Qasym-Jomart Toqaev: Barymyz da, baǵymyz da – Táýelsizdik

Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev respýblikalyq «Egemen Qazaqstan» jáne «Aiqyn» gazetterine suhbat berdi.

Darhan Qydyráli: Qurmetti Qasym-Jomart Kemeluly, Sizdiń Prezident laýazymyndaǵy alǵashqy saparyńyz kieli Túrkistannan bas­taldy. Biz de suhbatymyzdy osy igilikti sapar jaiynan bastaǵymyz kelip otyr…

– Iá, men úshin bul eleýli, mańyzdy sapar boldy.

Túrkistan tek qazaq halqynyń ǵana emes, kúlli túrki jurtynyń qasietti mekeni. Túrkistan – san ǵasyrlyq adamzat shejiresiniń kýágeri jáne órkeniet jaýhary. 

Qarap otyrsańyz, halqymyzdyń arǵy-bergi tarihynda el bastaǵan, qol bastaǵan tulǵalarymyz da asa jaýapty sátterde, kúrdeli saiasi sheshimder qabyldaityn ýaqyttarda Túrkistanǵa taǵzym ete barǵan. Tuńǵysh Prezidentimiz – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev ta osy kieli topyraqqa jii at basyn buratynyn bilesizder. 

Menińshe, munyń birinshi sebebi – halqymyz úshin asa qasterli sanalatyn mekenge táý etý jáne ata-baba arýaǵyna, amanatyna degen qurmet bolsa, ekinshi sebebi – Uly dala elindegi keshegi, búgingi memleketshildik dástúrge, evoliýtsiialyq damý sabaqtastyǵyna degen adaldyqta jatyr. Mundai sakraldy uǵym-túsinik pen dástúrge adaldyq tek órkenietti, ósip-jetilgen ulttyń ǵana qolynan keledi dep oilaimyn. 

Sonyń bizdiń zamanymyzdaǵy jar­qyn bir kórinisi – Elbasymyzdyń Túr­kistan oblysyn qurǵany. Óńirge kieli mekenniń atyn bere otyryp, Tuńǵysh Prezident tarihi ádilettilikti qalpyna keltirdi, memlekettiń irgesin myǵymdap, jalpyulttyq sáikestik pen bereke-bir­ligimizdi eselep nyǵaitty. 

Endigi jerde memleket Jibek joly bo­iynda jatqan Túrkistan qalasyn, óńirin jańartyp-jańǵyrtýdy ýaqyt oz­dyrmai qolǵa alýy kerek. Óńirdegi infra­qurylymdy damytý, týristik salany jandandyrý, óndiristi órkendetý – osynyń bári halqymyzdyń ál-aýqatynyń barynsha jaqsarýyna negiz bolady. 

Onyń ústine, ońtústik óńir – elimizdegi turǵyndar sany eń kóp aimaq. Osy óńirdi ultymyzdyń «demografiialyq altyn diń­gegi» desek te jarasady. Al adam kapitaly biz siiaqty jeri keń, eli shaǵyn mem­leket úshin asa ózekti faktor ekeni aitpasa da túsinikti. 

Sapar barysynda men oblystyń da­mý josparymen, jalpy jaǵdaiymen mu­qiiat tanystym. Alda atqarylatyn sharýalar bastan asady. Ol sharýa­lar­dyń barlyǵyn asyqpai-aptyqpai, júieli, keshendi túrde atqarýymyz óte ma­ńyzdy. 

Darhan Qydyráli: Ruqsat bolsa, alǵashqy suraqty jalǵastyra ketsem. Siz osy saparyńyzda qa­siet­ti oryndarǵa taǵzym etip, jurtshy­lyqqa ózińizdiń eń basty ustanym­daryń­yzdy da jetkizdińiz. Sol usta­nymdardy tarqatyp aityp berseńiz. 

– Meniń Túrkistan oblysyna saparym halqymyzdyń ulyq meiramy Naýryzben tuspa-tus keldi. Ulystyń uly kúni qarsańynda álem jurtshylyǵy Qazaqstandaǵy asa jaýapty, tarihi oqiǵanyń kýási boldy. 

Qazaq memlekettiginiń negizin qalaý­shy uly tulǵa, Qazaqstan Respýbli­kasynyń Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev óz erki­men Memleket basshysy ókilettigin toq­tatty. 

Bul taǵdyrly sheshim jahandyq deń­geide, tarihi aýqymda tanylǵan saiasi qai­ratkerdiń kemeńgerligi men parasat­tyly­ǵyn álemge taǵy da tanytty, moiyndatty. 

Elbasy is júzinde táýelsiz eldegi saiasi basqarý men sabaqtastyqtyń múlde jańa, ozyq úlgisin jasap berdi.

Meniń de Prezident retindegi negizgi ustanymym men ómirlik kózqarasym osy baǵyttan aýytqymaidy. Joǵaryda aityp ótkenimdei, eldiń órkendeý kepildigi memleketshildik pen dástúr sabaqtastyǵynda jáne oǵan degen qurmet pen adaldyqta jatyr. Onsyz eshqashan turaqtylyq ta, damý da bolmaidy. 

