QR Prezidenti janyndaǵy Qazaqstan strategiialyq zertteýler institýtynyń bas ǵylymi qyzmetkeri Murat Laýmýlin Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń halyqaralyq arenadaǵy diplomatiialyq qyzmeti týraly oi bildirdi, dep habarlaidy QazAqparat.
«Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń ýákildik qyzmetiniń alǵashqy jylyndaǵy halyqaralyq is-áreketi syrtqy saiasat jáne bul salada oryn alatyn mindetterdi sheshý turǵysynan Aziia baǵytynda eń kúrdeli boldy. Kóz aldymyzda sońǵy jyldary Aziia (Aziia-Tynyq muhit aimaǵy, Soltústik-Shyǵys Aziia, Ońtústik-Shyǵys Aziia) geosaiasi shielenisý aýmaǵyna ainalyp otyr. Halyqaralyq qatynastar jáne syrtqy saiasat – bul Q.K. Toqaev óziniń búkil ómirin arnaǵan sala. Óziniń uzaq diplomatiialyq jáne saiasi mansap jolynda, qai jerde qyzmet etse de onyń ómiri qashan da halyqaralyq saiasat pen tájiribeniń eń iri ári qyzyq oqiǵalardyń ortasynda ótýde», - deidi sarapshy.
2020 jyly naýryz aiynyń basynda Prezident Q.K. Toqaev Qazaqstannyń syrtqy saiasatynyń 2020-2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyna qol qoidy. Qazaqstan Respýblikasynyń syrtqy saiasatyn júzege asyrýdyń negizgi qaǵidattaryna Tuńǵysh Prezident – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń el damýynyń jańa kezeńindegi syrtqy saiasi ustanymynyń sabaqtastyǵy jatady.
«Ol degenimiz QR syrtqy saiasatyn aziialyq vektordyń kúnnen kúnge mańyzy artyp kele jatqan baǵytynda jalǵastyrý degen sóz. Bul baǵyttaǵy óziniń belsendigin jańa Prezident qyzmetke kirisken kúnnen bastap tanytty. 2019 jylǵy 27 naýryzda onyń Qazaqstan Respýblikasyndaǵy Qytai Halyq Respýblikasynyń Elshisi Chjan Siaomen kezdesýi ótti. Kezdesý barysynda suhbattasýshylar Qazaqstan men QHR arasyndaǵy tatý kórshilik qatynastardy ary qarai nyǵaitýdyń jáne ózara tiimdi yntymaqtastyqty damytýdyń mańyzdylyǵyn atap kórsetti», - deidi M. Laýmýlin.
2019 jyly sáýirde Prezident Q.Toqaevtyń Tashkent qalasyna barýy aitýly saparlardyń birine ainaldy. Qazaqstan Prezidenti Q.Toqaev óziniń Ózbekstan Respýblikasyna memlekettik saparynyń Ózbekstandaǵy Qazaqstannyń Jylyn ashýmen tuspa tus kelgenin jáne bul oqiǵalardyń elder arasyndaǵy ekijaqty qatynastardyń ary qarai nyǵaitýda oń septigin tigizetinin aitty. Eki eldiń saýda-ekonomikalyq yntymaqtastyǵynyń joǵary deńgeiine erekshe toqtalyp, Qazaqstan Prezidenti osyndai joǵary kórsetkishti ustap turý maqsatynda túrli sharalardyń qoldanylatynyn aityp ótti. Qasym-Jomart Toqaevtyń Ózbekstanǵa memlekettik sapary barysynda prezidentter birlesken málimdeme jasady.
2019 jyly 29 mamyrda Nur-Sultan qalasynda Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtyń sammiti ótti. Sammittiń mánmátininen túsinikti bolǵandai, EAEO taza eýraziialyq (postkeńestik) qurylym bolýdy jáimen toqtata bastap, aziialyq vektordyń arqasynda jańa sapalyq deńgeige óte bastaǵan.
