قر پرەزيدەنتٸ جانىنداعى قازاقستان ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرٸ مۇرات لاۋمۋلين پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ديپلوماتييالىق قىزمەتٸ تۋرالى وي بٸلدٸردٸ, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
«پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۋەكٸلدٸك قىزمەتٸنٸڭ العاشقى جىلىنداعى حالىقارالىق ٸس-ەرەكەتٸ سىرتقى ساياسات جەنە بۇل سالادا ورىن الاتىن مٸندەتتەردٸ شەشۋ تۇرعىسىنان ازييا باعىتىندا ەڭ كٷردەلٸ بولدى. كٶز الدىمىزدا سوڭعى جىلدارى ازييا (ازييا-تىنىق مۇحيت ايماعى, سولتٷستٸك-شىعىس ازييا, وڭتٷستٸك-شىعىس ازييا) گەوساياسي شيەلەنٸسۋ اۋماعىنا اينالىپ وتىر. حالىقارالىق قاتىناستار جەنە سىرتقى ساياسات – بۇل ق.ك. توقاەۆ ٶزٸنٸڭ بٷكٸل ٶمٸرٸن ارناعان سالا. ٶزٸنٸڭ ۇزاق ديپلوماتييالىق جەنە ساياسي مانساپ جولىندا, قاي جەردە قىزمەت ەتسە دە ونىڭ ٶمٸرٸ قاشان دا حالىقارالىق ساياسات پەن تەجٸريبەنٸڭ ەڭ ٸرٸ ەرٸ قىزىق وقيعالاردىڭ ورتاسىندا ٶتۋدە», - دەيدٸ ساراپشى.
2020 جىلى ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا پرەزيدەنت ق.ك. توقاەۆ قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ 2020-2030 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىنا قول قويدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ساياساتىن جٷزەگە اسىرۋدىڭ نەگٸزگٸ قاعيداتتارىنا تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ن.ە.نازارباەۆتىڭ ەل دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭٸندەگٸ سىرتقى ساياسي ۇستانىمىنىڭ ساباقتاستىعى جاتادى.
«ول دەگەنٸمٸز قر سىرتقى ساياساتىن ازييالىق ۆەكتوردىڭ كٷننەن كٷنگە ماڭىزى ارتىپ كەلە جاتقان باعىتىندا جالعاستىرۋ دەگەن سٶز. بۇل باعىتتاعى ٶزٸنٸڭ بەلسەندٸگٸن جاڭا پرەزيدەنت قىزمەتكە كٸرٸسكەن كٷننەن باستاپ تانىتتى. 2019 جىلعى 27 ناۋرىزدا ونىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلشٸسٸ چجان سياومەن كەزدەسۋٸ ٶتتٸ. كەزدەسۋ بارىسىندا سۇحباتتاسۋشىلار قازاقستان مەن قحر اراسىنداعى تاتۋ كٶرشٸلٸك قاتىناستاردى ارى قاراي نىعايتۋدىڭ جەنە ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ كٶرسەتتٸ», - دەيدٸ م. لاۋمۋلين.
2019 جىلى سەۋٸردە پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ تاشكەنت قالاسىنا بارۋى ايتۋلى ساپارلاردىڭ بٸرٸنە اينالدى. قازاقستان پرەزيدەنتٸ ق.توقاەۆ ٶزٸنٸڭ ٶزبەكستان رەسپۋبليكاسىنا مەملەكەتتٸك ساپارىنىڭ ٶزبەكستانداعى قازاقستاننىڭ جىلىن اشۋمەن تۇسپا تۇس كەلگەنٸن جەنە بۇل وقيعالاردىڭ ەلدەر اراسىنداعى ەكٸجاقتى قاتىناستاردىڭ ارى قاراي نىعايتۋدا وڭ سەپتٸگٸن تيگٸزەتٸنٸن ايتتى. ەكٸ ەلدٸڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ جوعارى دەڭگەيٸنە ەرەكشە توقتالىپ, قازاقستان پرەزيدەنتٸ وسىنداي جوعارى كٶرسەتكٸشتٸ ۇستاپ تۇرۋ ماقساتىندا تٷرلٸ شارالاردىڭ قولدانىلاتىنىن ايتىپ ٶتتٸ. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ٶزبەكستانعا مەملەكەتتٸك ساپارى بارىسىندا پرەزيدەنتتەر بٸرلەسكەن مەلٸمدەمە جاسادى.