Ekinshi ustanymym – ádilettilik. Bul jalpyadamzattyq ári dala demokratiia­synan bastaý alatyn, ata-babamyzdan daryǵan, ejelden qanymyzǵa sińgen qundylyq bolatyn. Ony joǵaltyp alý adamzat úshin de, ult úshin de ózin ózi joǵaltyp alýmen birdei. 

Ádilettilik saltanat qurmaǵan qo­ǵam­da tek qaishylyq, qiynshylyq, quldyraý ústemdik etetini belgili. Sondyqtan ádiletsizdikpen memleket, qoǵam, ár adam kún saiyn, birigip kúresýimiz kerek. Halqymyz aitqandai, «Ádilet joly – aýyr jol», biraq aýyr bolsa da odan týra jol joq. 

Úshinshi ustanymym – tek alǵa basý, damý jolymen júrý. 

Ózderińiz bilesizder, biz ómir súrip otyrǵan dáýirdiń tabiǵaty myń qu­byl­maly. Jahandyq básekelestik jaǵ­dai­ynda óz múddemizdi qorǵaýǵa, óz maq­saty­myzǵa jetýge umtylmasaq, jedel alǵa baspasaq kóp nárseden utylarymyz anyq. 

Myna dáýir erkelikti, jalqaýlyq pen masyldyqty, nemqurailylyqty kótermeidi. Tórtinshi ónerkásiptik revoliýtsiia kezeńinde, joǵary tehnologiialyq, tsifrly keńistikte jahandyq damýdan on jyl artta qalsaq, júz jyl onyń ornyn toltyra almaitynymyzdy esten shyǵarmaiyq. 

Elbasynyń dana sheshiminiń arqasynda bilik sabaqtastyǵy eshbir dúrbeleńsiz, shielenissiz júzege asty. Bul bolashaq úshin, memlekettiń turaqtylyǵy men udaiy damýy úshin jasalǵan biregei qadam ekenin umytpaýymyz kerek. Bizdiń endigi mindetimiz – osy joldan, osy baǵyttan aýytqymai, tek alǵa basý, ósý, órkendeý. Keri ketsek, tarih ta, bolashaq urpaq ta bizdi keshirmeidi.

Nurtóre Júsip: Halyqaralyq sarapshylar bilik tizgininiń beibit jaǵdaida berilýin Ortalyq Aziia tarihynda buryn-sońdy bolmaǵan ǵalamat tarihi oqiǵa dep jazyp jatyr. Keibir sarapshylar keleshekte ekiudaiylyq oryn ala ma dep qaýiptenetin sekildi. Bul jóninde ne aitasyz?

– Nursultan Ábishuly Nazarbaev táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap jańa memlekettilik jasaýdyń barlyq taýqymetin basynan ótkerdi. Qiyndyqqa toly osy jolda tolaǵai tabystarǵa qol jetkizdi. Qazaq elin tórtkúl dúniege áigilep, barsha álemge mo­iyndata bildi. Táýelsiz elimizdiń búgin­gi ósip-órkendeýi, erteńgi damý keleshegi Nazarbaev esimimen tyǵyz bailanysty. 

Túrli sáýegeilik jasaýshylar buryn da bolǵan, qazir de, keiin de bola beredi. Eń bastysy, biz biliktiń aýysýyn turaqty jaǵdaida ótkize bildik. Taǵy da qaitalap aitamyn, bul eń aldymen, Elbasynyń parasattylyǵy men kóregendigin jáne halqymyzdyń danalyǵyn kórsetedi. Biz álemge órkenietti el ekendigimizdi, jurtymyzdyń saiasi mádenietiniń joǵary ekendigin dáleldedik. Keibir memleketterdegidei alańǵa shyǵyp, shý kótergen joqpyz. Bári zań sheńberinde ótti. Jáne men de osy baǵyttan eshqashan taimaimyn jáne eshqandai «ekiudaiylyqqa» jol bermeimin. 

Darhan Qydyráli: Siz kúni keshe oblys ákimderimen ótken keńeste ákim­derge halyqqa jaqyn bolýdy, jurt­ty mazalaǵan máselege jedel jaýap qa­iyrýdy tapsyrdyńyz. Jalpy, eldi bir ǵimaratqa jinap, aldyn ala suraq­tar daiyndatyp, esep berý degen for­matty da ózgertetin ýaqyt kelgen joq pa?

– Ákimderdiń esep berý formatynyń eskirgeni, baiandamalarynyń jadaǵai tsifrlarǵa qurylatyny, shyn mánin­de halyqty jalyqtyrdy jáne jurt­shy­lyq­tyń senimine selkeý túsiredi dep oilaimyn. 

Baiqasańyzdar, bizdiń keibir sheneý­nik­terimizge jetpei jatatyny – qara­paiymdylyq, adami qarym-qatynastar. «Ákim bol – halqyńa jaqyn bol» dep halyq beker aitpaidy. Olarǵa osy sóz boitumar bolýy tiis. 

Al bizdiń sheneýnikter halyqpen kabinetiniń nemese qyzmettik kóliginiń terezesinen ǵana aralasqandy qosh kóre­tindei. 

