Qasym-Jomart Toqaev: Qazaq halqynyń taǵdyry tarih tarazysynda tur

(Memleket basshysynyń  respýblikalyq «Ana tili» gazetine arnaiy bergen suhbaty)

– Qurmetti Qasym-Jomart Kemeluly, búginde búkil álemdi alańdatyp otyrǵan indet, ókinishke qarai, bizdiń elimizge de ońai tigen joq. Pandemiia alǵash bastalǵannan-aq, Ózińizdiń basshylyǵyńyzben memleket kóptegen áleýmettik-ekonomikalyq is-sharalardy qolǵa aldy. Odan jalpy jurt habardar. Elimizde jariialanǵan tótenshe jaǵdai eki aiǵa jýyq merzimge sozyldy. Karantin sharalary áli de jalǵasyp keledi.

Jalpy sońǵy kezde karantin sharalaryna qaramastan elimizde indet tez taralýda. Qazirdiń ózinde dert juqtyrǵandar sany 20 myńǵa jýyqtady. Júzden asa adam osy naýqastan qaitys boldy. Jurt kádimgidei úrei qushaǵynda qaldy. Bul indet túrli deńgeidegi bilik ókilderin de ainalyp ótken joq. El arasynda «Úkimet indettiń taralýyn baqylaýdan shyǵaryp aldy, sondyqtan aýrýhanalarda oryn jetispeidi» degen sekildi áńgimeler de az emes. Dúrlikken jurtqa qandai basý aitasyz? Rasynda da, osy indettiń taralýyna qarsy kúreste jeńilip jatqan joqpyz ba?

– Shynynda da, bul indet bizdiń ǵana emes, jalpy álemdegi adamzattyń bet-beinesin, turmys-tirshiligin ózgertti. Aýyr derttiń aldynda damyǵan memleketterdiń ózderi dármensiz bolyp otyr. Oǵan bárimiz kýámiz. Ozyq dep júrgen Eýropa elderi, azýyn aiǵa bilegen AQSh, Aziia alyptary – Qytai, Japoniia, Ońtústik Koreia, taǵy basqa da elder tyǵyryqqa tirelgendei.

Al qazir, «biz osy indetpen kúreste jeńilip jatyrmyz nemese Úkimet ahýaldy baqylaýdan shyǵaryp aldy» deýge bolmaidy. Ózderińizge málim, Nur-Sultan, Almaty jáne Shymkent qalalarynda juqpaly aýrýlarǵa arnalǵan úsh aýrýhana jedel salyndy. Basqa óńirlerdegi aýrýhanalar kerek-jaraqpen jabdyqtaldy. Naýqastardy emdeýge dárigerlerimizdiń biliktiligi jetedi. Qazir, aq halatty abzal jandar kúndiz-túni osy indetpen kúrestiń aldyńǵy shebinde júr. Memleket tarapynan qajetti qarajat bólindi.

Bir nárseni aita keteiin, biliktegiler de – ózderińiz sekildi et pen súiekten jaralǵan adamdar. Laýazymdy qyzmetkerler jumys babyna bailanysty birqatar azamattarmen kezdesýi kerek, sondyqtan el ishindegi issaparlarǵa shyǵady. Sondai jaǵdaida keseldi juqtyryp alýy múmkin. Iá, olar da aýyrady, naýqasynan emdeledi. Bilikte júrgenderdiń arasynan 15 shaqty adam osy dertke shaldyqty. Al qazirgi statistika boiynsha, virýs juqtyrǵandar sany 20 myńǵa jýyqtady. Iaǵni olardyń kópshiligi – qarapaiym halyq. Bul jerdegi másele kimniń qalai juqtyryp alǵanynda emes. Sol azamattarymyzdyń aýrýyn asqyndyryp almai, tezirek jazylyp shyǵýyna jaǵdai jasaý qajet. Aýrýǵa shaldyqqandardy sheneýnik nemese qarapaiym jurt dep bólip qaraýǵa bolmaidy. Qazaq «Kemedeginiń jany bir» deidi. Biz bir elde turyp, bir aýany jutyp, bir qoǵamda ómir súrip jatqannan keiin eshkim de bul aýrýdan ózin tolyqtai qorǵai almaidy. Bir planetany meken etken soń ózge eldegi dert bizge kelmeidi dep beiqam otyra almaimyz. Pandemiia shekaraǵa qaramaidy. Saqtansaq qana ózimizdi, jaqyndarymyzdy aýrýdan aýlaqtata alamyz. Sondyqtan el azamattaryn karantin rejimin qatań saqtap, tazalyqqa muqiiat bolýǵa shaqyramyn. Bul – ótpeli qiyndyq, ýaqytsha synaq. Biz osy indetten jáne ekonomikalyq daǵdarystan keiin qalai damimyz, ne isteýimiz kerek degen máselege basa mán bergenimiz jón.

