قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ رەسپۋبليكالىق «Egemen Qazaqstan» جەنە «Aiqyn» گازەتتەرٸنە سۇحبات بەردٸ.
دارحان قىدىرەلٸ: قۇرمەتتٸ قاسىم-جومارت كەمەلۇلى, سٸزدٸڭ پرەزيدەنت لاۋازىمىنداعى العاشقى ساپارىڭىز كيەلٸ تٷركٸستاننان باستالدى. بٸز دە سۇحباتىمىزدى وسى يگٸلٸكتٸ ساپار جايىنان باستاعىمىز كەلٸپ وتىر…
– يە, مەن ٷشٸن بۇل ەلەۋلٸ, ماڭىزدى ساپار بولدى.
تٷركٸستان تەك قازاق حالقىنىڭ عانا ەمەس, كٷللٸ تٷركٸ جۇرتىنىڭ قاسيەتتٸ مەكەنٸ. تٷركٸستان – سان عاسىرلىق ادامزات شەجٸرەسٸنٸڭ كۋەگەرٸ جەنە ٶركەنيەت جاۋھارى.
قاراپ وتىرساڭىز, حالقىمىزدىڭ ارعى-بەرگٸ تاريحىندا ەل باستاعان, قول باستاعان تۇلعالارىمىز دا اسا جاۋاپتى سەتتەردە, كٷردەلٸ ساياسي شەشٸمدەر قابىلدايتىن ۋاقىتتاردا تٷركٸستانعا تاعزىم ەتە بارعان. تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز – ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ تا وسى كيەلٸ توپىراققا جيٸ ات باسىن بۇراتىنىن بٸلەسٸزدەر.
مەنٸڭشە, مۇنىڭ بٸرٸنشٸ سەبەبٸ – حالقىمىز ٷشٸن اسا قاستەرلٸ سانالاتىن مەكەنگە تەۋ ەتۋ جەنە اتا-بابا ارۋاعىنا, اماناتىنا دەگەن قۇرمەت بولسا, ەكٸنشٸ سەبەبٸ – ۇلى دالا ەلٸندەگٸ كەشەگٸ, بٷگٸنگٸ مەملەكەتشٸلدٸك دەستٷرگە, ەۆوليۋتسييالىق دامۋ ساباقتاستىعىنا دەگەن ادالدىقتا جاتىر. مۇنداي ساكرالدى ۇعىم-تٷسٸنٸك پەن دەستٷرگە ادالدىق تەك ٶركەنيەتتٸ, ٶسٸپ-جەتٸلگەن ۇلتتىڭ عانا قولىنان كەلەدٸ دەپ ويلايمىن.
سونىڭ بٸزدٸڭ زامانىمىزداعى جارقىن بٸر كٶرٸنٸسٸ – ەلباسىمىزدىڭ تٷركٸستان وبلىسىن قۇرعانى. ٶڭٸرگە كيەلٸ مەكەننٸڭ اتىن بەرە وتىرىپ, تۇڭعىش پرەزيدەنت تاريحي ەدٸلەتتٸلٸكتٸ قالپىنا كەلتٸردٸ, مەملەكەتتٸڭ ٸرگەسٸن مىعىمداپ, جالپىۇلتتىق سەيكەستٸك پەن بەرەكە-بٸرلٸگٸمٸزدٸ ەسەلەپ نىعايتتى.
ەندٸگٸ جەردە مەملەكەت جٸبەك جولى بويىندا جاتقان تٷركٸستان قالاسىن, ٶڭٸرٸن جاڭارتىپ-جاڭعىرتۋدى ۋاقىت وزدىرماي قولعا الۋى كەرەك. ٶڭٸردەگٸ ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, تۋريستٸك سالانى جانداندىرۋ, ٶندٸرٸستٸ ٶركەندەتۋ – وسىنىڭ بەرٸ حالقىمىزدىڭ ەل-اۋقاتىنىڭ بارىنشا جاقسارۋىنا نەگٸز بولادى.
ونىڭ ٷستٸنە, وڭتٷستٸك ٶڭٸر – ەلٸمٸزدەگٸ تۇرعىندار سانى ەڭ كٶپ ايماق. وسى ٶڭٸردٸ ۇلتىمىزدىڭ «دەموگرافييالىق التىن دٸڭگەگٸ» دەسەك تە جاراسادى. ال ادام كاپيتالى بٸز سيياقتى جەرٸ كەڭ, ەلٸ شاعىن مەملەكەت ٷشٸن اسا ٶزەكتٸ فاكتور ەكەنٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ.
ساپار بارىسىندا مەن وبلىستىڭ دامۋ جوسپارىمەن, جالپى جاعدايىمەن مۇقييات تانىستىم. الدا اتقارىلاتىن شارۋالار باستان اسادى. ول شارۋالاردىڭ بارلىعىن اسىقپاي-اپتىقپاي, جٷيەلٸ, كەشەندٸ تٷردە اتقارۋىمىز ٶتە ماڭىزدى.
دارحان قىدىرەلٸ: رۇقسات بولسا, العاشقى سۇراقتى جالعاستىرا كەتسەم. سٸز وسى ساپارىڭىزدا قاسيەتتٸ ورىندارعا تاعزىم ەتٸپ, جۇرتشىلىققا ٶزٸڭٸزدٸڭ ەڭ باستى ۇستانىمدارىڭىزدى دا جەتكٸزدٸڭٸز. سول ۇستانىمداردى تارقاتىپ ايتىپ بەرسەڭٸز.
– مەنٸڭ تٷركٸستان وبلىسىنا ساپارىم حالقىمىزدىڭ ۇلىق مەيرامى ناۋرىزبەن تۇسپا-تۇس كەلدٸ. ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸ قارساڭىندا ەلەم جۇرتشىلىعى قازاقستانداعى اسا جاۋاپتى, تاريحي وقيعانىڭ كۋەسٸ بولدى.
قازاق مەملەكەتتٸگٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى ۇلى تۇلعا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ ٶز ەركٸمەن مەملەكەت باسشىسى ٶكٸلەتتٸگٸن توقتاتتى.
بۇل تاعدىرلى شەشٸم جاھاندىق دەڭگەيدە, تاريحي اۋقىمدا تانىلعان ساياسي قايراتكەردٸڭ كەمەڭگەرلٸگٸ مەن پاراساتتىلىعىن ەلەمگە تاعى دا تانىتتى, مويىنداتتى.
ەلباسى ٸس جٷزٸندە تەۋەلسٸز ەلدەگٸ ساياسي باسقارۋ مەن ساباقتاستىقتىڭ مٷلدە جاڭا, وزىق ٷلگٸسٸن جاساپ بەردٸ.
مەنٸڭ دە پرەزيدەنت رەتٸندەگٸ نەگٸزگٸ ۇستانىمىم مەن ٶمٸرلٸك كٶزقاراسىم وسى باعىتتان اۋىتقىمايدى. جوعارىدا ايتىپ ٶتكەنٸمدەي, ەلدٸڭ ٶركەندەۋ كەپٸلدٸگٸ مەملەكەتشٸلدٸك پەن دەستٷر ساباقتاستىعىندا جەنە وعان دەگەن قۇرمەت پەن ادالدىقتا جاتىر. ونسىز ەشقاشان تۇراقتىلىق تا, دامۋ دا بولمايدى.