Ákimderdi jinaǵan keńeste men bul ádetti tyiýdy qatań eskerttim. Halyqtyń suranysyna jedel ún qatyp, máseleni shuǵyl sheshýge umtylys jasaý mańyzdy. Bul úshin áleýmettik jelilerde belsendi jumys isteý, júrgizilip otyrǵan saiasatty jerine jetkize túsindirý de óte qajet nárse. 

Halyqqa ashyq qyzmet kórsetýge qajetti barlyq kommýnikatsiialyq qural­dardy paidalana bilgen jón. Sonymen birge keri bailanys ornatýdyń paidasy zor. Ókinishke qarai, halyqpen tóte bai­lanys barlyq jerde birdei emes, bailanys ortalyqtary elimizdegi 17 ákimdiktiń tek tórteýinde, al mobildi halyqtyq baqylaý 7 óńirde ǵana bar. Mundai jaǵdaida atqarýshy bilik eldiń muń-muqtajyna der kezinde jaýap qata almaidy. Osy ýaqytqa deiingi ońtaily reformalardyń bári jergilikti jerlerge kelip tireledi. Eger halyqpen qoian-qoltyq jumys atqaratyn bolsa, ákimdikter kóptegen ózekti máselelerdi tiisti deńgeide tez sheshe alady. Bul azamattardyń bilik institýtyna degen senimin arttyrady. Óńir ákimderi halyqpen eseptik kezdesýlerde ǵana emes, turaqty negizde kezdesip, barlyq eldi mekendi aralaýǵa tiis. 

Árbir sheneýnik júrgizilip jatqan reformalardyń, júzege asyrylyp jatqan memlekettik saiasattyń mán-maqsatyn halyqqa naqty ári uǵynyqty jetkize bilýi tiis. Sheneýnikterdiń bir osaldyǵy – halyqpen qalai sóilesý qajettigin bilmeýi.

Sondyqtan men Memlekettik basqarý akademiiasynyń bazasynda arnaýly kýrstar ashyp, olarǵa halyqpen belsendi qarym-qatynas jasaityn sheneýnikterdi jiberý kerek dep uiǵardym. Ákimderge halyqpen qarym-qatynastyń jańa formatyna kóshýdi, ashyq jáne shuǵyl áreket etýdi tapsyrdym. Bul aýdandardan bastap oblysqa deiingi barlyq deńgeidegi ákimderge qatysty. Olardyń halyqpen tikelei qarym-qatynasta bolýy, jaǵdaidy tolyqqandy bilýi, máseleni jedel sheshýi – basty mindet.

Nurtóre Júsip: Siz óz qyzmetińizde Elbasynyń strategiialyq baǵyt-baǵdaryn jalǵastyrýdyń mańyzdy ekenin qadap aityp, osy turǵyda jem­qorlyqpen kúres, ádilettilik týraly jii aityp júrsiz. Bul – qoǵam úshin asa qa­jet qundylyqtar. Ásirese, búgingi tań­da. Al osy qundylyqtar endi mem­lekettik saiasatta qalai kórinis tappaq? 

– Qoǵamdyq qundylyqtar – san ǵasyrlar boiy halyqtyń sanasynda pisip-jetiletin izgilik kategoriialary, moraldyq irgetas. Izgi qundylyqtar – qoǵamnyń immýniteti.

Alaida, ár zamannyń, ár qoǵamnyń óne boiyna batpandap kirip, mysqaldap shyǵatyn dertter bolady. Jemqorlyq – sol qoǵamdyq sanaǵa syna qaǵatyn qasiret. Búginde jemqorlyq qoǵamdyq ómirdiń kóptegen tustaryn jailaǵany jasyryn emes. 

Iá, Úkimet óz tarapynan zań aiasynda kúresip jatyr. Bul azdyq etedi. Eger álemdik tájiribege súiensek, jem­qor­lyqty jeńý úshin tek qana qatań jaza ǵana emes, jan-jaqty keshendi is-áreketter qajet. Jemqorlyqpen kúres ymyrasyz júrýi tiis jáne bul tek Úkimettiń ǵana emes, árbir adamnyń mindetine, kerek deseńiz paryzyna ainalýy tiis.  

Jaqynda Memlekettik qyzmet isteri jáne sybailas jemqorlyqqa qarsy is-qimyl agenttiginiń tóraǵasyna osy baǵytta naqty tapsyrmalar berdim. 

Uly gýmanist Mahatma Gandidiń «Álemdi ózgertkiń kelse, aldymen óziń ózger» degen áigili naqyly bar ǵoi. Eń bastysy, qoǵamdyq pikirge, ár adamnyń sanasyna osy keselge úzildi-kesildi qarsy turatyndai kúsh pen senimdi sińirmesek, túpkilikti ózgeris jasamasaq, barlyq áreketimiz nátijesiz kúreske ainalýy múmkin. 

Jalpy, ádilettilik – qoǵamdy órke­nietke jeteleitin, onyń bet-beinesin aiqyndaityn basty qundylyq. Ol joǵalǵan sátte azamattar arasynda narazylyq týyndaidy. 

Bul qundylyq aldymen memlekettik saiasatta kórinis tabýy kerek dep sanaimyn. Naqtyraq aitsaq, zań aldynda barlyq azamat teń quqyly bolýy tiis. Qylmys jasaǵan azamattar laýazymyna qaramai zań sheńberinde jazalanýy shart. 