– Iá, qoǵam ornynda turmaidy, damýy kerek. Oraiy kelgende qordalanyp qalǵan, keleshekte qalai bolady dep halyq jaýabyn kútip júrgen birqatar qadaý-qadaý máseleler jaily sóz qozǵasaq. Qazaqstan halqyna arnaǵan alǵashqy Joldaýyńyzda qazaq tiliniń qoldanys aýqymyn keńeitý máselesine erekshe toqtalǵan edińiz. Ózińiz bilesiz, biyl jaryq kórgenine 30 jyl tolǵan «Ana tili» ult basylymy da tuńǵysh sanynan bastap týǵan tildiń bary men joǵyn túgendep keledi. Memlekettik tilimiz ultaralyq qatynas tiline ainalýy úshin qandai qadamdar jasalýy kerek dep esepteisiz?

– «Ana tili» gazeti – qazaq tiliniń qoǵamdaǵy mán-mańyzyn arttyrý, onyń kókjiegin keńeitý máselesin udaiy qozǵap júr. Bul basylym árdaiym ulttyq múddege berik bolyp, tilimizge janashyrlyq tanytyp keledi. Osyndai eleýli eńbekterińiz úshin basylymda jumys isteitin jýrnalisterge, únemi oi-talqyǵa atsalysyp júrgen jazýshylar men ǵalymdarǵa shynaiy rizashylyǵymdy bildiremin.

Osy otyz jyl ishinde qazaq tilin damytýǵa qatysty eshteńe istelgen joq deýge bolmaidy. Týǵan tilimizdiń qoldaný aiasyn keńeitý úshin kóp jumys atqaryldy. Oǵan daý joq. Muny syrt kóz synshylar da aityp júr. Biraq olardyń keibiri mundai úrdiske asa qýana qoimaidy. Óitkeni endi qazaq tiliniń damýyn tejep, el ishinde keń óris alýyn toqtatý múmkin emes ekenin sezedi.

Qazaq tiliniń jaǵdaiy týraly aitqanda, memleketimizdiń negizin qalaǵan, Tuńǵysh Prezident – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń aiyryqsha eńbegin atap ótýge tiispiz. Ol elimizde memleket quraýshy ulttyń sany edáýir az bolǵanyna qaramastan Qazaqstannyń Táýelsizdigin jariialady. Sondai aýmaly-tókpeli kezeńniń ózinde Nursultan Ábishulynyń tikelei yqpal etýimen Parlament qazaq tilin memlekettik til dep jariialady.

Shyndyǵynda, tildik problemanyń úlken saiasi máni men mańyzy bar. Til máselesine bei-jai qarap, nem­quraidylyq tanytatyn bol­saq, memlekettigimiz ben ulttyq qaýip­sizdigimizge qater tóndirip alýymyz múmkin. Buǵan Ýkrainany mysalǵa keltirsek te jetkilikti dep oilaimyn. Memlekettik tildi damytý isinde qyzbalyqqa salynyp, onyń qoldaný aiasyn kúshpen keńeitýge umtylýdyń keri áseri bolary anyq. Óitkeni onyń sońy ultaralyq arazdyqqa deiin jetýi múmkin. Sonymen qatar bul turǵyda geosaiasi jaǵdaidy da nazardan tys qaldyrmaýymyz kerek. Ásirese Reseimen aradaǵy shekaramyzdyń álem­degi eń uzyn shekara ekenin de áste esten shyǵarmaǵan jón. Geografiia – geosaiasattyń mańyzdy faktorynyń biri.