«2019 jyly qyrkúiektiń basynda Prezident Q.K. Toqaevtyń Beijińge sapary ótti, onda Qazaqstan basshysy Qytaidy álemniń ekinshi ekonomikasy, dostyǵymyz jarasqan el dep atap, Qytai Halyq Respýblikasymen strategiialyq seriktestiktiń ary qarai jalǵasatynyna sendirdi. Qytaiǵa sapary barasynda Q.Toqaev ekonomikalyq kún tártibin jańa salaǵa aýdarýǵa bet burdy. Beijińde ótken Qazaqstan-Qytai Iskerlik keńesiniń otyrysynda Prezident respýblikamyzdyń innovatsiia men zamanaýi tehnologiiaǵa negizdelgen jańa ekonomikany, sondai-aq joǵary tehnologiialyq óndirister men elementterdi damytýǵa basa mán berip otyrǵanyn atap ótti», - dedi spiker.
2019 jyly qyrkúiekte BUU Bas Assambleiasy 74-sessiiasynda Prezident Qasym-Jomart Toqaev Ortalyq Aziia memleketteri men Aýǵanstan úshin Ornyqty damý ortalyǵyn qurý jóninde usynys bildirdi, ol da Qazaqstan Respýblikasynyń aziialyq saiasatynyń mańyzdy elementi bolyp sanalady. Qazaqstan Ortalyq Aziianyń asa iri ekonomikasy retinde bolashaqta ásirese Aziia kontinentindegi memlekettermen ózara tiimdi qarym-qatynasty nyǵaitýǵa asa múddeli ekeni erekshe aityldy.
«2020 jyldyń basyndaǵy mańyzdy syrtqy saiasi oqiǵalardyń biri 14-16 aqpanda Prezident Q.Toqaevtyń qaýipsizdik jónindegi 56-shy Miýnhen konferentsiiasyna qatysýy boldy. Onyń sóilegen sózinde qaýipsizdik, Qazaqstannyń syrtqy saiasaty men Ortalyq Aziianyń geosaiasi jaǵdaiy sekildi halyqaralyq sipattaǵy máseleler mańyzdy oryn aldy. Óńirlik qaýipsizdikti qamtamasyz etý máseleleri pikir almasýdyń bólek taqyrybyna ainaldy. Osylaisha, Memleket basshysynyń sózi onyń álemdegi eń iri halyqaralyq alańdardyń birindegi elimizdiń basshysy retine prezidenttiginiń ózindik bir jolashary boldy. Shamasy, Q.K.Toqaev batys jáne álemdik qoǵamdastyq pen strategiialyq isteblishment ókilderine álemniń búginde ótpeli kezeńde turyp jatqany týraly oidy jetkizgisi kelgen siiaqty. Bul ózgerister eń aldymen qaýipsizdikti qamtamasyz etý máselelerimen tikelei bailanysty. Osy maǵynada Aziia kontinentiniń bir bóligin quraityn Qazaqstan jáne Ortalyq Aziianyń búkil óńiri bul úrdisten tys qalmaityny anyq. Onyń ústine bul bizdiń elge jáne bizdiń óńirge tikelei qatysty», - dedi M. Laýmýlin.
Sarapshynyń aitýynsha, Ortalyq Aziiada túbegeili geosaiasi qozǵalystar bolyp jatyr. Sonyń nátijesinde Qytai, Eýropa, Iran, Resei, Ońtústik Aziia jáne AQSh jańa rólge ie bolyp, olarmen jańa qarym-qatynas ornatýǵa týra keledi. Bul ózgerister óńirdiń Eýropa men AQSh-tan Aziiaǵa qarai geosaiasi qaita baǵdarlanýyna alyp keledi.