Ásirese, jastardyń laiyqty bilim alýyna, alańsyz jumys jasaýyna teńdei múmkindik berilýi qajet. Aýyl men qala­daǵy jas azamat úshin de, laýazymdy, aý­qatty nemese qarapaiym sharýa otba­synyń balasy úshin de áleýmettik lift­tiń esigi kedergisiz ashyq bolýy kerek. Ai­nalyp kelgende, áleýmettik teńdik dege­nimiz – osy. Biz osyǵan qol jetkizýge tiispiz.

Memlekettik qyzmetke taǵaiyndaý barysynda meritokratiia printsipin ustanǵan jón. Azamattardy tek bilimine, qabiletine qarai taǵaiyndaý talaby qaǵaz betinde qalmai, is júzinde oryndalýy qajet. 

Darhan Qydyráli: Nur Otan partiiasynyń XVIII sezinde aitylǵan «Áleýmettik qamqorlyq» jobasyn jalǵastyrý úshin Siz birqatar bastamany belgilengen ýaqytynan buryn oryndaýǵa tapsyrma berdińiz. Osy oraida, biýdjet shyǵystaryn qaita qarap, maqsatsyz qarjy jumsaýdy doǵarý kerektigin aittyńyz. Jalpy, biýdjet saiasatyndaǵy Qazaqstannyń basymdyqtary qandai bolmaq?

– Elbasy Nursultan Ábishuly bas­tamashy bolǵan áleýmettik bastamalar jalǵasa beredi. Ony júzege asyrýǵa qajetti qarjy qarastyryldy, tiisti sharalar legi aiqyndaldy. Osyǵan deiin aitqanymdai, men birqatar bastamalardy mejelengen merziminen erterek qolǵa alýǵa tapsyrma berdim. 

Biýdjet saiasatynda aldymyzǵa qoiylǵan naqty maqsattar, josparlar bar. Máselen, munai kiristerine táýeldilikti azaitýǵa, ulttyq qordyń aktivterin turaqtandyrýǵa jáne ony saqtaý isine basymdyq beriledi. Bul oraida tiisti laýazymdy tulǵalarǵa naqty tapsyrmalar júktedim. 

Biýdjet qarjysy ekonomikalyq jaǵynan mańyzdy ári tabys ákeletin salalarǵa jumsalýy kerek. Barlyq sheshimder aldyn ala jan-jaqty zerttelip, ekonomikalyq pragmatizm turǵysynda qabyldanǵany jón. Bul qarajattyń tiimdi jumsalýyna áser etedi. Biýdjet tapshy kezeńde qyrýar qarjynyń igerilmei qalýyna jol berilmeýi kerek. 

Ózderińiz bilesizder, elimizdegi birqatar damý baǵdarlamalarynyń tabysty júzege asýyna Ulttyq qor erekshe yqpal etti. Biýdjetke kepildendirilgen jáne maqsatty transfertterge Ulttyq qordan óte kóp qarjy jumsaldy. Endigi kezekte transfertter kólemin birtindep azaitqan jón. Qor qarajatyn inves­titsiialaý qurylymyn jaqsartý saiasaty saýatty júrgizilýi kerek. Ulttyq qordyń igiligin kórý – bolashaq urpaqtyń enshisinde. 

Darhan Qydyráli: Áleýmettik blokqa respýblikalyq biýdjettiń 45 paiyz úlesi jumsalady. Bul qara­jat salystyrmaly túrde az emes. Áleý­mettik saiasatty jetildirýge jáne oń­tailandyrýǵa qatysty kózqara­syńyzdy bilsek dep edik. Jalpy, azamattardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa qatysty ne aitasyz?

– Halyqtyń áleýmettik jaǵdaiyn, turmys sapasyn jaqsartý eshqashan kún tártibinen túspeidi. Biz, tipti, eko­nomikalyq jaǵdai qazirgiden áldeqaida qiyn kezeńde de elimizdegi áleýmettik ahýalǵa erekshe kóńil bóldik qoi. 

Mysaly, kóp balaly analardyń jaǵdaiy jalpy áleýmettik salanyń barometri bolyp tabylady. Deni saý anadan deni saý urpaq týady. Sapaly meditsinalyq kómek, laiyqty bilim alǵan baladan otanshyl, myqty azamat shyǵady. Iaǵni, adami kapitaldy damytý analardyń áleýmettik jaǵdaiyn jaqsartýmen tikelei bailanysty. Analarymyz otbasynyń ǵana emes, qoǵamnyń da uiytqysy ekenin umytpaýymyz kerek.

Aldaǵy ýaqytta áleýmettik salaǵa 2 trillion teńgeden astam qarjy jumsalatynyn bilesizder. Az qamtylǵan kóp balaly otbasylardy baspanamen qamtamasyz etý úshin «Nurly jer» baǵdarlamasy aiasynda 40 myńnan astam jaldamaly páter salynady. Óńirlerge jasaǵan saparymda men oblystardaǵy baspana qurylysynyń júrgizilý barysyn jiti qadaǵalaityn bolamyn. Eńbekaqyny ósirý, densaýlyq saqtaý salasyn ilgeriletý, demografiiany damytý, óńirlerdegi infraqurylymdardy jaqsartý siiaqty jumystardyń bári jos­parly túrde iske asyryla beredi. Bul – buljymaityn jospar.