2019 جىلى 29 مامىردا نۇر-سۇلتان قالاسىندا ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ سامميتٸ ٶتتٸ. سامميتتٸڭ مەنمەتٸنٸنەن تٷسٸنٸكتٸ بولعانداي, ەاەو تازا ەۋرازييالىق (پوستكەڭەستٸك) قۇرىلىم بولۋدى جەيمەن توقتاتا باستاپ, ازييالىق ۆەكتوردىڭ ارقاسىندا جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە ٶتە باستاعان.
«2019 جىلى قىركٷيەكتٸڭ باسىندا پرەزيدەنت ق.ك. توقاەۆتىڭ بەيجٸڭگە ساپارى ٶتتٸ, وندا قازاقستان باسشىسى قىتايدى ەلەمنٸڭ ەكٸنشٸ ەكونوميكاسى, دوستىعىمىز جاراسقان ەل دەپ اتاپ, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸكتٸڭ ارى قاراي جالعاساتىنىنا سەندٸردٸ. قىتايعا ساپارى باراسىندا ق.توقاەۆ ەكونوميكالىق كٷن تەرتٸبٸن جاڭا سالاعا اۋدارۋعا بەت بۇردى. بەيجٸڭدە ٶتكەن قازاقستان-قىتاي ٸسكەرلٸك كەڭەسٸنٸڭ وتىرىسىندا پرەزيدەنت رەسپۋبليكامىزدىڭ يننوۆاتسييا مەن زاماناۋي تەحنولوگيياعا نەگٸزدەلگەن جاڭا ەكونوميكانى, سونداي-اق جوعارى تەحنولوگييالىق ٶندٸرٸستەر مەن ەلەمەنتتەردٸ دامىتۋعا باسا مەن بەرٸپ وتىرعانىن اتاپ ٶتتٸ», - دەدٸ سپيكەر.
2019 جىلى قىركٷيەكتە بۇۇ باس اسسامبلەياسى 74-سەسسيياسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸ مەن اۋعانستان ٷشٸن ورنىقتى دامۋ ورتالىعىن قۇرۋ جٶنٸندە ۇسىنىس بٸلدٸردٸ, ول دا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازييالىق ساياساتىنىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتٸ بولىپ سانالادى. قازاقستان ورتالىق ازييانىڭ اسا ٸرٸ ەكونوميكاسى رەتٸندە بولاشاقتا ەسٸرەسە ازييا كونتينەنتٸندەگٸ مەملەكەتتەرمەن ٶزارا تيٸمدٸ قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا اسا مٷددەلٸ ەكەنٸ ەرەكشە ايتىلدى.
«2020 جىلدىڭ باسىنداعى ماڭىزدى سىرتقى ساياسي وقيعالاردىڭ بٸرٸ 14-16 اقپاندا پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ قاۋٸپسٸزدٸك جٶنٸندەگٸ 56-شى ميۋنحەن كونفەرەنتسيياسىنا قاتىسۋى بولدى. ونىڭ سٶيلەگەن سٶزٸندە قاۋٸپسٸزدٸك, قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى مەن ورتالىق ازييانىڭ گەوساياسي جاعدايى سەكٸلدٸ حالىقارالىق سيپاتتاعى مەسەلەلەر ماڭىزدى ورىن الدى. ٶڭٸرلٸك قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەلەرٸ پٸكٸر الماسۋدىڭ بٶلەك تاقىرىبىنا اينالدى. وسىلايشا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ سٶزٸ ونىڭ ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ حالىقارالىق الاڭداردىڭ بٸرٸندەگٸ ەلٸمٸزدٸڭ باسشىسى رەتٸنە پرەزيدەنتتٸگٸنٸڭ ٶزٸندٸك بٸر جولاشارى بولدى. شاماسى, ق.ك.