Biraq bul memlekettik tilge qa­tysty jumystardy toqtatyp qoiý kerek degendi bildirmeidi. Qaita ony yń-shyńsyz, aiǵailamai, qyzbalyqqa salynbai, biraq tabandy túrde jalǵastyra berý qajet. Bul oraida Ózbekstannyń tájiribesin mysalǵa keltirýge bolady. Olar ózderine tán jaily minezine salyp, urandatyp-shýlatpai-aq, qajet kezinde orys tiline de júgine otyryp, til máselesin tolyq sheship aldy. Meniń tańǵalatynym, Ózbekstannyń memlekettik organdarynda áli kúnge deiin orys tili qoldanylady. Tipti olardyń tutas tarihynda da osylai bolǵan. Ózbekter qoǵamdyq qatynastardy saiasilandyrmai, eńbek pen saýdaǵa basymdyq berip, HH ǵasyrdyń bas kezindegi az ǵana halyqtan qazir Ortalyq Aziiadaǵy eń úlken ultqa ainaldy. Sondyqtan uly Abaidyń ózbek halqyna qatysty aitqan parasatty oi-pikiri qazirgi tehnologiia ǵasyrynda da óziniń ózektiligin joǵaltpaǵanyn baiqaimyz. Ózbekter saiasatqa qumar emes, olar eńbek etkendi quptaidy. Bul el kóshede urandatyp sherýge shyǵyp júrgen joq. Qaita jasampazdyqqa jeteleitin eńbekpen ainalysyp jatyr.

Tarihtan sabaq ala otyryp, biz tehnologiia men robottar basty ról atqaratyn jańa dáýirdegi qazaq halqynyń igilikti ómiri jaiynda oilanýymyz kerek. Álem túpkilikti ózgeristerdiń aldynda tur. Sol sebepti este joq eski zamandy ańsamai, lingvistikalyq mádeniettiń ainalasyn shiyrlai bermei, tarihymyzdy da dáriptep, salt-dástúrimizdi saqtai otyryp, alǵa umtylýymyz qajet. Bizdiń memlekettik tildiń jaǵ­daiyn qaita-qaita kóterip, onyń múshkil hali týraly aita bergenimizge ózge elder, ásirese Ortalyq Aziiadaǵy memleketter tú­sinbei, tańdanyspen qaraidy. Qazir – naǵyz az sóilep, kóp is tyndyratyn shaq. Olai bolmaǵan jaǵdaida biz ózimizdi halyqaralyq qoǵamdastyqtyń aldynda kemshin ult retinde kórsetemiz. Al endi ne isteý kerek?

Birinshiden, qazaq tilinde sóileý maqtanysh bolýy úshin qoǵamda oǵan degen qajettilikti arttyrǵan jón. Memlekettik qyzmetke, onyń ishinde, halyqpen tyǵyz jumys isteitin laýazymǵa taǵaiyndaý kezinde kásibi biliktiligine qosa, qazaq tilin jaqsy biletin azamattarǵa basymdyq berý kerek. Parlamentte nemese baspasóz máslihattarynda memlekettik tilde sóilep, pikir almasa almaityn memlekettik qyzmetker uǵymy, eń aldymen, qazaq azamattarynyń arasynda – anahronizmge ainalýǵa tiis.

Ekinshiden, biz qazaq tilin jaqsy biletin ózge ult ókilderin qoldaýymyz kerek. Olardy Parlamentke, ókiletti organdarǵa sailap, memlekettik qyzmet júiesindegi joǵary laýazymdarǵa taǵaiyndap, memlekettik nagradalarmen marapattap otyrǵanymyz durys. Mundai azamattar qazaq tiliniń deńgeiin ultaralyq qoldanys dárejesine kóterýge kómektesedi.

Úshinshiden, qazaq tilin qoldaný barysynda fonetikalyq jáne orfografiialyq qateler jiberip alatyn otandastarymyzǵa túsinistikpen qarap, toleranttylyq tanytýymyz kerek. Mundai azamattar jastarymyzdyń arasynda da az emes. Olardyń talpynysyn mazaq etpei, qaita qoldai túskenimiz jón.