Qoǵamdyq pikirge qozǵaý salǵan otandastar máselesin qoldan saiasattandyrýǵa bolmaidy. Sheteldegi qandastarymyzdy («oralman» degen sózge men qarsymyn) Atamekenge qaitarý isi eshqashan nazardan tys qalǵan emes, qalmaidy da. Álemniń túkpir-túkpirindegi qandas­tary­myzdyń basyn týǵan jerde biriktirý – bizdiń paryzymyz.

Elbasy áleýmettik ádiletti memleket qurý baǵytynda orasan zor jumys atqardy. Biylǵy Jastar jylynyń ashylýy jáne Nur Otan partiiasynyń HVIII sezinde bergen bes áleýmettik bastamasy men tapsyrmalary keshendi júzege asyrylatyn bolady. Men biýdjet salasynyń tómen jalaqy alatyn qyzmetkerleriniń eńbekaqylaryn bir ai buryn – 1 maýsymnan bastap ósirýdi tapsyrdym. Atalǵan shara millionnan astam qyzmetkerdiń ómirine oń yqpal etetin bolady. 

Azamattardy birinshi kezekte ne tolǵandyrady? Árine, baspana máselesi. Osyǵan bailanysty áleýmettik jaǵdaiy tómen azamattar úshin 40 myńnan astam jaldamaly páter bólý qarastyrylyp otyr. Ákimder bul iske biylǵy mamyrdan bastap kirisedi. Biz, aldymen ár qazaqstandyqtyń turmys sapasyn jaqsartýdy oilaimyz. Sondyqtan halyqtyń ómir súrý sapasyna tikelei áser etetin infraqurylymdyq sipat­taǵy máselelerge nazar aýdarý qajet. Bul – turǵyn úi-kommýnaldyq sharýa­shylyǵy salasyndaǵy, iaǵni jylýmen jáne sýmen qamtamasyz etý, káriz júie­si, sondai-aq joldar, gazdandyrý máse­leleri, ekologiia jáne qaýipsizdik túit­kilderi. «Qutty meken» jáne «Aýyl – el besigi» jobalary osy mindetterdi oryn­daýǵa baǵyttalǵan. Bul jobalardy jú­zege asyrý úshin aldaǵy úsh jylǵa tril­lionnan astam teńge qarastyrylyp otyr. 

Alaida, Úkimet pen ákimder biýdjet qarjysy túpsiz qudyq emestigin uǵynýy tiis. Bólingen qarjy naqty ekonomikaǵa jedel jetýin qamtamasyz etý qajet. Osy oraida, atalǵan jobalarǵa otandyq óndirýshilerdiń barynsha mol tartylýyn baqylaýǵa alýdy tapsyrdym. Bul áleýmettik máselelerdi sheshýmen qatar óńirlerdiń ekonomikasyn yntalandyrýǵa múmkindik beredi. Budan bólek, óńirler memlekettiń áleýmettik saiasatyn júzege asyrýǵa belsendi atsalysýy qajet. Búginde ákimdikter áleýmettik kómektiń onnan astam túrin kórsetedi. Olardyń ishinde járdemaqy tóleý, baspanamen qamtamasyz etý, jol júrý jeńildikteri, tegin tamaq berý jáne basqalary bar. Alaida, tutastai alǵanda, óńirlerde áleýmettik qoldaý sharalaryna  5,3 paiyzǵa jýyq qarjy bólinedi. Áleýmettik tólemderdiń aitarlyqtai bóligi respýblikalyq deńgeide júzege asyrylady. Qoldanystaǵy biýdjet teńdestirilmegen jáne qaita format­taýdy talap etedi. Biýdjettiń tolyǵý kóz­derine jan-jaqty saraptama júr­gizilmeidi. Ekinshiden, biýdjettiń «ón­dirissiz shyǵyndary» bar. Kóptegen qajetsiz, jónsiz shyǵynǵa jol beriledi. 

Sonymen qatar halyqtyń naqty tabys tabýyna qatysty máselelerdi tek biýdjettik shyǵyndar esebinen sheshý múmkin emes ekenin de túpkilikti túsingenimiz jón. Biz biýdjetke qatysty kózqarasymyzdy túbegeili ózgertýge tiispiz. Mysaly, jergilikti ákimder kólikti, jihazdy asa qymbatqa satyp alady. Oǵan qosa jergilikti atqarý organdary túrli imidjdik is-sharalardy ótkizýge qumar. Osyndai shyǵyndardy toqtatyp, jergilikti biýdjet qarjysyn áleýmettik is-sharalarǵa jumsaý kerek. Jalpy, ysyrapshyldyqqa tosqaýyl qoiý qajet, sondai-aq biýdjettiń jym­qy­rylýyn múldem joiý kerek. 

Masyldyq piǵylǵa da jol bermeýimiz kerek. Azamattarymyz úshin eń utymdy áleýmettik qorǵaý – bul óz biznesin júr­g­izýge múmkindiginiń bolýy nemese bilikti eńbegi úshin laiyqty eńbekaqy alýy. 