توقاەۆ باتىس جەنە ەلەمدٸك قوعامداستىق پەن ستراتەگييالىق يستەبليشمەنت ٶكٸلدەرٸنە ەلەمنٸڭ بٷگٸندە ٶتپەلٸ كەزەڭدە تۇرىپ جاتقانى تۋرالى ويدى جەتكٸزگٸسٸ كەلگەن سيياقتى. بۇل ٶزگەرٸستەر ەڭ الدىمەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەلەرٸمەن تٸكەلەي بايلانىستى. وسى ماعىنادا ازييا كونتينەنتٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸن قۇرايتىن قازاقستان جەنە ورتالىق ازييانىڭ بٷكٸل ٶڭٸرٸ بۇل ٷردٸستەن تىس قالمايتىنى انىق. ونىڭ ٷستٸنە بۇل بٸزدٸڭ ەلگە جەنە بٸزدٸڭ ٶڭٸرگە تٸكەلەي قاتىستى», - دەدٸ م. لاۋمۋلين.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق ازييادا تٷبەگەيلٸ گەوساياسي قوزعالىستار بولىپ جاتىر. سونىڭ نەتيجەسٸندە قىتاي, ەۋروپا, يران, رەسەي, وڭتٷستٸك ازييا جەنە اقش جاڭا رٶلگە يە بولىپ, ولارمەن جاڭا قارىم-قاتىناس ورناتۋعا تۋرا كەلەدٸ. بۇل ٶزگەرٸستەر ٶڭٸردٸڭ ەۋروپا مەن اقش-تان ازيياعا قاراي گەوساياسي قايتا باعدارلانۋىنا الىپ كەلەدٸ.
«2025 جىلعا قاراي بۇل ٷردٸس ٶزٸن تولىقتاي كٶرسەتەدٸ. بٸرقاتار ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, ٶڭٸردە وداقتار مەن اليانستارعا قاتىسۋ ارقىلى ەمەس, دەل ەكٸجاقتى فورماتتا شەشٸلۋٸ قاجەت مەسەلەلەر جەتكٸلٸكتٸ. كٶرشٸلەرٸمٸزدٸڭ رٶلٸ تۋرالى پٸكٸر بٸلدٸرە وتىرىپ, ق.توقاەۆ رەسەي مەن قىتايدىڭ ورتالىق ازيياداعى ىنتىماقتاستىعى ٷشٸن ەكٸ تاراپتىڭ دا كٶپ جاعدايدا ستراتەگييالىق جەنە گەوساياسي مٷددەلەرٸنٸڭ سەيكەس كەلۋٸنٸڭ جەنە ٷيلەسٸمدٸ كەلٸسٸمٸنٸڭ بولۋى ماڭىزدى ەكەنٸن اتاپ كٶرسەتتٸ. قازاقستان ٶز ەگەمەندٸگٸنٸڭ 30 جىلعا جۋىق ۇزاق جولىن جٷرٸپ ٶتتٸ. مەملەكەت باسشىلىعى ەسەرلٸ ەكونوميكالىق دامۋدى, تۇراقتىلىقتى, نىعايعان ەگەمەندٸكتٸ جەنە «قازاقستان» برەندٸنٸڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلٸن ماقتان ەتە الادى. 2025 جىلدان ەرٸ قاراي كٶز جٷگٸرتسەك, تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن قازاقستان باسشىلىعى مەملەكەتتٸ ەلەمدەگٸ دامىعان ەلدەردٸڭ بٸرٸنە اينالدىرۋ بويىنشا ٶرشٸل تۇجىرىمدامانى قالىپتاستىردى. قازاقستان رەسەي, قىتاي جەنە ورتا ازييا اراسىندا ستراتەگييالىق ماڭىزدى پوزيتسييادا تۇرعاندىقتان, گەوگرافيياسىمەن جەنە گەوساياساتىمەن ۇزاققا باراتىن دامۋ ستراتەگيياسىن دايىنداۋعا مەجبٷر بولدى. ەكونوميكالىق دامۋ سالاسىندا ۇزاق مەرزٸمدٸ ەكونوميكالىق دامۋ قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق قۇرىلىمىن جەنە باسقارۋ جٷيەسٸن ترانسفورماتسيلاۋدى تالاپ ەتەتٸنٸن بولجاۋعا بولادى. تەورييالىق جاعىنان قاراعاندا ەگەر باتىس ٶزٸ ٷشٸن اسا شىعىنسىز ورتالىق ازيياعا قاتىستى تٸپتەن بەيتاراپ ۇستانىمدى تاڭداي السا, رەسەي مەن قىتاي ايقىن ەسكەري-ستراتەگييالىق سەبەپتەرگە بايلانىستى بۇنداي قادامعا بارا المايتىنى ايقىن», - دەدٸ ول.