ەكٸنشٸ ۇستانىمىم – ەدٸلەتتٸلٸك. بۇل جالپىادامزاتتىق ەرٸ دالا دەموكراتيياسىنان باستاۋ الاتىن, اتا-بابامىزدان دارىعان, ەجەلدەن قانىمىزعا سٸڭگەن قۇندىلىق بولاتىن. ونى جوعالتىپ الۋ ادامزات ٷشٸن دە, ۇلت ٷشٸن دە ٶزٸن ٶزٸ جوعالتىپ الۋمەن بٸردەي.
ەدٸلەتتٸلٸك سالتانات قۇرماعان قوعامدا تەك قايشىلىق, قيىنشىلىق, قۇلدىراۋ ٷستەمدٸك ەتەتٸنٸ بەلگٸلٸ. سوندىقتان ەدٸلەتسٸزدٸكپەن مەملەكەت, قوعام, ەر ادام كٷن سايىن, بٸرٸگٸپ كٷرەسۋٸمٸز كەرەك. حالقىمىز ايتقانداي, «ەدٸلەت جولى – اۋىر جول», بٸراق اۋىر بولسا دا ودان تۋرا جول جوق.
ٷشٸنشٸ ۇستانىمىم – تەك العا باسۋ, دامۋ جولىمەن جٷرۋ.
ٶزدەرٸڭٸز بٸلەسٸزدەر, بٸز ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعان دەۋٸردٸڭ تابيعاتى مىڭ قۇبىلمالى. جاھاندىق بەسەكەلەستٸك جاعدايىندا ٶز مٷددەمٸزدٸ قورعاۋعا, ٶز ماقساتىمىزعا جەتۋگە ۇمتىلماساق, جەدەل العا باسپاساق كٶپ نەرسەدەن ۇتىلارىمىز انىق.
مىنا دەۋٸر ەركەلٸكتٸ, جالقاۋلىق پەن ماسىلدىقتى, نەمقۇرايلىلىقتى كٶتەرمەيدٸ. تٶرتٸنشٸ ٶنەركەسٸپتٸك رەۆوليۋتسييا كەزەڭٸندە, جوعارى تەحنولوگييالىق, تسيفرلى كەڭٸستٸكتە جاھاندىق دامۋدان ون جىل ارتتا قالساق, جٷز جىل ونىڭ ورنىن تولتىرا المايتىنىمىزدى ەستەن شىعارمايىق.
ەلباسىنىڭ دانا شەشٸمٸنٸڭ ارقاسىندا بيلٸك ساباقتاستىعى ەشبٸر دٷربەلەڭسٸز, شيەلەنٸسسٸز جٷزەگە استى. بۇل بولاشاق ٷشٸن, مەملەكەتتٸڭ تۇراقتىلىعى مەن ۇدايى دامۋى ٷشٸن جاسالعان بٸرەگەي قادام ەكەنٸن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. بٸزدٸڭ ەندٸگٸ مٸندەتٸمٸز – وسى جولدان, وسى باعىتتان اۋىتقىماي, تەك العا باسۋ, ٶسۋ, ٶركەندەۋ. كەرٸ كەتسەك, تاريح تا, بولاشاق ۇرپاق تا بٸزدٸ كەشٸرمەيدٸ.
نۇرتٶرە جٷسٸپ: حالىقارالىق ساراپشىلار بيلٸك تٸزگٸنٸنٸڭ بەيبٸت جاعدايدا بەرٸلۋٸن ورتالىق ازييا تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان عالامات تاريحي وقيعا دەپ جازىپ جاتىر. كەيبٸر ساراپشىلار كەلەشەكتە ەكٸۇدايىلىق ورىن الا ما دەپ قاۋٸپتەنەتٸن سەكٸلدٸ. بۇل جٶنٸندە نە ايتاسىز?
– نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ جاڭا مەملەكەتتٸلٸك جاساۋدىڭ بارلىق تاۋقىمەتٸن باسىنان ٶتكەردٸ. قيىندىققا تولى وسى جولدا تولاعاي تابىستارعا قول جەتكٸزدٸ. قازاق ەلٸن تٶرتكٷل دٷنيەگە ەيگٸلەپ, بارشا ەلەمگە مويىنداتا بٸلدٸ. تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸ, ەرتەڭگٸ دامۋ كەلەشەگٸ نازارباەۆ ەسٸمٸمەن تىعىز بايلانىستى.
تٷرلٸ سەۋەگەيلٸك جاساۋشىلار بۇرىن دا بولعان, قازٸر دە, كەيٸن دە بولا بەرەدٸ. ەڭ باستىسى, بٸز بيلٸكتٸڭ اۋىسۋىن تۇراقتى جاعدايدا ٶتكٸزە بٸلدٸك. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن, بۇل ەڭ الدىمەن, ەلباسىنىڭ پاراساتتىلىعى مەن كٶرەگەندٸگٸن جەنە حالقىمىزدىڭ دانالىعىن كٶرسەتەدٸ. بٸز ەلەمگە ٶركەنيەتتٸ ەل ەكەندٸگٸمٸزدٸ, جۇرتىمىزدىڭ ساياسي مەدەنيەتٸنٸڭ جوعارى ەكەندٸگٸن دەلەلدەدٸك. كەيبٸر مەملەكەتتەردەگٸدەي الاڭعا شىعىپ, شۋ كٶتەرگەن جوقپىز. بەرٸ زاڭ شەڭبەرٸندە ٶتتٸ. جەنە مەن دە وسى باعىتتان ەشقاشان تايمايمىن جەنە ەشقانداي «ەكٸۇدايىلىققا» جول بەرمەيمٸن.
دارحان قىدىرەلٸ: سٸز كٷنٸ كەشە وبلىس ەكٸمدەرٸمەن ٶتكەن كەڭەستە ەكٸمدەرگە حالىققا جاقىن بولۋدى, جۇرتتى مازالاعان مەسەلەگە جەدەل جاۋاپ قايىرۋدى تاپسىردىڭىز. جالپى, ەلدٸ بٸر عيماراتقا جيناپ, الدىن الا سۇراقتار دايىنداتىپ, ەسەپ بەرۋ دەگەن فورماتتى دا ٶزگەرتەتٸن ۋاقىت كەلگەن جوق پا?
– ەكٸمدەردٸڭ ەسەپ بەرۋ فورماتىنىڭ ەسكٸرگەنٸ, باياندامالارىنىڭ جاداعاي تسيفرلارعا قۇرىلاتىنى, شىن مەنٸندە حالىقتى جالىقتىردى جەنە جۇرتشىلىقتىڭ سەنٸمٸنە سەلكەۋ تٷسٸرەدٸ دەپ ويلايمىن.
بايقاساڭىزدار, بٸزدٸڭ كەيبٸر شەنەۋنٸكتەرٸمٸزگە جەتپەي جاتاتىنى – قاراپايىمدىلىق, ادامي قارىم-قاتىناستار. «ەكٸم بول – حالقىڭا جاقىن بول» دەپ حالىق بەكەر ايتپايدى. ولارعا وسى سٶز بويتۇمار بولۋى تيٸس.
ال بٸزدٸڭ شەنەۋنٸكتەر حالىقپەن كابينەتٸنٸڭ نەمەسە قىزمەتتٸك كٶلٸگٸنٸڭ تەرەزەسٸنەن عانا ارالاسقاندى قوش كٶرەتٸندەي.