Tórtinshiden, televiziialyq jáne radio habarlarynyń sapasyn arttyrý qajet. Bul aqparat ónimderi Resei baǵdarlamalarynyń kóshirmesine emes, qaita qoǵamdyq oidyń qainar kózine ainalýǵa tiis. Arzan oiyn-kúlkiden góri, ulttyq ideiaǵa qyzmet etetin topyraǵymyzdan tamyr alǵan tól baǵdarlamalardy molaitý qajet.

Menińshe, Ortalyq Aziiadaǵy kórshilerimizdiń tájiribesi bizge paidaly ári úlgi bolarlyqtai. Qazaq tiliniń mártebesin arttyrý jolynda kinematografiianyń da alar orny erekshe. Bizge tarihi oqiǵalardy dáripteitin, qazirgi qoǵamdy da beineleitin sapaly dúnieler kerek. Qyrǵyz kinogerleri «Qurmanjan datqa» degen mándi, maǵynaly, kóz qýantyp, kóńil tolatyn film túsirdi. Soǵan bar-joǵy 1,5 million dollar jumsaǵan. Al bizdiń kinematografis­ter budan áldeqaida kóp suraidy. Al túsirgen dúnieleriniń sapasy árdaiym kóńilden shyǵa bermeidi. Ókinishke qarai, búginde bizdiń kinogerler de aýyzbirshilik tanyta almai otyr. Bul – shyǵarmashylyqty turalatatyn jaǵdai.

Árine, aýyzdy qý shóppen súrte berýge bolmaidy. Meni elimizdegi blogosferanyń qazaq tiline qarai yńǵailanyp kele jatqany qýantady. Dei turǵanmen, biz ásireultshyldyq pen radikalizmge boi aldyrmaýyz qajet. Sondai-aq qazaq tilin damytamyz dep orys tiliniń mártebesin shektemeýimiz kerek. Joǵaryda aitqanymdai, til máselesiniń astarynda úlken saiasat bar. Sondyqtan bul turǵyda asyǵystyq pen jalań urandatý memlekettigimizge kesirin tigizýi múmkin. Jalpy alǵanda, joǵary oqý oryndarynda naqty ǵylymdardy orys tilinde oqyta bergen jón. Osy rette bizge Malaiziianyń tájiribesi úlgi bola alady. Bul el alǵashqyda aǵylshyn tilinen bas tartyp, keiinnen oilana kele, ony joǵary oqý oryndarynda jáne diplomatiialyq qarym-qatynastyń quraly retinde qaldyrdy. Bizdiń óskeleń urpaq qazaq tilimen qatar, orys tilin de erkin meńgerýi kerek.

Bul – ýaqyt talaby. Mektepterdiń bastaýysh synyptarynda qazaq tiline basymdyq berilgeni durys. Orys tilin de oqytý kerek. Al aǵylshyn tilin 5-6 synyptardan bastap mektep baǵdarlamasyna engizgen abzal.

Qazir demografiialyq ahýaldyń ózi qazaq tiliniń upaiyn túgendeý baǵytyna qarai damyp keledi. Iaǵni biz alǵa qoiǵan maqsatymyzǵa mindetti túrde jetemiz. Mundai astary qalyń, el taǵdyryn sheshetin irgeli iste asyǵystyqqa jol bermeý kerek. Qaita árbir áreketimizdi aqylǵa salyp, moinymyzdaǵy tarihi jaýapkershilikti barynsha sezine otyryp jumys istegenimiz durys. Osyndai órkenietti qadamdardyń nátijesinde ǵana qazaq tili ǵylym tiline ainalady.