ق.توقاەۆ مەملەكەت باسشىسى رەتٸندەگٸ ٶز پرەزيدەنتتٸگٸنٸڭ باستالعانىنا تۋرا بٸر جىلدان كەيٸن ماڭىزدى پروبلەما – جاپپاي (پاندەمييا) ٸندەتتٸڭ تارالۋى قاۋپٸنە تاپ بولدى. ەل باسشىسى رەتٸندە 2020 جىلعى 12 ناۋرىزدا پرەزيدەنت بٸرقاتار مەملەكەتتٸك ورگان باسشىلارىمەن كەڭەس ٶتكٸزدٸ, وندا قازاقستان ازاماتتارىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەسٸن كٶتەرٸپ, تاپسىرمالار بەردٸ.
«مەملەكەت باسشىسى ٷكٸمەتكە جەنە باسقا مەملەكەتتٸك ورگاندارعا ەل ازاماتتارىنىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋعا باعىتتالعان كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋىنا جول بەرمەۋ بويىنشا بەرگەن تاپسىرمالارى ورىندى ەرٸ ۋاقتىلى بولدى. ٸندەتپەن كٷرەستە قازاقستاننىڭ ازييا ەلدەرٸمەن, ەڭ الدىمەن – كوروناۆيرۋس شىققان ەل دەپ ەسەپتەلەتٸن قحر-مەن قاتىناسى ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى 24 ناۋرىزدا قحر تٶراعاسى سي تسزينپينمەن تەلەفون ارقىلى سٶيلەسٸپ, كوروناۆيرۋس پاندەميياسىنىڭ تارالۋىن اۋىزدىقتاۋ جٶنٸندەگٸ قىتاي باسشىلىعىنىڭ باتىل ەرٸ جٷيەلٸ ٸس-قيمىلدارىن جوعارى باعالادى. قازاقستان كٶشباسشىسى قىتاي مەديتسيناسىنىڭ زور ەلەۋەتٸ مەن دەرٸگەرلەرٸنٸڭ جوعارى كەسٸبيلٸگٸنە بٷكٸل ەلەمنٸڭ تەنتٸ بولعانىن اتاپ كٶرسەتتٸ», - دەدٸ م. لاۋمۋلين.
ق.توقاەۆ قازاقستاننىڭ ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸك باعىتىن ودان ەرٸ نىعايتا بەرۋگە نيەتتٸ ەكەنٸن جەتكٸزدٸ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, وسى ورايدا بىلتىر قىركٷيەكتە بەيجٸڭدە قول قويىلعان قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ۇزاق مەرزٸمدٸ جەنە جان-جاقتى ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸك تۋرالى دەكلاراتسييانىڭ مەنٸ زور. پرەزيدەنت ەكٸ ەلدٸڭ بۇۇ-داعى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى, ازيياداعى ٶزارا ىقپالداستىق جەنە سەنٸم شارالارى جٶنٸندەگٸ كەڭەستەگٸ تابىستى ىنتىماقتاستىعىن وڭ باعالاپ, «بٸر بەلدەۋ - بٸر جول» جوباسى اياسىندا ۇلى جٸبەك جولى تۇجىرىمداماسىن ودان ەرٸ ٸسكە اسىرۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
قحر تٶراعاسى قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ تٶتەنشە جاعداي كەزٸندەگٸ كٶشباسشىلىق قاسيەتٸن جوعارى باعالاپ, ونىڭ باتىل ەرٸ دەر كەزٸندە قابىلدانعان شارالارىنا توقتالدى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, قىتاي مەن قازاقستان بارلىق سالادارداعى, ەسٸرەسە قارجى, يندۋسترييالىق جەنە تسيفرلىق تەحنولوگييالار سيياقتى ماڭىزدى باعىتتارداعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرا الادى.