ەكٸمدەردٸ جيناعان كەڭەستە مەن بۇل ەدەتتٸ تىيۋدى قاتاڭ ەسكەرتتٸم. حالىقتىڭ سۇرانىسىنا جەدەل ٷن قاتىپ, مەسەلەنٸ شۇعىل شەشۋگە ۇمتىلىس جاساۋ ماڭىزدى. بۇل ٷشٸن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەۋ, جٷرگٸزٸلٸپ وتىرعان ساياساتتى جەرٸنە جەتكٸزە تٷسٸندٸرۋ دە ٶتە قاجەت نەرسە.
حالىققا اشىق قىزمەت كٶرسەتۋگە قاجەتتٸ بارلىق كوممۋنيكاتسييالىق قۇرالداردى پايدالانا بٸلگەن جٶن. سونىمەن بٸرگە كەرٸ بايلانىس ورناتۋدىڭ پايداسى زور. ٶكٸنٸشكە قاراي, حالىقپەن تٶتە بايلانىس بارلىق جەردە بٸردەي ەمەس, بايلانىس ورتالىقتارى ەلٸمٸزدەگٸ 17 ەكٸمدٸكتٸڭ تەك تٶرتەۋٸندە, ال موبيلدٸ حالىقتىق باقىلاۋ 7 ٶڭٸردە عانا بار. مۇنداي جاعدايدا اتقارۋشى بيلٸك ەلدٸڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا دەر كەزٸندە جاۋاپ قاتا المايدى. وسى ۋاقىتقا دەيٸنگٸ وڭتايلى رەفورمالاردىڭ بەرٸ جەرگٸلٸكتٸ جەرلەرگە كەلٸپ تٸرەلەدٸ. ەگەر حالىقپەن قويان-قولتىق جۇمىس اتقاراتىن بولسا, ەكٸمدٸكتەر كٶپتەگەن ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ تيٸستٸ دەڭگەيدە تەز شەشە الادى. بۇل ازاماتتاردىڭ بيلٸك ينستيتۋتىنا دەگەن سەنٸمٸن ارتتىرادى. ٶڭٸر ەكٸمدەرٸ حالىقپەن ەسەپتٸك كەزدەسۋلەردە عانا ەمەس, تۇراقتى نەگٸزدە كەزدەسٸپ, بارلىق ەلدٸ مەكەندٸ ارالاۋعا تيٸس.
ەربٸر شەنەۋنٸك جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان رەفورمالاردىڭ, جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ مەن-ماقساتىن حالىققا ناقتى ەرٸ ۇعىنىقتى جەتكٸزە بٸلۋٸ تيٸس. شەنەۋنٸكتەردٸڭ بٸر وسالدىعى – حالىقپەن قالاي سٶيلەسۋ قاجەتتٸگٸن بٸلمەۋٸ.
سوندىقتان مەن مەملەكەتتٸك باسقارۋ اكادەميياسىنىڭ بازاسىندا ارناۋلى كۋرستار اشىپ, ولارعا حالىقپەن بەلسەندٸ قارىم-قاتىناس جاسايتىن شەنەۋنٸكتەردٸ جٸبەرۋ كەرەك دەپ ۇيعاردىم. ەكٸمدەرگە حالىقپەن قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا فورماتىنا كٶشۋدٸ, اشىق جەنە شۇعىل ەرەكەت ەتۋدٸ تاپسىردىم. بۇل اۋدانداردان باستاپ وبلىسقا دەيٸنگٸ بارلىق دەڭگەيدەگٸ ەكٸمدەرگە قاتىستى. ولاردىڭ حالىقپەن تٸكەلەي قارىم-قاتىناستا بولۋى, جاعدايدى تولىققاندى بٸلۋٸ, مەسەلەنٸ جەدەل شەشۋٸ – باستى مٸندەت.
نۇرتٶرە جٷسٸپ: سٸز ٶز قىزمەتٸڭٸزدە ەلباسىنىڭ ستراتەگييالىق باعىت-باعدارىن جالعاستىرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنٸن قاداپ ايتىپ, وسى تۇرعىدا جەمقورلىقپەن كٷرەس, ەدٸلەتتٸلٸك تۋرالى جيٸ ايتىپ جٷرسٸز. بۇل – قوعام ٷشٸن اسا قاجەت قۇندىلىقتار. ەسٸرەسە, بٷگٸنگٸ تاڭدا. ال وسى قۇندىلىقتار ەندٸ مەملەكەتتٸك ساياساتتا قالاي كٶرٸنٸس تاپپاق?
– قوعامدىق قۇندىلىقتار – سان عاسىرلار بويى حالىقتىڭ ساناسىندا پٸسٸپ-جەتٸلەتٸن ٸزگٸلٸك كاتەگورييالارى, مورالدىق ٸرگەتاس. ٸزگٸ قۇندىلىقتار – قوعامنىڭ يممۋنيتەتٸ.
الايدا, ەر زاماننىڭ, ەر قوعامنىڭ ٶنە بويىنا باتپانداپ كٸرٸپ, مىسقالداپ شىعاتىن دەرتتەر بولادى. جەمقورلىق – سول قوعامدىق ساناعا سىنا قاعاتىن قاسٸرەت. بٷگٸندە جەمقورلىق قوعامدىق ٶمٸردٸڭ كٶپتەگەن تۇستارىن جايلاعانى جاسىرىن ەمەس.
يە, ٷكٸمەت ٶز تاراپىنان زاڭ اياسىندا كٷرەسٸپ جاتىر. بۇل ازدىق ەتەدٸ. ەگەر ەلەمدٸك تەجٸريبەگە سٷيەنسەك, جەمقورلىقتى جەڭۋ ٷشٸن تەك قانا قاتاڭ جازا عانا ەمەس, جان-جاقتى كەشەندٸ ٸس-ەرەكەتتەر قاجەت. جەمقورلىقپەن كٷرەس ىمىراسىز جٷرۋٸ تيٸس جەنە بۇل تەك ٷكٸمەتتٸڭ عانا ەمەس, ەربٸر ادامنىڭ مٸندەتٸنە, كەرەك دەسەڭٸز پارىزىنا اينالۋى تيٸس.
جاقىندا مەملەكەتتٸك قىزمەت ٸستەرٸ جەنە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ٸس-قيمىل اگەنتتٸگٸنٸڭ تٶراعاسىنا وسى باعىتتا ناقتى تاپسىرمالار بەردٸم.
ۇلى گۋمانيست ماحاتما گانديدٸڭ «ەلەمدٸ ٶزگەرتكٸڭ كەلسە, الدىمەن ٶزٸڭ ٶزگەر» دەگەن ەيگٸلٸ ناقىلى بار عوي. ەڭ باستىسى, قوعامدىق پٸكٸرگە, ەر ادامنىڭ ساناسىنا وسى كەسەلگە ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قارسى تۇراتىنداي كٷش پەن سەنٸمدٸ سٸڭٸرمەسەك, تٷپكٸلٸكتٸ ٶزگەرٸس جاساماساق, بارلىق ەرەكەتٸمٸز نەتيجەسٸز كٷرەسكە اينالۋى مٷمكٸن.
جالپى, ەدٸلەتتٸلٸك – قوعامدى ٶركەنيەتكە جەتەلەيتٸن, ونىڭ بەت-بەينەسٸن ايقىندايتىن باستى قۇندىلىق. ول جوعالعان سەتتە ازاماتتار اراسىندا نارازىلىق تۋىندايدى.