«2025 jylǵa qarai bul úrdis ózin tolyqtai kórsetedi. Birqatar sarapshylardyń pikirinshe, óńirde odaqtar men alianstarǵa qatysý arqyly emes, dál ekijaqty formatta sheshilýi qajet máseleler jetkilikti. Kórshilerimizdiń róli týraly pikir bildire otyryp, Q.Toqaev Resei men Qytaidyń Ortalyq Aziiadaǵy yntymaqtastyǵy úshin eki taraptyń da kóp jaǵdaida strategiialyq jáne geosaiasi múddeleriniń sáikes kelýiniń jáne úilesimdi kelisiminiń bolýy mańyzdy ekenin atap kórsetti. Qazaqstan óz egemendiginiń 30 jylǵa jýyq uzaq jolyn júrip ótti. Memleket basshylyǵy áserli ekonomikalyq damýdy, turaqtylyqty, nyǵaiǵan egemendikti jáne «Qazaqstan» brendiniń halyqaralyq arenadaǵy bedelin maqtan ete alady. 2025 jyldan ári qarai kóz júgirtsek, Tuńǵysh Prezident N.Nazarbaevtyń jetekshiligimen Qazaqstan basshylyǵy memleketti álemdegi damyǵan elderdiń birine ainaldyrý boiynsha órshil tujyrymdamany qalyptastyrdy. Qazaqstan Resei, Qytai jáne Orta Aziia arasynda strategiialyq mańyzdy pozitsiiada turǵandyqtan, geografiiasymen jáne geosaiasatymen uzaqqa baratyn damý strategiiasyn daiyndaýǵa májbúr boldy. Ekonomikalyq damý salasynda uzaq merzimdi ekonomikalyq damý Qazaqstannyń ekonomikalyq qurylymyn jáne basqarý júiesin transformatsilaýdy talap etetinin boljaýǵa bolady. Teoriialyq jaǵynan qaraǵanda eger Batys ózi úshin asa shyǵynsyz Ortalyq Aziiaǵa qatysty tipten beitarap ustanymdy tańdai alsa, Resei men Qytai aiqyn áskeri-strategiialyq sebepterge bailanysty bundai qadamǵa bara almaityny aiqyn», - dedi ol.
Q.Toqaev Memleket basshysy retindegi óz prezidenttiginiń bastalǵanyna týra bir jyldan keiin mańyzdy problema – jappai (pandemiia) indettiń taralýy qaýpine tap boldy. El basshysy retinde 2020 jylǵy 12 naýryzda Prezident birqatar memlekettik organ basshylarymen keńes ótkizdi, onda Qazaqstan azamattarynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselesin kóterip, tapsyrmalar berdi.
«Memleket basshysy Úkimetke jáne basqa memlekettik organdarǵa el azamattarynyń densaýlyǵyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan koronavirýstyń taralýyna jol bermeý boiynsha bergen tapsyrmalary oryndy ári ýaqtyly boldy. Indetpen kúreste Qazaqstannyń Aziia elderimen, eń aldymen – koronavirýs shyqqan el dep esepteletin QHR-men qatynasy mańyzdy bolyp tabylady. Sondyqtan Memleket basshysy 24 naýryzda QHR Tóraǵasy Si Tszinpinmen telefon arqyly sóilesip, koronavirýs pandemiiasynyń taralýyn aýyzdyqtaý jónindegi Qytai basshylyǵynyń batyl ári júieli is-qimyldaryn joǵary baǵalady. Qazaqstan kóshbasshysy Qytai meditsinasynyń zor áleýeti men dárigerleriniń joǵary kásibiligine búkil álemniń tánti bolǵanyn atap kórsetti», - dedi M. Laýmýlin.
Q.Toqaev Qazaqstannyń strategiialyq seriktestik baǵytyn odan ári nyǵaita berýge nietti ekenin jetkizdi. Onyń pikirinshe, osy oraida byltyr qyrkúiekte Beijińde qol qoiylǵan Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy uzaq merzimdi jáne jan-jaqty strategiialyq seriktestik týraly deklaratsiianyń máni zor. Prezident eki eldiń BUU-daǵy, Shanhai yntymaqtastyq uiymyndaǵy, Aziiadaǵy Ózara Yqpaldastyq jáne Senim sharalary jónindegi Keńestegi tabysty yntymaqtastyǵyn oń baǵalap, «Bir beldeý - bir jol» jobasy aiasynda Uly Jibek joly tujyrymdamasyn odan ári iske asyrýdyń mańyzy zor ekenin atap ótti.