Nurtóre Júsip: Jastar jylyna bailanysty Úkimet jas otbasylardy qoldaý jóninde birneshe shara daiyndap otyr. Ózińiz byltyr tvitter arqyly «taǵy qaptaǵan forýmdar, imidjdik jobalardy uiymdastyrýǵa jol bermeiik» dep pikir bildirdińiz. Jalpy, jastardy qoldaý qai turǵyda júrgenin qalaisyz? 

– Tuńǵysh Prezident – Elbasy 2019 jyldy Jastar jyly dep jariialady. Jastar týraly pikirimdi joǵaryda da aittym, jas urpaqty qoldap, qorǵaý – bolashaqty qorǵaý. 

Biyl «Jastar – el tiregi» arnaýly áleýmettik jobasy iske qosyldy. Zańnamaǵa ózgerister engizý, biýdjetten qarajat bólý, infraqurylymdy damytý biyl – Jastar jylynda sheshilýi kerek. 

Jastar jyly barysynda jumyspen qamtý, baspanamen qamtý, bilim berý, ómirge beiimdeý, jastar kásipkerligin damytý, jas ǵalymdardy qoldaý sharalary jalǵasa beredi. 

Elbasynyń pármenimen dúniege kelgen «Bolashaq» baǵdarlamasy shirek ǵasyr ýaqytta el jastaryna álemniń úzdik oqý oryndarynyń esigin ashyp berdi. Memleket oqimyn, toqimyn dep talpynǵan jas azamattar úshin barlyq jaǵdaidy jasap otyr.

Osy suhbatty paidalanyp, orta bilim berý salasynda úshtildilik baǵ­dar­lamasyn júzege asyrýdyń da mańyzy zor ekenin aitqym keledi. Eń aldymen, qazaq tilin jáne orys tilin oqytý júzege asyrylýy tiis. Bizdiń balalary­myz úshin munyń máni zor. Sodan keiin aǵylshyn tilin úiretýge bolady. Osylaisha, biz bolashaqqa ashyq kózben qaraityn jańa urpaqty tárbieleimiz. 

Jastar saiasatynda, jastar tár­bie­sinde naýqanshyldyqqa, tiimdiligi tómen sharalardy uiymdastyrýǵa jol bermeý kerek. Sondyqtan kez kelgen sharany ǵylymi negizge súienip, júieli túrde júzege asyrǵanymyz jón. Jastardyń alǵa qoiǵan maqsat-múddelerin bilý úshin naýqanshyldyq emes, naqty zertteýler qajet. Júieli ári keshendi áleýmettik zertteý júrgizý arqyly jastardyń muń-muqtajyn, maqsat-múddelerin anyqtap, jastar saiasatyn sol qajettilikterge jaýap beretin deńgeide uiymdastyrý mańyzdy. Biz jastarǵa bilim berýdi aldyńǵy qatarǵa qoiamyz. Tek bilim ǵana emes, otansúigishtik rýhta táribeleý isin de basty nazarda ustaý kerek.

Darhan Qydyráli: Prezident aýysqanda Úkimettiń de ózgerý yq­ti­maldyǵy joǵary. Qazirgi Úkimet osy quramda qala ma, álde qandai da bir kadr­lyq ózgerister bola ma? Jalpy, maman tańdaýda qandai qaǵidat usta­nasyz?

– Prezident aýysqanda Úkimettiń qosa aýysýy mindetti emes. Úkimet ja­qynda ǵana jasaqtalǵany belgili. Qazir kóptegen qaýyrt jumystar bar. Ministrlerge naqty tapsyrmalar berildi. Sezd tapsyrmalaryn oryndaý, kóktemgi tasqyn qaýpiniń aldyn alý, egis naýqany siiaqty mańyzdy maýsymdyq mindetter tur. Sondyqtan qazirgi kezde Úkimetti aýystyrýdyń qajettiligin kórip turǵan joqpyn. Al jekelegen Úkimet músheleriniń qyzmeti olardyń atqarǵan naqty jumystaryna qarai baǵalanatyn bolady. 

Darhan Qydyráli: El óziniń jańa basshysyn tek gazet, teledidar, sait arqyly ǵana emes, tikelei kór­sek, bilsek, suraq qoisaq deidi. Osy oraida oblystarǵa, óńirlerge qansha­lyq­ty jii shyǵasyz jáne alda qai ai­maq­tarǵa barýdy josparlap otyrsyz? 

– Men eshqashan buqaradan alys bolǵan emespin. Ózderińizge málim, biraz jyldan beri tvitter jelisi arqyly óz oilarymdy bólisip kelemin. Senat Tóraǵasy qyzmetin atqarǵan kezimde de el ishine shyǵatynmyn. Sondyqtan óńir­lerge shyǵyp, eldiń tynys-tirshiligimen tanysý josparda tur. 

Nurtóre Júsip: Tuńǵysh Prezi­den­timizdiń «Aldymen – ekonomika, sosyn – saiasat» degen ustanymy óz­ger­meidi deisiz ǵoi?

– Dál solai. Nursultan Nazarbaev – álemdik tarihqa asa kórnekti reformator retinde endi. Álemdegi básekelestikke qabiletti 50 eldiń qataryna qosylýymyz – Elbasynyń júrgizgen sarabdal saia­satynyń jemisi. Sondyqtan sheteldik sarapshylar bul reformalardy «Qa­zaq­stan joly» nemese «Damýdyń qazaq­standyq úlgisi» dep ataidy. Qazir biz­diń elimiz – Ortalyq Aziia óńirindegi birden-bir jetekshi memleket. Damý jaǵynan postkeńestik elder arasynda alǵashqylardyń qataryndamyz.