بۇل قۇندىلىق الدىمەن مەملەكەتتٸك ساياساتتا كٶرٸنٸس تابۋى كەرەك دەپ سانايمىن. ناقتىراق ايتساق, زاڭ الدىندا بارلىق ازامات تەڭ قۇقىلى بولۋى تيٸس. قىلمىس جاساعان ازاماتتار لاۋازىمىنا قاراماي زاڭ شەڭبەرٸندە جازالانۋى شارت.
ەسٸرەسە, جاستاردىڭ لايىقتى بٸلٸم الۋىنا, الاڭسىز جۇمىس جاساۋىنا تەڭدەي مٷمكٸندٸك بەرٸلۋٸ قاجەت. اۋىل مەن قالاداعى جاس ازامات ٷشٸن دە, لاۋازىمدى, اۋقاتتى نەمەسە قاراپايىم شارۋا وتباسىنىڭ بالاسى ٷشٸن دە ەلەۋمەتتٸك ليفتتٸڭ ەسٸگٸ كەدەرگٸسٸز اشىق بولۋى كەرەك. اينالىپ كەلگەندە, ەلەۋمەتتٸك تەڭدٸك دەگەنٸمٸز – وسى. بٸز وسىعان قول جەتكٸزۋگە تيٸسپٸز.
مەملەكەتتٸك قىزمەتكە تاعايىنداۋ بارىسىندا مەريتوكراتييا پرينتسيپٸن ۇستانعان جٶن. ازاماتتاردى تەك بٸلٸمٸنە, قابٸلەتٸنە قاراي تاعايىنداۋ تالابى قاعاز بەتٸندە قالماي, ٸس جٷزٸندە ورىندالۋى قاجەت.
دارحان قىدىرەلٸ: Nur Otan پارتيياسىنىڭ XVIII سەزٸندە ايتىلعان «ەلەۋمەتتٸك قامقورلىق» جوباسىن جالعاستىرۋ ٷشٸن سٸز بٸرقاتار باستامانى بەلگٸلەنگەن ۋاقىتىنان بۇرىن ورىنداۋعا تاپسىرما بەردٸڭٸز. وسى ورايدا, بيۋدجەت شىعىستارىن قايتا قاراپ, ماقساتسىز قارجى جۇمساۋدى دوعارۋ كەرەكتٸگٸن ايتتىڭىز. جالپى, بيۋدجەت ساياساتىنداعى قازاقستاننىڭ باسىمدىقتارى قانداي بولماق?
– ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى باستاماشى بولعان ەلەۋمەتتٸك باستامالار جالعاسا بەرەدٸ. ونى جٷزەگە اسىرۋعا قاجەتتٸ قارجى قاراستىرىلدى, تيٸستٸ شارالار لەگٸ ايقىندالدى. وسىعان دەيٸن ايتقانىمداي, مەن بٸرقاتار باستامالاردى مەجەلەنگەن مەرزٸمٸنەن ەرتەرەك قولعا الۋعا تاپسىرما بەردٸم.
بيۋدجەت ساياساتىندا الدىمىزعا قويىلعان ناقتى ماقساتتار, جوسپارلار بار. مەسەلەن, مۇناي كٸرٸستەرٸنە تەۋەلدٸلٸكتٸ ازايتۋعا, ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرٸن تۇراقتاندىرۋعا جەنە ونى ساقتاۋ ٸسٸنە باسىمدىق بەرٸلەدٸ. بۇل ورايدا تيٸستٸ لاۋازىمدى تۇلعالارعا ناقتى تاپسىرمالار جٷكتەدٸم.
بيۋدجەت قارجىسى ەكونوميكالىق جاعىنان ماڭىزدى ەرٸ تابىس ەكەلەتٸن سالالارعا جۇمسالۋى كەرەك. بارلىق شەشٸمدەر الدىن الا جان-جاقتى زەرتتەلٸپ, ەكونوميكالىق پراگماتيزم تۇرعىسىندا قابىلدانعانى جٶن. بۇل قاراجاتتىڭ تيٸمدٸ جۇمسالۋىنا ەسەر ەتەدٸ. بيۋدجەت تاپشى كەزەڭدە قىرۋار قارجىنىڭ يگەرٸلمەي قالۋىنا جول بەرٸلمەۋٸ كەرەك.
ٶزدەرٸڭٸز بٸلەسٸزدەر, ەلٸمٸزدەگٸ بٸرقاتار دامۋ باعدارلامالارىنىڭ تابىستى جٷزەگە اسۋىنا ۇلتتىق قور ەرەكشە ىقپال ەتتٸ. بيۋدجەتكە كەپٸلدەندٸرٸلگەن جەنە ماقساتتى ترانسفەرتتەرگە ۇلتتىق قوردان ٶتە كٶپ قارجى جۇمسالدى. ەندٸگٸ كەزەكتە ترانسفەرتتەر كٶلەمٸن بٸرتٸندەپ ازايتقان جٶن. قور قاراجاتىن ينۆەستيتسييالاۋ قۇرىلىمىن جاقسارتۋ ساياساتى ساۋاتتى جٷرگٸزٸلۋٸ كەرەك. ۇلتتىق قوردىڭ يگٸلٸگٸن كٶرۋ – بولاشاق ۇرپاقتىڭ ەنشٸسٸندە.
دارحان قىدىرەلٸ: ەلەۋمەتتٸك بلوكقا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتٸڭ 45 پايىز ٷلەسٸ جۇمسالادى. بۇل قاراجات سالىستىرمالى تٷردە از ەمەس. ەلەۋمەتتٸك ساياساتتى جەتٸلدٸرۋگە جەنە وڭتايلاندىرۋعا قاتىستى كٶزقاراسىڭىزدى بٸلسەك دەپ ەدٸك. جالپى, ازاماتتاردىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋعا قاتىستى نە ايتاسىز?
– حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىن, تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ ەشقاشان كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەيدٸ. بٸز, تٸپتٸ, ەكونوميكالىق جاعداي قازٸرگٸدەن ەلدەقايدا قيىن كەزەڭدە دە ەلٸمٸزدەگٸ ەلەۋمەتتٸك احۋالعا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلدٸك قوي.
مىسالى, كٶپ بالالى انالاردىڭ جاعدايى جالپى ەلەۋمەتتٸك سالانىڭ بارومەترٸ بولىپ تابىلادى. دەنٸ ساۋ انادان دەنٸ ساۋ ۇرپاق تۋادى. ساپالى مەديتسينالىق كٶمەك, لايىقتى بٸلٸم العان بالادان وتانشىل, مىقتى ازامات شىعادى. ياعني, ادامي كاپيتالدى دامىتۋ انالاردىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىن جاقسارتۋمەن تٸكەلەي بايلانىستى. انالارىمىز وتباسىنىڭ عانا ەمەس, قوعامنىڭ دا ۇيىتقىسى ەكەنٸن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
الداعى ۋاقىتتا ەلەۋمەتتٸك سالاعا 2 تريلليون تەڭگەدەن استام قارجى جۇمسالاتىنىن بٸلەسٸزدەر. از قامتىلعان كٶپ بالالى وتباسىلاردى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى اياسىندا 40 مىڭنان استام جالدامالى پەتەر سالىنادى. ٶڭٸرلەرگە جاساعان ساپارىمدا مەن وبلىستارداعى باسپانا قۇرىلىسىنىڭ جٷرگٸزٸلۋ بارىسىن جٸتٸ قاداعالايتىن بولامىن. ەڭبەكاقىنى ٶسٸرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن ٸلگەرٸلەتۋ, دەموگرافييانى دامىتۋ, ٶڭٸرلەردەگٸ ينفراقۇرىلىمداردى جاقسارتۋ سيياقتى جۇمىستاردىڭ بەرٸ جوسپارلى تٷردە ٸسكە اسىرىلا بەرەدٸ. بۇل – بۇلجىمايتىن جوسپار.