پاندەمييامەن كٷرەستەگٸ قازاقستاننىڭ كٷش-جٸگەرٸن حالىقارالىق شارالارمەن ٷيلەستٸرۋ اياسىندا مەملەكەت باسشىسى بٸرقاتار شەتەلدٸك دەرجاۆالاردىڭ كٶشباسشىلارىمەن جەنە حالىقارالىق ۇيىمدار ٶكٸلدەرٸمەن تەلەفون ارقىلى سٶيلەستٸ. سٶيتٸپ, 18 ناۋرىزدا ٶزبەكستان پرەزيدەنتٸ شاۆكات ميرزييوەۆپەن سٶيلەستٸ. پرەزيدەنتتەر جوعارى دەڭگەيدە ىقپالداستىق ورناتۋ جەنە ەكٸ ەل ٷكٸمەتتەرٸنٸڭ جۇمىستارىن ٷيلەستٸرۋ جايىندا كەلٸستٸ. 2020 جىلعى 19 ناۋرىزدا قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ س.جەەنبەكوۆپەن تەلەفون ارقىلى سٶيلەسٸپ, كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋىنا قارسى كٷرەستە ٶزارا ٸس-قيمىل مەسەلەلەرٸن تالقىلادى.
2020 جىلعى 20 ناۋرىزدا قر باسشىسى رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتينمەن تەلەفون ارقىلى سٶيلەسٸپ, شەكارالاس ەلدەردەگٸ كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋىنا توسقاۋىل قويۋ جٶنٸندەگٸ ٸس-قيمىلدارعا قاتىستى مەسەلەلەردٸ تالقىلادى. 27 ناۋرىزدا قر باسشىسى تاعى دا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ س.جەەنبەكوۆپەن تەلەفون ارقىلى سٶيلەسٸپ, كوروناۆيرۋس ٸندەتٸنٸڭ تارالۋ جاعدايىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جوعارى قارقىنىن ساقتاۋعا باعىتتالعان شارالاردى تالقىلادى.
«بٷكٸل ەلەمدٸ جاۋلاعان جەنە بٸر ۋاقىتتا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا دا , ەلەمدٸك ەكونوميكاعا جەنە ٶڭٸرلٸك قاۋٸپسٸزدٸككە دە (سونىڭ ٸشٸندە ناتو, شىۇ, ەقىۇ جەنە اٶسشك) قاتىستى ەپيدەميولوگييالىق داعدارىس بۇرىن-سوڭدى بولماعان. ەلەم ەلدەرٸ ٶزارا تەۋەلدٸلٸكتٸڭ جەنە جاھاندانۋدىڭ مۇنداي جوعارى دەڭگەيٸنە جەتپەسە, ٸندەت بارلىق ەلەمگە تارالماس ەدٸ. قازاقستاننىڭ ازيياداعى ورنى مەن رٶلٸن, اٶسشك, شىۇ, ەاەو, بٸر بەلدەۋ, بٸر جول, يىۇ جەنە باسقالارى تەرٸزدٸ ازييالىق, ەۋرازييالىق قۇرىلىمداردا جەنە ۇيىمدارداعى نۇر-سۇلتاننىڭ قاتىسۋىن تٷسٸنبەي, قر سىرتقى ساياساتىنىڭ قازٸرگٸ كٷردەلٸ دامۋى كەزەڭٸندە ازييالىق ۆەكتوردى تٷسٸنۋ مٷمكٸن ەمەس. اقش پەن قحر اراسىندا ۇلعايىپ وتىرعان تەكەتٸرەس جەنە قىتاي باستاماشىلىق جاساعان «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» اۋقىمدى گەوساياسي جەنە گەوەكونوميكالىق جوباسىن ٸسكە اسىرۋ كەلەشەگٸ ازييادا (ال كەڭٸرەك - ەۋرازييادا) ورىن الىپ جاتقان ورتاق ٷدەرٸستەر بولىپ سانالادى. ٶتكەن كەزەڭدە