Bárimizdi, ásirese jastardy «Ary qarai qalai ómir súremiz?» degen saýal mazalaidy. Osyndai sátte bizdiń kózqarasymyz, bolmysymyz, osy biz ómir súrip jatqan jańa zamannyń talabyna sai bolýy kerek. Iaǵni tarihi turǵydan jańartylǵan qundylyqtarǵa bet burýǵa tiispiz. Bizge qazirgi zaman­nyń syn-qaterlerine tótep beretin aqyl-oi tujyrymy qajet. Joǵary zamanaýi tehnologiia, robottar, jasandy intellekt dáýirinde aqyl-keńes túsinigi erekshe mańyzdy bolmaq.

Jańa zamanda ar, namys, uiat siiaqty adami qasietterge qajettilik bola ma? Meniń oiymsha, bul – ziialy qaýym ókilderi talqylaityn aýqymdy filosofiialyq másele. Úlgi-ónege, ulttyq qundylyqtar bolmasa, mashinalar men robottar áleminde jutylyp ketetinimiz sózsiz. Bizdiń uly aqyn-jazýshylarymyzdyń shyǵarmalary da mańyzyn joǵaltady.
Árine, mundai jaǵdaidyń múlde bolmaǵany jaqsy. Sondyqtan ziialy qaýym ókilderi bolashaq ómir týraly máseleni qazirden oi tarazysyna sala berýge tiis.

– «Eńbekpen tapqan nan tátti» deitin ata-babamyzdan kele jatqan támsil bar. Kúni keshegi úlkenderdiń áńgimesinen de eńbekke, eńbek adamyna degen erekshe qurmetti baiqaitynbyz. Qazir eldiń eńbekke etene aralasýy úshin Sizdiń tapsyrmańyzben Úkimet birqatar baǵdarlamalardy qolǵa alyp, laiyqty deńgeide júzege asyryp otyr. El men jerdi eńbekpen kórkeitý úshin qandai jańa qadamdar men jobalar jasalýy kerek? 

– Álem jurtshylyǵy qazaq halqyn kóńili darqan, ǵalamdyq qubylystardy óziniń qalyptasqan filosofiialyq kózqarasy arqyly qabyldai alatyn ult retinde tanyp, biledi. Shy­damdylyq pen janashyrlyq – qanymyzda bar qasiet. Osynaý Uly dalaǵa eń alǵash tabany tigen saiahatshylar aldymen bizdiń osy erekshelikterimizdi basa aitqan. Sonymen qatar biz Abaidyń óshpes týyndysy – «Qara sózderde» aitylǵan óz kemshilikterimizdi de jaqsy bilemiz. Aitpaqshy, osy arada Murat Áýezovtiń «Qara sózderge» «Ǵaqliiat» degen ekinshi ataý bereiik degen usynysyn qoldaitynymdy aita keteiin.

Ókinishke qarai, keibir jaǵdaida bizdiń eńbekke bailanysty qarym-qatynasymyzǵa syni kózqaraspen qaraityndar az emes. Bul jaǵdai meniń kóńilime qaiaý salady. Biz qoǵamnyń eńbekkerlerge degen kózqarasyn túpkilikti ózgertýimiz kerek. Árbir eńbek qurmetke laiyq bolýy qajet. Sondyqtan men «Halyq alǵysy» degen memlekettik nagrada taǵaiyndadym. Al eńbektegi tabysy úshin beriletin «Eńbek Dańqy» ordeniniń mártebesin kóterý jóninde sheshim qabyldadym.

Byltyr Aqordaǵa mekemeler men aýyldardaǵy qarapaiym jumysshylardy arnaiy shaqyryp, marapattadyq.

Biz osyndai eńbek adamdaryna degen qurmetti arttyryp, el súisinip qaraityndai jaǵdai jasaýymyz qajet. Sol arqyly óskeleń urpaq qoǵamnyń qurmetine bólený úshin joǵary memlekettik laýazymdardy ielenbei-aq, óz isin tyńǵylyqty, muqiiat atqarsa jetkilikti ekenin túsinýge tiis. Úkimet meniń tapsyrmam boiynsha Jumyspen qamtýdyń jol kartasyn ázirledi. Ony iske asyrý úshin shamamen 1 trillion teńgege deiin qarjy jumsalady. Jaqynda men Úkimettiń ýaqytsha jumys oryndaryn ashýǵa ǵana áýes bolyp, turaqty jumys oryndaryn kóptep ashýdy nazardan shyǵaryp alǵanyn synǵa aldym. Búginde bizdiń elde 2 millionǵa jýyq adam ózin-ózi jumyspen qamtyp otyr. Jumyssyzdar sany da kóp.