قوعامدىق پٸكٸرگە قوزعاۋ سالعان وتانداستار مەسەلەسٸن قولدان ساياساتتاندىرۋعا بولمايدى. شەتەلدەگٸ قانداستارىمىزدى («ورالمان» دەگەن سٶزگە مەن قارسىمىن) اتامەكەنگە قايتارۋ ٸسٸ ەشقاشان نازاردان تىس قالعان ەمەس, قالمايدى دا. ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندەگٸ قانداستارىمىزدىڭ باسىن تۋعان جەردە بٸرٸكتٸرۋ – بٸزدٸڭ پارىزىمىز.
ەلباسى ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸ مەملەكەت قۇرۋ باعىتىندا وراسان زور جۇمىس اتقاردى. بيىلعى جاستار جىلىنىڭ اشىلۋى جەنە Nur Otan پارتيياسىنىڭ حVIII سەزٸندە بەرگەن بەس ەلەۋمەتتٸك باستاماسى مەن تاپسىرمالارى كەشەندٸ جٷزەگە اسىرىلاتىن بولادى. مەن بيۋدجەت سالاسىنىڭ تٶمەن جالاقى الاتىن قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ ەڭبەكاقىلارىن بٸر اي بۇرىن – 1 ماۋسىمنان باستاپ ٶسٸرۋدٸ تاپسىردىم. اتالعان شارا ميلليوننان استام قىزمەتكەردٸڭ ٶمٸرٸنە وڭ ىقپال ەتەتٸن بولادى.
ازاماتتاردى بٸرٸنشٸ كەزەكتە نە تولعاندىرادى? ەرينە, باسپانا مەسەلەسٸ. وسىعان بايلانىستى ەلەۋمەتتٸك جاعدايى تٶمەن ازاماتتار ٷشٸن 40 مىڭنان استام جالدامالى پەتەر بٶلۋ قاراستىرىلىپ وتىر. ەكٸمدەر بۇل ٸسكە بيىلعى مامىردان باستاپ كٸرٸسەدٸ. بٸز, الدىمەن ەر قازاقستاندىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋدى ويلايمىز. سوندىقتان حالىقتىڭ ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن ينفراقۇرىلىمدىق سيپاتتاعى مەسەلەلەرگە نازار اۋدارۋ قاجەت. بۇل – تۇرعىن ٷي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى, ياعني جىلۋمەن جەنە سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, كەرٸز جٷيەسٸ, سونداي-اق جولدار, گازداندىرۋ مەسەلەلەرٸ, ەكولوگييا جەنە قاۋٸپسٸزدٸك تٷيتكٸلدەرٸ. «قۇتتى مەكەن» جەنە «اۋىل – ەل بەسٸگٸ» جوبالارى وسى مٸندەتتەردٸ ورىنداۋعا باعىتتالعان. بۇل جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن الداعى ٷش جىلعا تريلليوننان استام تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر.
الايدا, ٷكٸمەت پەن ەكٸمدەر بيۋدجەت قارجىسى تٷپسٸز قۇدىق ەمەستٸگٸن ۇعىنۋى تيٸس. بٶلٸنگەن قارجى ناقتى ەكونوميكاعا جەدەل جەتۋٸن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. وسى ورايدا, اتالعان جوبالارعا وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ بارىنشا مول تارتىلۋىن باقىلاۋعا الۋدى تاپسىردىم. بۇل ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸ شەشۋمەن قاتار ٶڭٸرلەردٸڭ ەكونوميكاسىن ىنتالاندىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇدان بٶلەك, ٶڭٸرلەر مەملەكەتتٸڭ ەلەۋمەتتٸك ساياساتىن جٷزەگە اسىرۋعا بەلسەندٸ اتسالىسۋى قاجەت. بٷگٸندە ەكٸمدٸكتەر ەلەۋمەتتٸك كٶمەكتٸڭ وننان استام تٷرٸن كٶرسەتەدٸ. ولاردىڭ ٸشٸندە جەردەماقى تٶلەۋ, باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ, جول جٷرۋ جەڭٸلدٸكتەرٸ, تەگٸن تاماق بەرۋ جەنە باسقالارى بار. الايدا, تۇتاستاي العاندا, ٶڭٸرلەردە ەلەۋمەتتٸك قولداۋ شارالارىنا 5,3 پايىزعا جۋىق قارجى بٶلٸنەدٸ. ەلەۋمەتتٸك تٶلەمدەردٸڭ ايتارلىقتاي بٶلٸگٸ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە جٷزەگە اسىرىلادى. قولدانىستاعى بيۋدجەت تەڭدەستٸرٸلمەگەن جەنە قايتا فورماتتاۋدى تالاپ ەتەدٸ. بيۋدجەتتٸڭ تولىعۋ كٶزدەرٸنە جان-جاقتى ساراپتاما جٷرگٸزٸلمەيدٸ. ەكٸنشٸدەن, بيۋدجەتتٸڭ «ٶندٸرٸسسٸز شىعىندارى» بار. كٶپتەگەن قاجەتسٸز, جٶنسٸز شىعىنعا جول بەرٸلەدٸ.
سونىمەن قاتار حالىقتىڭ ناقتى تابىس تابۋىنا قاتىستى مەسەلەلەردٸ تەك بيۋدجەتتٸك شىعىندار ەسەبٸنەن شەشۋ مٷمكٸن ەمەس ەكەنٸن دە تٷپكٸلٸكتٸ تٷسٸنگەنٸمٸز جٶن. بٸز بيۋدجەتكە قاتىستى كٶزقاراسىمىزدى تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتۋگە تيٸسپٸز. مىسالى, جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدەر كٶلٸكتٸ, جيھازدى اسا قىمباتقا ساتىپ الادى. وعان قوسا جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋ ورگاندارى تٷرلٸ يميدجدٸك ٸس-شارالاردى ٶتكٸزۋگە قۇمار. وسىنداي شىعىنداردى توقتاتىپ, جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەت قارجىسىن ەلەۋمەتتٸك ٸس-شارالارعا جۇمساۋ كەرەك. جالپى, ىسىراپشىلدىققا توسقاۋىل قويۋ قاجەت, سونداي-اق بيۋدجەتتٸڭ جىمقىرىلۋىن مٷلدەم جويۋ كەرەك.
ماسىلدىق پيعىلعا دا جول بەرمەۋٸمٸز كەرەك. ازاماتتارىمىز ٷشٸن ەڭ ۇتىمدى ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ – بۇل ٶز بيزنەسٸن جٷرگٸزۋگە مٷمكٸندٸگٸنٸڭ بولۋى نەمەسە بٸلٸكتٸ ەڭبەگٸ ٷشٸن لايىقتى ەڭبەكاقى الۋى.
نۇرتٶرە جٷسٸپ: جاستار جىلىنا بايلانىستى ٷكٸمەت جاس وتباسىلاردى قولداۋ جٶنٸندە بٸرنەشە شارا دايىنداپ وتىر. ٶزٸڭٸز بىلتىر تۆيتتەر ارقىلى «تاعى قاپتاعان فورۋمدار, يميدجدٸك جوبالاردى ۇيىمداستىرۋعا جول بەرمەيٸك» دەپ پٸكٸر بٸلدٸردٸڭٸز. جالپى, جاستاردى قولداۋ قاي تۇرعىدا جٷرگەنٸن قالايسىز?
– تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى 2019 جىلدى جاستار جىلى دەپ جارييالادى. جاستار تۋرالى پٸكٸرٸمدٸ جوعارىدا دا ايتتىم, جاس ۇرپاقتى قولداپ, قورعاۋ – بولاشاقتى قورعاۋ.
بيىل «جاستار – ەل تٸرەگٸ» ارناۋلى ەلەۋمەتتٸك جوباسى ٸسكە قوسىلدى. زاڭناماعا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ, بيۋدجەتتەن قاراجات بٶلۋ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ بيىل – جاستار جىلىندا شەشٸلۋٸ كەرەك.
جاستار جىلى بارىسىندا جۇمىسپەن قامتۋ, باسپانامەن قامتۋ, بٸلٸم بەرۋ, ٶمٸرگە بەيٸمدەۋ, جاستار كەسٸپكەرلٸگٸن دامىتۋ, جاس عالىمداردى قولداۋ شارالارى جالعاسا بەرەدٸ.
ەلباسىنىڭ پەرمەنٸمەن دٷنيەگە كەلگەن «بولاشاق» باعدارلاماسى شيرەك عاسىر ۋاقىتتا ەل جاستارىنا ەلەمنٸڭ ٷزدٸك وقۋ ورىندارىنىڭ ەسٸگٸن اشىپ بەردٸ. مەملەكەت وقيمىن, توقيمىن دەپ تالپىنعان جاس ازاماتتار ٷشٸن بارلىق جاعدايدى جاساپ وتىر.
وسى سۇحباتتى پايدالانىپ, ورتا بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا ٷشتٸلدٸلٸك باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرۋدىڭ دا ماڭىزى زور ەكەنٸن ايتقىم كەلەدٸ. ەڭ الدىمەن, قازاق تٸلٸن جەنە ورىس تٸلٸن وقىتۋ جٷزەگە اسىرىلۋى تيٸس. بٸزدٸڭ بالالارىمىز ٷشٸن مۇنىڭ مەنٸ زور. سودان كەيٸن اعىلشىن تٸلٸن ٷيرەتۋگە بولادى. وسىلايشا, بٸز بولاشاققا اشىق كٶزبەن قارايتىن جاڭا ۇرپاقتى تەربيەلەيمٸز.
جاستار ساياساتىندا, جاستار تەربيەسٸندە ناۋقانشىلدىققا, تيٸمدٸلٸگٸ تٶمەن شارالاردى ۇيىمداستىرۋعا جول بەرمەۋ كەرەك. سوندىقتان كەز كەلگەن شارانى عىلىمي نەگٸزگە سٷيەنٸپ, جٷيەلٸ تٷردە جٷزەگە اسىرعانىمىز جٶن. جاستاردىڭ العا قويعان ماقسات-مٷددەلەرٸن بٸلۋ ٷشٸن ناۋقانشىلدىق ەمەس, ناقتى زەرتتەۋلەر قاجەت. جٷيەلٸ ەرٸ كەشەندٸ ەلەۋمەتتٸك زەرتتەۋ جٷرگٸزۋ ارقىلى جاستاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن, ماقسات-مٷددەلەرٸن انىقتاپ, جاستار ساياساتىن سول قاجەتتٸلٸكتەرگە جاۋاپ بەرەتٸن دەڭگەيدە ۇيىمداستىرۋ ماڭىزدى. بٸز جاستارعا بٸلٸم بەرۋدٸ الدىڭعى قاتارعا قويامىز. تەك بٸلٸم عانا ەمەس, وتانسٷيگٸشتٸك رۋحتا تەريبەلەۋ ٸسٸن دە باستى نازاردا ۇستاۋ كەرەك.
دارحان قىدىرەلٸ: پرەزيدەنت اۋىسقاندا ٷكٸمەتتٸڭ دە ٶزگەرۋ ىقتيمالدىعى جوعارى. قازٸرگٸ ٷكٸمەت وسى قۇرامدا قالا ما, ەلدە قانداي دا بٸر كادرلىق ٶزگەرٸستەر بولا ما? جالپى, مامان تاڭداۋدا قانداي قاعيدات ۇستاناسىز?
– پرەزيدەنت اۋىسقاندا ٷكٸمەتتٸڭ قوسا اۋىسۋى مٸندەتتٸ ەمەس. ٷكٸمەت جاقىندا عانا جاساقتالعانى بەلگٸلٸ. قازٸر كٶپتەگەن قاۋىرت جۇمىستار بار. مينيسترلەرگە ناقتى تاپسىرمالار بەرٸلدٸ. سەزد تاپسىرمالارىن ورىنداۋ, كٶكتەمگٸ تاسقىن قاۋپٸنٸڭ الدىن الۋ, ەگٸس ناۋقانى سيياقتى ماڭىزدى ماۋسىمدىق مٸندەتتەر تۇر. سوندىقتان قازٸرگٸ كەزدە ٷكٸمەتتٸ اۋىستىرۋدىڭ قاجەتتٸلٸگٸن كٶرٸپ تۇرعان جوقپىن. ال جەكەلەگەن ٷكٸمەت مٷشەلەرٸنٸڭ قىزمەتٸ ولاردىڭ اتقارعان ناقتى جۇمىستارىنا قاراي باعالاناتىن بولادى.
دارحان قىدىرەلٸ: ەل ٶزٸنٸڭ جاڭا باسشىسىن تەك گازەت, تەلەديدار, سايت ارقىلى عانا ەمەس, تٸكەلەي كٶرسەك, بٸلسەك, سۇراق قويساق دەيدٸ. وسى ورايدا وبلىستارعا, ٶڭٸرلەرگە قانشالىقتى جيٸ شىعاسىز جەنە الدا قاي ايماقتارعا بارۋدى جوسپارلاپ وتىرسىز?
– مەن ەشقاشان بۇقارادان الىس بولعان ەمەسپٸن. ٶزدەرٸڭٸزگە مەلٸم, بٸراز جىلدان بەرٸ تۆيتتەر جەلٸسٸ ارقىلى ٶز ويلارىمدى بٶلٸسٸپ كەلەمٸن. سەنات تٶراعاسى قىزمەتٸن اتقارعان كەزٸمدە دە ەل ٸشٸنە شىعاتىنمىن. سوندىقتان ٶڭٸرلەرگە شىعىپ, ەلدٸڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸمەن تانىسۋ جوسپاردا تۇر.
نۇرتٶرە جٷسٸپ: تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ «الدىمەن – ەكونوميكا, سوسىن – ساياسات» دەگەن ۇستانىمى ٶزگەرمەيدٸ دەيسٸز عوي?
– دەل سولاي. نۇرسۇلتان نازارباەۆ – ەلەمدٸك تاريحقا اسا كٶرنەكتٸ رەفورماتور رەتٸندە ەندٸ. ەلەمدەگٸ بەسەكەلەستٸككە قابٸلەتتٸ 50 ەلدٸڭ قاتارىنا قوسىلۋىمىز – ەلباسىنىڭ جٷرگٸزگەن سارابدال ساياساتىنىڭ جەمٸسٸ. سوندىقتان شەتەلدٸك ساراپشىلار بۇل رەفورمالاردى «قازاقستان جولى» نەمەسە «دامۋدىڭ قازاقستاندىق ٷلگٸسٸ» دەپ اتايدى. قازٸر بٸزدٸڭ ەلٸمٸز – ورتالىق ازييا ٶڭٸرٸندەگٸ بٸردەن-بٸر جەتەكشٸ مەملەكەت. دامۋ جاعىنان پوستكەڭەستٸك ەلدەر اراسىندا العاشقىلاردىڭ قاتارىندامىز.