QHR tóraǵasy Qazaqstan Prezidentiniń tótenshe jaǵdai kezindegi kóshbasshylyq qasietin joǵary baǵalap, onyń batyl ári der kezinde qabyldanǵan sharalaryna toqtaldy. Onyń pikirinshe, Qytai men Qazaqstan barlyq saladardaǵy, ásirese qarjy, indýstriialyq jáne tsifrlyq tehnologiialar siiaqty mańyzdy baǵyttardaǵy yntymaqtastyqty arttyra alady.
Pandemiiamen kúrestegi Qazaqstannyń kúsh-jigerin halyqaralyq sharalarmen úilestirý aiasynda Memleket basshysy birqatar sheteldik derjavalardyń kóshbasshylarymen jáne halyqaralyq uiymdar ókilderimen telefon arqyly sóilesti. Sóitip, 18 naýryzda Ózbekstan Prezidenti Shavkat Mirziioevpen sóilesti. Prezidentter joǵary deńgeide yqpaldastyq ornatý jáne eki el Úkimetteriniń jumystaryn úilestirý jaiynda kelisti. 2020 jylǵy 19 naýryzda Qyrǵyzstan Prezidenti S.Jeenbekovpen telefon arqyly sóilesip, koronavirýstyń taralýyna qarsy kúreste ózara is-qimyl máselelerin talqylady.
2020 jylǵy 20 naýryzda QR basshysy Resei Prezidenti Vladimir Pýtinmen telefon arqyly sóilesip, shekaralas elderdegi koronavirýstyń taralýyna tosqaýyl qoiý jónindegi is-qimyldarǵa qatysty máselelerdi talqylady. 27 naýryzda QR basshysy taǵy da Qyrǵyz Respýblikasynyń Prezidenti S.Jeenbekovpen telefon arqyly sóilesip, koronavirýs indetiniń taralý jaǵdaiynda saýda-ekonomikalyq yntymaqtastyqtyń joǵary qarqynyn saqtaýǵa baǵyttalǵan sharalardy talqylady.
«Búkil álemdi jaýlaǵan jáne bir ýaqytta densaýlyq saqtaý salasyna da , álemdik ekonomikaǵa jáne óńirlik qaýipsizdikke de (sonyń ishinde NATO, ShYU, EQYU jáne AÓSShK) qatysty epidemiologiialyq daǵdarys buryn-sońdy bolmaǵan. Álem elderi ózara táýeldiliktiń jáne jahandanýdyń mundai joǵary deńgeiine jetpese, indet barlyq álemge taralmas edi. Qazaqstannyń Aziiadaǵy orny men rólin, AÓSShK, ShYU, EAEO, Bir beldeý, bir jol, IYU jáne basqalary tárizdi aziialyq, eýraziialyq qurylymdarda jáne uiymdardaǵy Nur-Sultannyń qatysýyn túsinbei, QR syrtqy saiasatynyń qazirgi kúrdeli damýy kezeńinde aziialyq vektordy túsiný múmkin emes. AQSh pen QHR arasynda ulǵaiyp otyrǵan teketires jáne Qytai bastamashylyq jasaǵan «Bir beldeý, bir jol» aýqymdy geosaiasi jáne geoekonomikalyq jobasyn iske asyrý keleshegi Aziiada (al keńirek - Eýraziiada) oryn alyp jatqan ortaq úderister bolyp sanalady. Ótken kezeńde Taiaý jáne Orta Shyǵys, Ońtústik Aziia, Aziia-Tynyq muhit aimaǵy, Ońtústik-Shyǵys Aziia jáne Soltústik-Shyǵys Aziia tárizdi problemalyq óńirlerdegi, arab-izraildik qaqtyǵys, DAISh, Siriia, irandyq atom baǵdarlamasy, Aýǵanstan, úndi-pákistan teketiresi tárizdi problemalyq núktelerdegi jaǵdai aitarlyqtai ózgerdi. Japoniia, QHR, Úndistan, Resei, Túrkiia jáne basqa kóptegen aziialyq jáne eýraziialyq memleketterde qaýipsizdik salasyndaǵy áskeri saiasat pen strategiia ózgeriske ushyrady», - deidi sarapshy.