Bul – óte kúrdeli áleýmettik másele. Ony shuǵyl sheshpese bolmaidy. Eńbekke baýlý ideologiiasy ataqty aqyn-jazýshylarymyzdyń shyǵarmashylyǵynda barynsha kórinis taýyp, aldyńǵy qatarda nasihattalýy kerek dep sanaimyn. Qazir «Toiyń toiǵa ulassyn» dep ándetip, toi toilap júretin ýaqyt emes. Búgingidei tehnologiianyń zamanynda toi-tomalaqtyń áńgimesin aityp, bir-birin asyra maqtap, as iship, aiaq bosatqanǵa riza keiipte júrý ádetinen arylý kerek. Tipti osyndai qaýipti pandemiia kezinde keibir azamattarymyz maǵan hat jazyp, toi ótkizýge múmkindik berý kerek dep talap qoiady. Memlekettiń ózi ólermendikpen ómir súretin kezge keldik. Sondyqtan eńbek etý – ómir súrý saltyna ainalyp, basty mindet sanalýǵa tiis. Toi qýalaityn emes, oi qýalaityn kezeńmen betpe-bet keldik. Bul dáýir – aqyl-oidyń, ǵylym men bilimniń, eńbektiń dáýiri!

Shyn máninde, ozyq oily ziialy qaýymnyń pikiri áleýmettik shielenis kezinde mańyzdy ról atqarady. Adamdar aqyl-parasaty arqyly ishki túisigine qulaq asyp, ózine qajetti qorytyndy jasap, ótken isten sabaq alady. Ásirese bul ejelden kele jatqan dástúri bar bizdiń qoǵam úshin óte ózekti. Pandemiia kezinde memlekettik saiasatty júzege asyrýǵa qosqan eleýli úlesi úshin barsha ziialy qaýym ókilderine, onyń ishinde akademik Tóregeldi Sharmanovqa shynaiy rizashylyǵymdy bildiremin. Sondai-aq bizdiń belgili aqyn-jazýshylarymyz sońǵy kezdegi oqiǵalarǵa belsendirek aralasyp, jastarǵa ómirlik tájiribesin úiretip, temirqazyq sekildi jol kórsete alady dep oilaimyn.

– Qazir álem ózgergen. Qalai bol­ǵanda da jahandanýdyń kóshinen qalyp, esik-terezemizdi qymtap jaýyp tas­tap otyra almaimyz. Esik-terezemizdi tas búrkep, shekaramyzdy shegendep, qaqpamyzǵa som temir ilip qoiatyn tas dáýiri emes. Barmasaq, kelmesek – el jarylady, almasaq, bermesek – dem tarylady. 

Memleketaralyq jaǵdaidy jaqsy biletin maman retinde álemdik ulttar mozaikasyna óz reńimizben, qazaqy bolmys-tabiǵatymyzben qosylý úshin qandai qadamdar jasaý kerektigin naqtylap túsindirip berseńiz…

– Shynynda da, álem ózgerdi. Myzǵymastai kóringen jahandaný úrdisi pandemiianyń áserinen kidi­ristep qaldy. Memleketter ózin-ózi oqshaýlaýǵa, «árkim óz kúnin ózi kórsin» qaǵidatyna basa mán bere bastady. Halyqaralyq qatynastarda ultshyldyqqa bet burý úrdisi artyp kele jatqany baiqalady. Men muny 2008 jyly erterek boljap aittym. Biraq ol kezde meniń tujyrymymdy saiasatkerler men ǵalymdar qoldamady. Tipti koronavirýsqa qarsy vaktsina ázirleý isi de halyqaralyq yntymaqtastyqtan tys, «árkim ózi úshin» qaǵidaty boiynsha júzege asyrylýda.