ۇدايى ەكونوميكالىق ٶسٸم بولماسا, وسى دەرەجەگە جەتۋٸمٸز ەكٸتالاي ەدٸ. ينۆەستيتسييا, ەكسپورت جەنە يندۋسترييالاندىرۋ – ەكونوميكالىق ٶسٸمدٸ قامتاماسىز ەتٸپ, ونى ەرتاراپتاندىرۋعا قول جەتكٸزۋدٸڭ شەشۋشٸ فاكتورلارى. قازٸرگٸ زاماننىڭ قارقىنى ٶتە جىلدام. مەملەكەت پەن بيزنەستٸڭ, سونداي-اق ورتالىق پەن ٶڭٸرلەردٸڭ جۇمىستارىن ٷيلەسٸمدٸ تٷردە جٷرگٸزۋٸمٸز كەرەك. بٷگٸندە قازاقستان شەتەل ينۆەستيتسيياسىن تارتۋ ٷشٸن قولايلى احۋال ورنىقتىردى. ينۆەستيتسييا ٶز-ٶزٸنەن كەلە سالمايدى. بٸز, بٸرٸنشٸ كەزەكتە, ەلەۋەتتٸ ينۆەستورلارعا جاعداي جاساۋىمىز قاجەت. ەسٸرەسە, شەتەل ينۆەستورلارىنا جەر تەلٸمدەرٸن بٶلۋ, ولاردىڭ ينجەنەرلٸك جەنە ەلەكتر جەلٸلەرٸنە قوسىلۋى, تٷرلٸ رۇقساتتار الۋىنا قاتىستى ايتارلىقتاي توسقاۋىلدار بار. مەسەلەنٸ جەدەل شەشۋدٸڭ ورنىنا بيۋروكراتيياعا جول بەرٸلٸپ وتىر. سونىڭ سالدارىنان بٸرقاتار وبلىستا ەكٸمشٸلٸك كەدەرگٸلەر مەن جاساندى شەكتەۋلەر ٸسكەرلٸك بەلسەندٸلٸكتٸ ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەي وتىر. سول سەبەپتەن ەلەۋەتتٸ ينۆەستوردىڭ سالى سۋعا كەتٸپ, ول باسقا ەلدٸ تاڭداۋعا مەجبٷر بولادى. بۇل جاعداي تەك شەتەلدٸك قانا ەمەس, وتاندىق ينۆەستورلارعا دا قاتىستى. ٷكٸمەتكە جەنە ەكٸمدەرگە وسى پروبلەمانى جەدەل شەشۋ مەسەلەسٸن قاراستىرۋ جٶنٸندە تاپسىرما بەردٸم. ينۆەستيتسييا سالۋعا كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن كەز كەلگەن تيٸستٸ لاۋازىمدى تۇلعانىڭ جەكە جاۋاپكەرشٸلٸگٸ قارالۋى قاجەت. بيىل تٸكەلەي ينۆەستيتسييالار قورى قۇرىلدى. ەلباسىنىڭ شەشٸمٸمەن ۇلتتىق قوردان 370 ميلليارد تەڭگە كٶلەمٸندە قارجى بٶلٸندٸ. قور ٶز جۇمىسىن تيٸمدٸ جٷرگٸزەتٸن بولسا, وسى جىلدىڭ ٸشٸندە ايتارلىقتاي نەتيجەگە قول جەتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك بار. ەلٸمٸزگە تارتىلعان ينۆەستيتسييالار مەن شيكٸزاتتىق ەمەس ەكسپورتتىڭ كٶلەمٸ مينيسترلەر مەن ەكٸمدەردٸڭ قىزمەتٸن باعالاۋ ٸسٸندە شەشۋشٸ كٶرسەتكٸش بولادى.
نۇرتٶرە جٷسٸپ: قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸن العالى بەرٸ ەلەمدٸك دەڭگەيدە كٶپۆەكتورلى ساياسات جٷرگٸزدٸ. ٶزٸڭٸز ەكٸ رەت سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ رەتٸندە وسى ساياساتتى جٷزەگە اسىردىڭىز. بٷگٸنگٸ حالىقارالىق ارەناداعى احۋال كٷردەلٸ. الداعى ۋاقىتتا ەلٸمٸزدٸڭ سىرتقى ساياساتىندا قانداي باعىت ۇستانباقسىز?
– كٶپۆەكتورلى ساياسات – قازاقستاننىڭ گەوگرافييالىق ورنالاسۋىنان, گەوەكونوميكاسىنان تۋىندايدى. بۇل – ۇزاق مەرزٸمدٸ ستراتەگييالىق باعىت. تەۋەلسٸزدٸك العاننان باستاپ ەلباسى وسى جولدى ۇستاندى. بۇل ستراتەگييانىڭ نەتيجەسٸندە بٸز مەملەكەتارالىق قاقتىعىستاردان, ايماقتىق تەكەتٸرەستەردەن الىس بولدىق. ەلەم بٸزدٸ بٸتٸمگەر مەملەكەت رەتٸندە تانىدى. بٸتٸمگەرلٸك ميسسيياسى بٷگٸندە ەلٸمٸزدٸڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ باسىمدىعىنا اينالدى. قازاقستاندى ازيياداعى بەيبٸتشٸلٸك پلاتفورماسى دەپ ايتۋعا تولىق نەگٸز بار.
قازاقستان ٶزٸنٸڭ سىرتقى ساياساتىندا رەسەي, قىتاي, ەۋروپا, اقش, ورتالىق ازييا, يسلام ەلەمٸ ەلدەرٸمەن ىنتىماقتاستىققا باسا مەن بەرەدٸ. وعان قوسا, قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا بٸرشاما ينتەگراتسييالىق ٷدەرٸستەرگە باستاماشى بولدى. بۇل باعىتتا دەستٷر ساباقتاستىعى ساقتالادى, ساياساتىمىز ٶزگەرمەيدٸ. كٶپۆەكتورلى ستراتەگييا الداعى ۋاقىتتا دا قازاقستان ديپلوماتيياسىنىڭ باسىم باعىتى بولىپ قالا بەرەدٸ.
دارحان قىدىرەلٸ: بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى باس حاتشىسى بولعان پان گي مۋن كەزٸندە سٸز تۋرالى «بۇل قىزمەتتە ۇزاق وتىرماي, ەلٸڭٸزگە اسا جاۋاپتى قىزمەتكە ورالاتىنىڭىز بەلگٸلٸ» دەپ جازعان ەكەن. ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ ساياساتكەردٸڭ بۇل بولجامىن كٶرٸپكەلدٸك دەۋگە بولا ما?