تاياۋ جەنە ورتا شىعىس, وڭتٷستٸك ازييا, ازييا-تىنىق مۇحيت ايماعى, وڭتٷستٸك-شىعىس ازييا جەنە سولتٷستٸك-شىعىس ازييا تەرٸزدٸ پروبلەمالىق ٶڭٸرلەردەگٸ, اراب-يزرايلدٸك قاقتىعىس, دايش, سيرييا, يراندىق اتوم باعدارلاماسى, اۋعانستان, ٷندٸ-پەكٸستان تەكەتٸرەسٸ تەرٸزدٸ پروبلەمالىق نٷكتەلەردەگٸ جاعداي ايتارلىقتاي ٶزگەردٸ. جاپونييا, قحر, ٷندٸستان, رەسەي, تٷركييا جەنە باسقا كٶپتەگەن ازييالىق جەنە ەۋرازييالىق مەملەكەتتەردە قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى ەسكەري ساياسات پەن ستراتەگييا ٶزگەرٸسكە ۇشىرادى», - دەيدٸ ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا, اقش تا ازييالىق قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸنٸڭ ماڭىزدى «بٶلٸگٸ» بولىپ تابىلادى. اۋعانستان مەن يراكتا ەسكەري ەرەكەتتەردٸ تۋدىرعان باستى تاراپ بولا وتىرىپ, امەريكانىڭ ازييالىق ٶڭٸردە بٸراز ەسكەري وداقتاستارى بار. سونداي-اق, اقش كورەي تٷبەگٸ اينالاسىنداعى جاعدايدى رەتتەۋگە قاتىسادى, ونىڭ ٷستٸنە ۆاشينگتون تايۆان بۇعازى مەسەلەسٸ جەنە وڭتٷستٸك-قىتاي تەڭٸزٸ ارالدارىنىڭ اينالاسىنداعى جانجالدارعا بەي-جاي قارامايدى.
«اق ٷيگە د.ترامپتىڭ ەكٸمشٸلٸگٸ كەلگەننەن كەيٸن قىتاي-امەريكالىق قاتىناستار ايتارلىقتاي ۋشىعىپ كەتتٸ. بۇل ساۋدا-ەكونوميكالىق سالادا عانا ەمەس, قىتايدىڭ وڭتٷستٸك-قىتاي تەڭٸزٸنٸڭ داۋلى ارالدارىن يگەرۋٸ سالدارىنان ەسكەري-ستراتەگييالىق سالادا دا ورىن الىپ وتىر. سونداي-اق قىتاي-جاپوندىق قاتىناستار دا ناشارلاپ كەتتٸ. كورەي تٷبەگٸن بەيجٸڭنٸڭ باستاماسىمەن يادرولىق قارۋسىزداندىرۋ پروبلەماسى تولىقتاي شەشٸمٸن تاپقان جوق, ونى ۆاشينگتون پحەنيانمەن كەلٸسسٶزدەر ٷدەرٸسٸنەن شىن مەنٸندە ىعىستىرىپ جٸبەردٸ. ودان بٶلەك, ۆەتناممەن قاتىناستا شيەلەنٸس ساقتالىپ وتىر, ولار ٷندٸستانمەن بٸرگە اقش-تىڭ ستراتەگييالىق وربيتاسىنا تارتىلىپ جاتىر. ٷندٸستان تٷبەگٸندە ٷندٸستان مەن پەكٸستان اراسىنداعى ەسكەري تەكەتٸرەس ٷدەپ وتىر. بەيجٸڭگە ازشىلىق ۇلتتاردىڭ قۇقىقتارى جەلٸسٸمەن قىسىمدى ٷدەتە وتىرىپ, شىڭجاڭ ۇيعىر اۆتونومييالىق ٶلكەسٸندەگٸ جاعدايدى تۇراقسىزداندىرۋ تالپىنىسى جالعاسۋدا. قىتايدى اۋعانستاننان جەنە (رەسەيمەن بٸرگە) ورتالىق ازييادان ىعىستىرۋ بويىنشا باتىستىڭ جەلٸسٸ بايقالادى. دايش بەلسەندٸلٸگٸن تاياۋ شىعىس ٶڭٸرٸنەن ورتا شىعىسقا (اۋعانستان, يران, ورتالىق ازييا) كٶشٸرۋ جوسپارلارى ايقىندالۋدا», - دەدٸ مۇرات لاۋمۋلين.