Álemde ózge balamasy joq Birikken Ulttar Uiymy óziniń atyna zaty sai biregei halyqaralyq uiym retinde pandemiia kezinde asa belsendilik tanyta qoimady. Iri derjavalar arasynda teketires kúsheiip keledi. Aimaqtardaǵy qaqtyǵystar shielenise tústi. Bul – óńirlik memleket retindegi Qazaqstan úshin qolaisyz úrdis.

Bizdiń ekonomikamyz sanktsiialyq soǵystar men saiasi teketiresterden shyǵynǵa ushyraýda. Elimiz óziniń beibitsúigishtigi men óńirlik qaýip­sizdikke syndarly úles qosýǵa ázirligin turaqty túrde kórsetip keledi. Elbasymyz iadrolyq qarýǵa qarsy qozǵalystyń kóshbasshysy ári jappai qarýsyzdaný saiasatynyń naǵyz jaqtaýshysy retinde búkil álemge tanyldy.

Táýelsizdik jyldary bul baǵytty nyǵaitý úshin kóp jumys atqa­ryldy. Eń bastysy – memlekettik shekara­myzdyń beriktigi! Qazaq­stannyń Reseimen, Qytaimen jáne Ortalyq Aziia memleketterimen aradaǵy shek­ara­­synyń zańdy túrde rásimdelip, belgilenýiniń, shyn máninde, tarihi da, saiasi da máni zor. Shekara máselesinde qujatty túrde ekijaqty kelisimniń bolmaýy qandai aýyr ári aýqymdy zardaptar men qaishylyqtarǵa ákeletinin kózimiz kórip otyr. Alystan da, jaqynnan da mysaldar az emes.

Qazaqstannyń halyqaralyq dip­lomatiiada beibit álem týraly árdaiym ózindik túsinigi, ózine tán ereksheligi boldy. Tuńǵysh Prezidentimiz N.Nazarbaev kópvektorly, teńge­rimdi syrtqy saiasatta Reseimen strategiialyq seriktestikti, ynty­maqtastyqty nyǵaitýǵa jáne óńirlik inte­gratsiiaǵa basa mán berdi. Bul – durys tańdaý boldy. Degenmen, álem­degi ahýal bir ornynda turmaidy, alpaýyt memleketterdiń geosaiasi maqsaty ózgerýde. Osyndai jaǵdaida Qazaqstan birinshi kezekte óziniń ulttyq múddesin qorǵaýǵa mindetti. Sondyqtan men Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtyń biylǵy 19 mamyrda ótken sammitinde integratsiiany Qazaqstannyń egemen­digine nuqsan kelmeitin jaǵdaida ǵana qoldaitynymyzdy ashyq aittym.

Qazir «Toiyń toiǵa ulassyn» dep ándetip, toi toilap júretin ýaqyt emes. Búgingidei tehnologiianyń zamanynda toi-tomalaqtyń áńgimesin aityp, bir-birin asyra maqtap, as iship, aiaq bosatqanǵa riza keiipte júrý ádetinen arylý kerek. Tipti osyndai qaýipti pandemiia kezinde keibir azamattarymyz maǵan hat jazyp, toi ótkizýge múmkindik berý kerek dep talap qoiady. Memlekettiń ózi ólermendikpen ómir súretin kezge keldik. Sondyqtan eńbek etý – ómir súrý saltyna ainalyp, basty mindet sanalýǵa tiis. Toi qýalaityn emes, oi qýalaityn kezeńmen betpe-bet keldik. Bul dáýir – aqyl-oidyń, ǵylym men bilimniń, eńbektiń dáýiri!

– Qoǵamdyq tártip máselesi týraly saýaldy da ainalyp óte almaimyz. «Judyryq betke tigenge deiin» demokratiia saqtalatyny belgili. Beibit sherýlerge shyǵatyn azamattardyń jeke bas qaýipsizdigi men qoǵamdyq tártipti saqtaýy qalai retteledi?

– Beibit jiyndar men mitingterge qatysý – Qazaqstan azamattarynyń konstitýtsiialyq quqyǵy. Ata zańymyzdyń kepili re­tinde azamattardyń quqyǵyn tolyq qamtamasyz etý – meniń mindetim. Bul jóninde byltyrǵy Joldaýymda aittym.

