ەكەۋمٸز جازۋشىلار وداعىنىڭ الدىندا كەزدەسٸپ قالدىق. «بالا, ارباڭ بار ما?» - دەدٸ اسەكەڭ. كٶلٸكتٸ اربا دەيتٸن. «قازٸر تابامىز», - دەدٸم. سودان جەدەل تاكسي توقتاتىپ, اراق ساتاتىن دٷكەنگە تارتتىق. ەۋپٸرٸمدەپ جٷرٸپ ەكٸ شٶلمەك اراق الىپ, اسەكەڭنٸڭ جۇمىسىنا كەلدٸك. شەكەمٸزگە قىزۋ كەلگەننەن كەيٸن ٶلەڭ وقىدىم. تاڭعى ۋاقىت بولاتىن. اسەكەڭ ايتتى: «بالا, قازٸر ەنۋار تاراق كەلەدٸ», - دەدٸ. سٶيتسەم, ول كٸسٸ باستىعى ەكەن. «جىلدامىراق كەت» دەگەن سٶزٸ عوي. مەنٸڭ تولعاۋىمدا «از عانا ٷيلٸ تامادان, حان بولىپ شىقتى ارادان, شوناقتىڭ ۇلى سۇلتانبەك, حان بولىپ شىقتى قارادان» دەگەن جولدار بولاتىن. كەتٸپ بارا جاتقاندا اسەكەڭ ماعان بۇرىلىپ قاراپ شىناشاق ساۋساعىن, ياعني شاناعىن كٶرسەتتٸ. مەن قاتتى نامىستاندىم. مىناۋ قوجاعا وسىنشاما ٶلەڭ وقىعاندا شىناشاعىن كٶرسەتكەنٸ نەسٸ, باس بارماعان كٶرسەتپەي مە? بۇدان ارتىق قالاي ٶلەڭ جازۋعا بولادى? ولاي بولسا, ٶلەڭٸ قۇرىسىن!», - دەپ ٷيگە جەتكەنشە اسەكەڭە ىزا بولىپ باردىم. كٶپكە دەيٸن ويىمنان شىقپاي جٷردٸ. ول اسەكەڭدٸ سوڭعى رەت كٶرۋٸم ەدٸ. ەكٸ-ٷش ايدان كەيٸن اسقار سٷلەيمەنوۆ قايتىس بولدى. كەيٸن دەرەكتەردٸ اقتارىپ وتىرسام «شوناقتىڭ ۇلى سۇلتانبەك» ەمەس, «شاناقتىڭ ۇلى سۇلتانبەك» ەكەن. اسەكەڭنەن ٸشتەي كەشٸرٸم سۇرادىم. رەنجٸگەنٸمە ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٶكٸنەم. بٸز پوەزيياعا وسىلاي كەلدٸك. سىناپ-مٸنەپ وتىراتىن اعالارىم بار ەدٸ. كٶز الدىمدا اسەكەڭنٸڭ شىناشاعىن كٶرسەتكەن بەينەسٸ قالىپ قويدى.
توقاش بەرديياروۆ اعامىزدىڭ ٷلكەن مەكتەبٸنەن ٶتتٸم. بٸر كٷنٸ توقاش كٶكەم مەنٸ شىمكەنتكە ٸزدەپ كەلدٸ. ول كەزدە شىمكەنت قالاسىنىڭ تروللەيبۋستار ەكسپلۋتاتسيياسىنىڭ بٶلٸمشە باستىعى بولىپ قىزمەت اتقاراتىن ەدٸم. سودان ورىسشا جازاتىن اقىن باۋىرجان حاليوللا ەكەۋمٸز توقاش اقىن ورنالاسقان قوناقٷيگە باردىق. بارساق اتاقتى باۋىرجان مومىشۇلىمەن بٸرگە وتىر ەكەن. «مىناۋ مەنٸڭ شەكٸرتٸم» - دەپ مەنٸ باۋكەڭە تانىستىردى. سودان باۋىرجان مومىشۇلى بٸزگە داستارحان جايىپ, ەدەمٸ وتىرىس بولعان...
– ەدەبي ەڭگٸمەڭٸزگە كٶپ راحمەت, اعا! سٸز تٸلگە تيەك ەتكەن اقىن-جازۋشىلاردى جاقىننان تاني تٷستٸم. سولاردىڭ كٶزٸن كٶرگەندەي ەسەردە كەتٸپ بارام...
سۇحباتتاسقان باعلان ورازالى