ساراپشى ەلدەبٸر گەوساياسي كٷشتەردٸڭ قىتايدىڭ «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» وراسان زور تۇجىرىمداماسىن ٸسكە اسىرۋدى بولدىرماۋعا مٷددەلٸ ەكەنٸن ايتتى. وسى فاكتورلاردىڭ بارلىعى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ازييالىق قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸنە قاتەر تٶندٸرەدٸ جەنە اٶسشك, شىۇ تەرٸزدٸ ٶڭٸرلٸك ۇيىمداردىڭ ودان ەرٸ قىزمەت ەتۋٸن مەنسٸزدەندٸرٸپ جٸبەرەدٸ.
«قىتاي باتىس تەرٸزدٸ ٶز سەبەپتەرٸنە بايلانىستى ورتالىق ازييانى وقشاۋلانعان ٶڭٸر رەتٸندە ەمەس, اۋعانستان جەنە پەكٸستانمەن بٸرگە ٶزٸنٸڭ «باتىس قاقپاسى» تەرٸزدٸ بٶلٸگٸ رەتٸندە جەنە كٶپ ٷمٸت كٷتتٸرەتٸن ەكونوميكالىق دەلٸزٸ رەتٸندە قارايدى. سوڭعى جىلدارى عالامدىق تەكەتٸرەستٸڭ ورتالىعى ازييا-تىنىق مۇحيتى ەلدەرٸنە قاراي اۋىسقانى ايقىن بولىپ وتىر. امەريكا-قىتاي بەسەكەلەستٸگٸ بۇل تەكەتٸرەستٸڭ وسٸنە اينالدى, مۇندا جاپونييا, وڭتٷستٸك كورەيا, تايۆان, گونكونگ, اۆسترالييا, فيليپپين, ۆەتنام, وڭتٷستٸك-شىعىس ازييا ەلدەرٸ جەنە وڭتٷستٸك شىعىس ازييا ەلدەرٸ قاۋىمداستىعى, ٷندٸستاندى تارتۋدا. اقش-تىڭ قحر-عا جٷرگٸزٸپ وتىرعان اشىق ساۋدا-ەكونوميكالىق سوعىسىمەن قاتار ەسكەري-مۇحيتتىق تەكەتٸرەس بٶلشەكتەرٸ بايقالۋدا (سٷڭگۋٸر فلوت قۇرىلىسىن كٷشەيۋ جەنە باسقالارى). ب.وبامانىڭ ەكٸنشٸ مەرزٸمٸندە جارييالانعان «ازيياعا بەتبۇرىسى» د.ترامپ ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ «ەركٸن جەنە اشىق» ٷندٸ-تىنىق مۇحيتى ٶڭٸرٸنٸڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ريتوريكاسىنا اۋىستى. ورتالىق ازييا گەوگرافييالىق جەنە گەوساياسي تۇرعىسىنان قاراعاندا ستراتەگييالىق, ترانسپورتتىق جەنە ەكونوميكالىق سيپاتتاعى ٸرٸ كونتينەنتالدىق جوبالاردىڭ بارلىعىن دەرلٸك ٸسكە اسىرۋدىڭ ٶزەگٸ بولىپ وتىر. دەمەك, اٶسشك-نٸڭ ودان ەرٸ تاعدىرى ۇلى جەنە ورتا ويىنشىلار مەن حالىقارالىق ۇيىمدار - رەسەي, قحر, ٷندٸستان, يران, تٷركييا, قازاقستان جەنە باسقالاردىڭ ەركٸنە, كٷش-جٸگەرٸنە جەنە ىقپالىنا تەۋەلدٸ بولادى», - دەدٸ سپيكەر.
سونىمەن بٸرگە, ساراپشى قازاقستاننىڭ الداعى اٶسشك-دەگٸ تٶراعالىعىن ەسكەرە وتىرىپ, جاقىن ۋاقىتتا كەڭەستٸ قايتا رەتكە كەلتٸرۋگە كەڭەس بەردٸ. وسى كٷردەلٸ پروتسەستەگٸ شەشۋشٸ رٶل ەلٸمٸزدٸڭ پرەزيدەنتٸ ق.توقاەۆقا تيەسٸلٸ بولماق.