– بۇۇ-نىڭ جەنەۆاداعى كەڭسەسٸن باسقارۋ – مەنٸڭ ديپلوماتييالىق جۇمىس تەجٸريبەمدەگٸ ەلەۋلٸ سەتتەردٸڭ بٸرٸ. بۇل – ەلەمدٸك پروبلەمالار كٶتەرٸلەتٸن ەرٸ شەشٸمٸن تاباتىن بۇۇ ماڭىزدى ٶكٸلدٸگٸ. ەرينە, سول كەزدەگٸ باس حاتشى پان گي مۋنمەن بٸرگە جۇمىس ٸستەپ, ونىمەن تۇراقتى بايلانىستا بولۋ قۇرمەتٸنە يە بولدىم. ول كٸسٸنٸڭ بۇل سٶزٸ تەك ماعان عانا ەمەس, بٷكٸل قازاقستان ديپلوماتيياسىنا بەرٸلگەن جوعارى باعا دەپ ەسەپتەيمٸن. سەبەبٸ بۇل سالاداعى ماماندارىمىزدىڭ بەرٸ – ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ كەسٸبي ديپلوماتتار. بىلتىر ەلٸمٸزدٸڭ بۇۇ-نىڭ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ تۇراقتى ەمەس مٷشەلٸگٸنە سايلانۋى جەنە ەلەمنٸڭ جٷزدەن اسا ەلدەرٸمەن بەيبٸت بايلانىس ورناتۋى وسىنىڭ ايقىن دەلەلٸ.
دارحان قىدىرەلٸ: سٸز قاشاندا قازاق رۋحانيياتى مەن ۇلت مەدەنيەتٸنە جاناشىرلىق تانىتىپ جٷرەسٸز. قوعامدا قازاق تٸلٸن دامىتۋعا ەرەكشە مەن بەرٸپ كەلەسٸز. ەلباسى 2020 جىلعا قاراي ەلدەگٸ بارلىق مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ 90 پايىزى مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرەدٸ دەپ ايتقان ەدٸ. جالپى, مەملەكەتتٸك تٸلدٸ دامىتۋ ٷشٸن قانداي شارالار اتقارىلۋ كەرەك دەپ ويلايسىز? قازاق تٸلٸنٸڭ دامۋىنا كٶڭٸلٸڭٸز تولا ما?
– قازاقتىڭ تٸلٸ – قازاقتىڭ جانى! حالقىمىزدىڭ تاريحى دا, تاعدىرى دا – تٸلٸندە. مەدەنيەتٸ مەن ەدەبيەتٸ دە, دٸلٸ مەن دٸنٸ دە – تٸلٸندە. ۆ.رادلوۆ ايتقانداي, قازاق تٸلٸ – ەڭ تازا ەرٸ باي تٸلدٸڭ بٸرٸ.
تٸل ٶتكەن تاريحپەن عانا ەمەس, بٷگٸن مەن بولاشاقتى بايلانىستىراتىن قۇرال. مەنٸڭشە, تٸلدٸڭ تۇعىرى دا, تاعدىرى دا بەسٸكتەن, وتباسىنان باستالادى. وتباسىندا انا تٸلٸندە سٶيلەپ ٶسكەن بٷلدٸرشٸننٸڭ تٸلگە دەگەن ىقىلاسى تەرەڭ, قۇرمەتٸ بيٸك بولادى. وسى تۇرعىدا, بالاباقشالاردا, مەكتەپتەردە مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرۋدٸ نازاردا ۇستاۋ قاجەت.
بٸز مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى ٷزدٸكسٸز جالعاستىرا بەرەمٸز.
نۇرتٶرە جٷسٸپ: لاتىن گرافيكاسىنا كٶشۋ جٶنٸندە بٸرقاتار شارالار اتقارىلدى, ەملە-ەرەجە قابىلداندى. ەندٸگٸ قادام قالاي بولماق?
– كەز كەلگەن ۇلتتىڭ ەلٸپبي تاڭداۋى تەك جازۋ ٷلگٸسٸن تاڭداۋ ەمەس. بٷگٸندە قازاقستان حالقى دا زامانا كٶشٸنەن قالماي, لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن ەلٸپبيدٸ تاڭداۋعا بەل بۋىپ وتىر.
كٶرشٸ مەملەكەتتەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ لاتىن گرافيكاسىن تاڭدادى. ەلەمدەگٸ اقپاراتتاردىڭ 90 پايىزى لاتىن گرافيكاسىندا جارىق كٶرەدٸ. ال اقپاراتقا كٸم يەلٸك ەتسە, عىلىم مەن تەحنولوگيياعا دا سول يە بولادى. قازاق تٸلٸنٸڭ لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋٸ – رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ەڭ شەشۋشٸ كەزەڭدەرٸنٸڭ بٸرٸ. بۇل قوعامدىق وي مەن ساناعا تٷپكٸلٸكتٸ ٶزگەرٸس جاسايتىن قادام. وسىعان وراي, ەلباسىنىڭ لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ تۋرالى جارلىعى شىقتى. ەلٸمٸزدە قازاق تٸلٸنٸڭ لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن ەلٸپبيٸن پايدالانا باستاعان قۇرىلىمدار بار. «Egemen Qazaqstan» گازەتٸنٸڭ دە بٸر بەتٸ وسى ەلٸپبيمەن جارىق كٶرٸپ جاتىر عوي.
لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ كەزەڭ-كەزەڭٸمەن جالعاسا بەرەدٸ. ناقتى بەلگٸلەنگەن كەستە بار. سول جٷيەدەن اۋىتقىمايمىز. بٸراق, قوعامدىق پٸكٸر, ەلٸپبيدٸ قولدانۋ بارىسىنداعى ارتىقشىلىقتار مەن ولقىلىقتار ەسكەرٸلەدٸ.
نۇرتٶرە جٷسٸپ: ۇلت ۇستازى اباي قۇنانبايۇلى حٸح عاسىرداعى قازاقتىڭ مٸنەز-قالىبىن بارىنشا ٶتكٸر سىنعا الىپ ەدٸ. ححٸ عاسىرداعى كەردەڭ مٸنەزگە نەنٸ جاتقىزار ەدٸڭٸز?
– داڭعازالىق, ىسىراپشىلدىق. بٸزگە داڭعازالىقتى دوعارىپ, ىسىراپشىلدىقتان ارىلۋ قاجەت. وسى تۋرالى بۇرىنىراقتا, ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە پٸكٸرٸمدٸ دە جازدىم.
ۇلى اباي «كٷللٸ ادام بالاسىن قور قىلاتىن ٷش نەرسە بار. سودان قاشپاق كەرەك: ەۋەلٸ – ناداندىق, ەكٸنشٸ – ەرٸنشەكتٸك, ٷشٸنشٸ – زالىمدىق دەپ بٸلەسٸڭ. ناداندىق – بٸلٸم-عىلىمنىڭ جوقتىعى, دٷنيەدەن ەشبٸر نەرسەنٸ ولارسىز بٸلٸپ بولمايدى» دەيدٸ. بٸزگە ناداندىقتان قۇتىلۋ قاجەت.
تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا مەملەكەتتٸك, ۇلتتىق ۇستانىمعا ادال, بٸلٸمدٸ, ٶتكٸر, وتانشىل جاستارىمىزدىڭ تۇتاس بٸر بۋىنى قالىپتاستى. بٸز سولارعا ارقا سٷيەيمٸز. ولار اباي ايتقان بەس اسىل ٸسكە بەرٸك – تالاپشىل, ەڭبەكشٸل, ويشىل, قاناعاتشىل, راقىمشىل بولسا – وندا بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاعى جارقىن, جۇلدىزى جوعارى بولماق!
– ۋاقىت تاۋىپ, ەڭگٸمەلەسكەنٸڭٸز ٷشٸن كٶپ راحمەت!
سۇحباتتاسقاندار:
د.قىدىرەلٸ,
ن.جٷسٸپ