Onyń aitýynsha, AQSh ta aziialyq qaýipsizdik júiesiniń mańyzdy «bóligi» bolyp tabylady. Aýǵanstan men Irakta áskeri áreketterdi týdyrǵan basty tarap bola otyryp, Amerikanyń aziialyq óńirde biraz áskeri odaqtastary bar. Sondai-aq, AQSh Korei túbegi ainalasyndaǵy jaǵdaidy retteýge qatysady, onyń ústine Vashington Taivan buǵazy máselesi jáne Ońtústik-Qytai teńizi araldarynyń ainalasyndaǵy janjaldarǵa bei-jai qaramaidy.
«Aq úige D.Tramptyń ákimshiligi kelgennen keiin qytai-amerikalyq qatynastar aitarlyqtai ýshyǵyp ketti. Bul saýda-ekonomikalyq salada ǵana emes, Qytaidyń Ońtústik-Qytai teńiziniń daýly araldaryn igerýi saldarynan áskeri-strategiialyq salada da oryn alyp otyr. Sondai-aq qytai-japondyq qatynastar da nasharlap ketti. Korei túbegin Beijińniń bastamasymen iadrolyq qarýsyzdandyrý problemasy tolyqtai sheshimin tapqan joq, ony Vashington Phenianmen kelissózder úderisinen shyn máninde yǵystyryp jiberdi. Odan bólek, Vetnammen qatynasta shielenis saqtalyp otyr, olar Úndistanmen birge AQSh-tyń strategiialyq orbitasyna tartylyp jatyr. Úndistan túbeginde Úndistan men Pákistan arasyndaǵy áskeri teketires údep otyr. Beijińge azshylyq ulttardyń quqyqtary jelisimen qysymdy údete otyryp, Shyńjań Uiǵyr avtonomiialyq ólkesindegi jaǵdaidy turaqsyzdandyrý talpynysy jalǵasýda. Qytaidy Aýǵanstannan jáne (Reseimen birge) Ortalyq Aziiadan yǵystyrý boiynsha Batystyń jelisi baiqalady. DAISh belsendiligin Taiaý Shyǵys óńirinen Orta Shyǵysqa (Aýǵanstan, Iran, Ortalyq Aziia) kóshirý josparlary aiqyndalýda», - dedi Murat Laýmýlin.
Sarapshy áldebir geosaiasi kúshterdiń Qytaidyń «Bir beldeý, Bir jol» orasan zor tujyrymdamasyn iske asyrýdy boldyrmaýǵa múddeli ekenin aitty. Osy faktorlardyń barlyǵy qalyptasyp kele jatqan aziialyq qaýipsizdik júiesine qater tóndiredi jáne AÓSShK, ShYU tárizdi óńirlik uiymdardyń odan ári qyzmet etýin mánsizdendirip jiberedi.
«Qytai Batys tárizdi óz sebepterine bailanysty Ortalyq Aziiany oqshaýlanǵan óńir retinde emes, Aýǵanstan jáne Pákistanmen birge óziniń «batys qaqpasy» tárizdi bóligi retinde jáne kóp úmit kúttiretin ekonomikalyq dálizi retinde qaraidy. Sońǵy jyldary ǵalamdyq teketirestiń ortalyǵy Aziia-Tynyq muhity elderine qarai aýysqany aiqyn bolyp otyr. Amerika-Qytai básekelestigi bul teketirestiń osine ainaldy, munda Japoniia, Ońtústik Koreia, Taivan, Gonkong, Avstraliia, Filippin, Vetnam, Ońtústik-Shyǵys Aziia elderi jáne Ońtústik Shyǵys Aziia elderi qaýymdastyǵy, Úndistandy tartýda. AQSh-tyń QHR-ǵa júrgizip otyrǵan ashyq saýda-ekonomikalyq soǵysymen qatar áskeri-muhittyq teketires bólshekteri baiqalýda (súńgýir flot qurylysyn kúsheiý jáne basqalary). B.Obamanyń ekinshi merziminde jariialanǵan «Aziiaǵa betburysy» D.Tramp ákimshiliginiń «erkin jáne ashyq» Úndi-Tynyq muhity óńiriniń mańyzdylyǵy týraly ritorikasyna aýysty. Ortalyq Aziia geografiialyq jáne geosaiasi turǵysynan qaraǵanda strategiialyq, transporttyq jáne ekonomikalyq sipattaǵy iri kontinentaldyq jobalardyń barlyǵyn derlik iske asyrýdyń ózegi bolyp otyr. Demek, AÓSShK-niń odan ári taǵdyry uly jáne orta oiynshylar men halyqaralyq uiymdar - Resei, QHR, Úndistan, Iran, Túrkiia, Qazaqstan jáne basqalardyń erkine, kúsh-jigerine jáne yqpalyna táýeldi bolady», - dedi spiker.