Udaiy ekonomikalyq ósim bolmasa, osy dárejege jetýimiz ekitalai edi. Investitsiia, eksport jáne indýs­triialandyrý – ekonomikalyq ósimdi qamtamasyz etip, ony ártaraptandyrýǵa qol jetkizýdiń sheshýshi faktorlary. Qazirgi zamannyń qarqyny óte jyl­dam. Memleket pen biznestiń, son­dai-aq ortalyq pen óńirlerdiń ju­mys­taryn úilesimdi túrde júrgizýimiz kerek. Búginde Qazaqstan shetel investi­tsiiasyn tartý úshin qolaily ahýal or­nyqtyrdy. Investitsiia óz-ózinen kele salmaidy. Biz, birinshi kezekte, áleýetti investorlarǵa jaǵdai jasaýy­myz qajet. Ásirese, shetel investorlaryna jer telimderin bólý, olardyń injenerlik jáne elektr jelilerine qosylýy, túrli ruqsattar alýyna qa­tys­ty aitarlyqtai tosqaýyldar bar. Máseleni jedel sheshýdiń ornyna biý­rokratiiaǵa jol berilip otyr. Sonyń saldarynan birqatar oblysta ákim­shilik kedergiler men jasandy shekteýler iskerlik belsendilikti arttyrýǵa múmkindik bermei otyr. Sol sebepten áleýetti investordyń saly sýǵa ketip, ol basqa eldi tańdaýǵa májbúr bolady. Bul jaǵdai tek sheteldik qana emes, otandyq investorlarǵa da qatysty. Úkimetke jáne ákimderge osy problemany jedel sheshý máselesin qarastyrý jóninde tapsyrma berdim. Investitsiia salýǵa kedergi keltiretin kez kelgen tiisti laýazymdy tulǵanyń jeke jaýapkershiligi qaralýy qajet. Biyl Tikelei inves­titsiialar qory quryldy. Elbasynyń sheshimimen Ulttyq qordan 370 milliard teńge kóleminde qarjy bólindi. Qor óz jumysyn tiimdi júrgizetin bolsa, osy jyldyń ishinde aitarlyqtai nátijege qol jetkizýge múmkindik bar. Elimizge tartylǵan investitsiialar men shikizattyq emes eksporttyń kólemi ministrler men ákimderdiń qyzmetin baǵalaý isinde sheshýshi kórsetkish bolady. 

Nurtóre Júsip: Qazaqstan táýel­sizdigin alǵaly beri álemdik deńgeide kópvektorly saiasat júrgizdi. Ózińiz eki ret Syrtqy ister ministri retinde osy saiasatty júzege asyrdyńyz. Búgingi halyqaralyq arenadaǵy ahýal kúrdeli. Aldaǵy ýaqytta elimizdiń syrt­qy saiasatynda qandai baǵyt ustan­baqsyz?

– Kópvektorly saiasat – Qazaqstannyń geografiialyq ornalasýynan, geoekonomikasynan týyndaidy. Bul – uzaq merzimdi strategiialyq baǵyt. Táýelsizdik alǵannan bastap Elbasy osy joldy ustandy. Bul strategiianyń nátijesinde biz memleketaralyq qaqtyǵystardan, aimaqtyq teketiresterden alys boldyq. Álem bizdi bitimger memleket retinde tanydy. Bitimgerlik missiiasy búginde elimizdiń syrtqy saiasatynyń basymdyǵyna ainaldy. Qazaqstandy Aziiadaǵy beibitshilik platformasy dep aitýǵa tolyq negiz bar. 

Qazaqstan óziniń syrtqy saiasatynda Resei, Qytai, Eýropa, AQSh, Ortalyq Aziia, Islam álemi elderimen yntymaqtastyqqa basa mán beredi. Oǵan qosa, Qazaqstan táýelsizdik jyldarynda birshama integratsiialyq úderisterge bastamashy boldy. Bul baǵytta dástúr sa­baqtastyǵy saqtalady, saiasatymyz ózgermeidi. Kópvektorly strategiia al­daǵy ýaqytta da Qazaqstan diploma­tiia­synyń basym baǵyty bolyp qala beredi.

Darhan Qydyráli: Birikken Ulttar Uiymy Bas hatshysy bolǵan Pan Gi Mýn kezinde Siz týraly «Bul qyz­met­te uzaq otyrmai, elińizge asa jaýap­ty qyzmetke oralatynyńyz belgili» dep jazǵan eken. Álemdik deńgei­degi saiasatkerdiń bul boljamyn kóripkeldik deýge bola ma?