«قازاقستان كٶزدەپ وتىرعان اٶسشك-نٸڭ ازيياداعى قاۋٸپسٸزدٸك جەنە دامۋ جٶنٸندەگٸ ۇيىمعا ترانسفورماتسييالانۋى كەڭەس فورماتىنىڭ كەڭەيۋٸن جەنە جاڭا مٸندەتتەردٸ شەشۋگە بەتبۇرىستى بٸلدٸرەدٸ. ول ٷشٸن ەقىۇ-عا ۇقساس ىنتىماقتاستىقتى بارلىق بەس ٶلشەمدە دە كەڭەيتۋ عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن, ەسكەري-ساياسي سالاداعى قىزمەتتٸ ەدەۋٸر جانداندىرۋ كٷتٸپ تۇر. قازٸرگٸ ۋاقىتتا اٶسشك-نٸڭ ٶزەكتٸ مٸندەتٸ سىندارلى ديپلوماتييا مەن جانجالداردى بولدىرماۋ تەرٸزدٸ ىنتىماقتاستىقتىڭ ساپالى جاڭا دەڭگەيٸنە اۋىسۋ بولىپ وتىر. قازاقستان باستاماشى ەل رەتٸندە وسى مەسەلەنٸ اٶسشك-نٸڭ قاتىسۋشىلىرى اراسىندا تالقىلاۋدى جانداندىرۋى تيٸس. بۇل مٸندەت قازاقستاندىق سىرتقى ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بٸرٸنە اينالۋى تيٸس. اٶسشك-نٸ ترانسفورماتسييالاۋ بويىنشا قازاقستاندىق باستامانى بٸرتٸندەپ دامىتۋ تۇتاس ەۋرازييالىق كەڭٸستٸكتەگٸ بەيبٸتشٸلٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ماڭىزدى ماعىناعا يە. ونى ٸسكە اسىرۋ بٸرٸنشٸ كەزەڭدە ازييا مەن ەۋروپاداعى قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ ٷدەرٸستەرٸن سەيكەستەندٸرۋگە, ال كەيٸننەن – بٸرتۇتاس ەۋرازييالىق قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸن قۇرۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزۋٸ مٷمكٸن», - دەدٸ م. لاۋمۋلين.
ونىڭ ايتۋىنشا, ازيياداعى گەوساياسي جاعدايدىڭ جوعارى سەرپٸنٸ جەنە تۇراقسىزدىعى قازاقستاننان قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ جالپىەۋرازييالىق جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋ مٷددەسٸندە اٶسشك, ٶزگە حالىقارالىق ۇيىمدار جەنە ٶڭٸرلٸك بٸرلەستٸكتەر اياسىنداعى ٶز سەرٸكتەستەرٸمەن كٶپ دەڭگەيلٸ جۇمىستى تالاپ ەتەدٸ. ازيياعا جەنە ەلەمگە جاڭا كٶشباسشى ەمەس, اشىق, تەڭ جەنە بٶلٸنبەيتٸن قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ قاعيداتتارىنا نەگٸزدەلگەن حالىقارالىق قارىم-قاتىناستىڭ بلوكتان تىس جاڭا ارحيتەكتۋراسى كەرەك. ال وسىنداي ۇيىمنىڭ رٶلٸنە اٶسشك تولىقتاي ٷمٸتتەنە الادى.
«وسىلايشا, قازٸرگٸ تاريحي سىن ساعات سەتٸندە جەنە ۇلتتىق اۋقىمداعى قاتەردٸڭ الدىندا ق.توقاەۆ قازاقستانعا باسشىلىق جاساپ وتىر, ول بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ الدىندا تۇرعان قاۋٸپ-قاتەردٸڭ دەڭگەيٸنە تولىقتاي سەيكەس كەلەتٸن ساياساتكەر. وسى جاعدايدا ول تەرەڭ ادامگەرشٸلٸك قاسيەتتەرٸن تانىتا بٸلگەن تاريحي سەتكە لايىقتى جاۋاپكەرشٸلٸگٸ مول جەنە دۇرىس ويلايتىن مەملەكەتتٸك قايراتكەر جەنە تۇلعا رەتٸندەگٸ ٶزٸنٸڭ شىنايى ساپالارىن كٶرسەتە الدى», - دەدٸ مۇرات لاۋمۋلين.