Sonymen birge, sarapshy Qazaqstannyń aldaǵy AÓSShK-degi tóraǵalyǵyn eskere otyryp, jaqyn ýaqytta Keńesti qaita retke keltirýge keńes berdi. Osy kúrdeli protsestegi sheshýshi ról elimizdiń prezidenti Q.Toqaevqa tiesili bolmaq.
«Qazaqstan kózdep otyrǵan AÓSShK-niń Aziiadaǵy qaýipsizdik jáne damý jónindegi uiymǵa transformatsiialanýy Keńes formatynyń keńeiýin jáne jańa mindetterdi sheshýge betburysty bildiredi. Ol úshin EQYU-ǵa uqsas yntymaqtastyqty barlyq bes ólshemde de keńeitý ǵana emes, eń aldymen, áskeri-saiasi saladaǵy qyzmetti edáýir jandandyrý kútip tur. Qazirgi ýaqytta AÓSShK-niń ózekti mindeti syndarly diplomatiia men janjaldardy boldyrmaý tárizdi yntymaqtastyqtyń sapaly jańa deńgeiine aýysý bolyp otyr. Qazaqstan bastamashy el retinde osy máseleni AÓSShK-niń qatysýshylyry arasynda talqylaýdy jandandyrýy tiis. Bul mindet qazaqstandyq syrtqy saiasattyń basym baǵyttarynyń birine ainalýy tiis. AÓSShK-ni transformatsiialaý boiynsha qazaqstandyq bastamany birtindep damytý tutas eýraziialyq keńistiktegi beibitshilik pen qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin mańyzdy maǵynaǵa ie. Ony iske asyrý birinshi kezeńde Aziia men Eýropadaǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etý úderisterin sáikestendirýge, al keiinnen – birtutas Eýraziialyq qaýipsizdik júiesin qurýǵa septigin tigizýi múmkin», - dedi M. Laýmýlin.
Onyń aitýynsha, Aziiadaǵy geosaiasi jaǵdaidyń joǵary serpini jáne turaqsyzdyǵy Qazaqstannan qaýipsizdiktiń jalpyeýraziialyq júiesin qalyptastyrý múddesinde AÓSShK, ózge halyqaralyq uiymdar jáne óńirlik birlestikter aiasyndaǵy óz seriktesterimen kóp deńgeili jumysty talap etedi. Aziiaǵa jáne álemge jańa kóshbasshy emes, ashyq, teń jáne bólinbeitin qaýipsizdiktiń qaǵidattaryna negizdelgen halyqaralyq qarym-qatynastyń bloktan tys jańa arhitektýrasy kerek. Al osyndai uiymnyń róline AÓSShK tolyqtai úmittene alady.
«Osylaisha, qazirgi tarihi syn saǵat sátinde jáne ulttyq aýqymdaǵy qaterdiń aldynda Q.Toqaev Qazaqstanǵa basshylyq jasap otyr, ol bizdiń elimizdiń aldynda turǵan qaýip-qaterdiń deńgeiine tolyqtai sáikes keletin saiasatker. Osy jaǵdaida ol tereń adamgershilik qasietterin tanyta bilgen tarihi sátke laiyqty jaýapkershiligi mol jáne durys oilaityn memlekettik qairatker jáne tulǵa retindegi óziniń shynaiy sapalaryn kórsete aldy», - dedi Murat Laýmýlin.