– BUU-nyń Jenevadaǵy keńsesin basqarý – meniń diplomatiialyq jumys tájiribemdegi eleýli sátterdiń biri. Bul – álemdik problemalar kóteriletin ári sheshimin tabatyn BUU mańyzdy ókildigi. Árine, sol kezdegi Bas hatshy Pan Gi Mýnmen birge jumys istep, onymen turaqty bailanysta bolý qurmetine ie boldym. Ol kisiniń bul sózi tek maǵan ǵana emes, búkil Qazaqstan diplomatiiasyna berilgen joǵary baǵa dep esepteimin. Sebebi bul saladaǵy mamandarymyzdyń bári – álemdik deńgeidegi kásibi dip­lomattar. Byltyr elimizdiń BUU-nyń Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes músheligine sailanýy jáne álemniń júzden asa elderimen beibit bailanys ornatýy osynyń aiqyn dáleli.

Darhan Qydyráli: Siz qashanda qazaq rýhaniiaty men ult mádenietine janashyrlyq tanytyp júresiz. Qoǵamda qazaq tilin damytýǵa erekshe mán berip kelesiz. Elbasy 2020 jyl­ǵa qarai eldegi barlyq mektep oqý­shy­larynyń 90 paiyzy memlekettik tildi meńgeredi dep aitqan edi. Jalpy, mem­­le­kettik tildi damytý úshin qandai shara­­lar atqarylý kerek dep oilaisyz? Qazaq tiliniń damýyna kóńilińiz tola ma?

– Qazaqtyń tili – qazaqtyń jany! Halqymyzdyń tarihy da, taǵdyry da – tilinde. Mádenieti men ádebieti de, dili men dini de – tilinde. V.Radlov aitqandai, qazaq tili – eń taza ári bai tildiń biri. 

Til ótken tarihpen ǵana emes, bú­gin men bolashaqty bailanystyratyn qural. Menińshe, tildiń tuǵyry da, taǵdyry da besikten, otbasynan bastalady. Otbasynda ana tilinde sói­lep ósken búldirshinniń tilge degen yqy­lasy tereń, qurmeti biik bolady. Osy turǵyda, balabaqshalarda, mektepterde memlekettik tildiń mártebesin kóterýdi nazarda ustaý qajet.

Biz memlekettik tildiń mártebesin kóterý baǵytyndaǵy jumystardy úz­diksiz jalǵastyra beremiz. 

Nurtóre Júsip: Latyn grafikasyna kóshý jóninde birqatar sharalar atqaryldy, emle-ereje qabyldandy. Endigi qadam qalai bolmaq?

– Kez kelgen ulttyń álipbi tańdaýy tek jazý úlgisin tańdaý emes. Búginde Qazaqstan halqy da zamana kóshinen qalmai, latyn grafikasyna negizdelgen álipbidi tańdaýǵa bel býyp otyr. 

Kórshi memleketterdiń kópshiligi latyn grafikasyn tańdady. Álemdegi aqparattardyń 90 paiyzy latyn grafikasynda jaryq kóredi. Al aqparatqa kim ielik etse, ǵylym men tehnologiiaǵa da sol ie bolady. Qazaq tiliniń latyn álipbiine kóshýi – rýhani jańǵyrýdyń eń sheshýshi kezeńderiniń biri. Bul qoǵamdyq oi men sanaǵa túpkilikti ózgeris jasaityn qadam. Osyǵan orai, Elbasynyń latyn álipbiine kóshý týraly jarlyǵy shyqty. Elimizde qazaq tiliniń latyn grafikasyna negizdelgen álipbiin paidalana bastaǵan qurylymdar bar. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń de bir beti osy álipbimen jaryq kórip jatyr ǵoi. 

Latyn álipbiine kóshý kezeń-kezeńimen jalǵasa beredi. Naqty belgi­lengen keste bar. Sol júieden aýytqy­maimyz. Biraq, qoǵamdyq pikir, álipbidi qoldaný barysyndaǵy artyqshylyqtar men olqylyqtar eskeriledi.

Nurtóre Júsip: Ult ustazy Abai Qunan­baiuly HIH ǵasyrdaǵy qa­zaq­tyń minez-qalybyn barynsha ót­kir synǵa alyp edi. HHI ǵasyrdaǵy ker­deń minezge neni jatqyzar edińiz?

– Dańǵazalyq, ysyrapshyldyq. Bizge dańǵazalyqty doǵaryp, ysyrap­shyl­dyqtan arylý qajet. Osy týraly bu­ry­nyraqta, áleýmettik jelide pikirimdi de jazdym.

Uly Abai «Kúlli adam balasyn qor qylatyn úsh nárse bar. Sodan qashpaq kerek: Áýeli – nadandyq, ekinshi – erinshektik, úshinshi – zalymdyq dep bilesiń. Nadandyq – bilim-ǵylymnyń joqtyǵy, dúnieden eshbir nárseni olarsyz bilip bolmaidy» deidi. Bizge nadandyqtan qutylý qajet.

Táýelsizdik jyldarynda mem­le­kettik, ulttyq ustanymǵa adal, bilimdi, ótkir, otanshyl jastarymyzdyń tutas bir býyny qalyptasty. Biz solarǵa arqa súieimiz. Olar Abai aitqan bes asyl iske berik – talapshyl, eńbekshil, oishyl, qanaǵatshyl, raqymshyl bolsa – onda bizdiń elimizdiń bolashaǵy jarqyn, juldyzy joǵary bolmaq!

– Ýaqyt taýyp, áńgimeleskenińiz úshin kóp rahmet!

Suhbattasqandar:

D.QYDYRÁLI,

N.JÚSIP