Parlament «Beibit jiyndar týraly» jańa zań qabyldady. Qoǵamdyq saraptamadan ótken atalǵan zań – meniń oiymsha, elimizdegi demokratiia­ny ilgeriletý úshin jasalǵan mańyzdy qadam. Endi beibit jiyndardy ótkizý úshin ruqsat suramai-aq, bes kún buryn jergilikti bilikke eskertse jetkilikti. Osyndai jiyndardy ótkizý úshin birqatar arnaiy oryndar bólindi. Miting uiymdastyrýshylardan qoǵamdyq tártip pen azamattardyń tynyshtyǵyn buzbaý talap etiledi. Sondai-aq olar Konstitýtsiiaǵa qaishy keletin úndeýlermen shyqpaýy, ultaralyq jáne áleýmettik alaýyzdyq týǵyzbaýy qajet. Bul – qalypty jaǵdai. Ásirese AQSh-ta jáne basqa da damyǵan elderde bolǵan sońǵy oqiǵalardy eskerý kerek.

Halyqaralyq quqyq qorǵaý uiymdarynan grant alatyn keibir azamattarymyz qabyldanǵan zańdy negizsiz synaidy. Olardyń pikirinshe, Qazaqstanda «Mitingke qashan shyǵamyn? Kimmen shyǵamyn jáne qai jerde ótkizemin? Iaǵni ózim bilem» degen júgensizdik qaǵidaty bolýy kerek eken. Ásirese solardyń mitingige shetel azamattary men kámeletke tolmaǵan balalardyń qatysýyn talap etýin shekten shyqqandyq dep sanaimyn. Olardyń oiy belgili. Ondai adamdarǵa tynyshtyq pen turaqtylyq qajet emes. Al biz qarqyndy damy­ǵan, tatýlyǵy jarasqan Táýelsiz Qazaqstandy saqtaýymyz kerek. Halyq eń aldymen el irgesiniń berik­tigin tereń jaýapkershilikpen sezinýi kerek. Sonymen qatar memleket óz azamattarynyń zańdy talaptaryna qulaq asýǵa, qarjylyq jáne quqyqtyq múmkindikter aiasynda olarǵa járdem berýge mindetti.

Jastar úshin áleýmettik lift ornyqtyrý kerek. Memlekettik basqarý isindegi jáne ideologiia sa­lasyndaǵy qatelikterdi der kezinde túzetken jón. Eger jumys osylai júretin bolsa, sózsiz ádildik ornaidy. Men muny sailaý aldyndaǵy baǵdarlamamda aitqan bolatynmyn. Sonda mitingtiń de qajeti bolmai qalady.

Sońǵy kezderi elimizde «miting­shildik» beleń alýda. Kóbinese azamattarymyz syrttaǵy bireýlerdiń arandatýshylyq urandary­na erip júr. Bul – aimaqtyq básekeles­tik kúsheiip kele jatqan halyqaralyq arenada Qazaqstan­dy yń­ǵaisyz jaǵdaiǵa qal­dyryp otyr.

Qazaqstan men Ózbekstan – Ortalyq Aziiadaǵy eń iri memleketter. Eki el arasynda keń aýqymdy yn­tymaqtastyq artyp keledi. Bul jerde ekonomikalyq báse­kelestiktiń de bolatynyn joqqa shyǵarmaimyz. Osy jaǵdailardy árqashan este ustaý kerek. Qazaqstan óziniń kóshbasshylyq pozitsiiasyn saqtap qalýǵa mindetti. Ol úshin elimizde turaqtylyq bolýǵa tiis. Eger ishki mádenietimizge salsaq, ol turaqtylyqty kúshtik qurylymdar emes, birinshi kezekte halyqtyń ózi qamtamasyz etýi qajet.

Biraq bul memlekettik tilge qatysty jumystardy toqtatyp qoiý kerek degendi bildirmeidi. Qaita ony yń-shyńsyz, aiǵailamai, qyzbalyqqa salynbai, biraq tabandy túrde jalǵastyra berý qajet. Bul oraida Ózbekstannyń tájiribesin mysalǵa keltirýge bolady. Olar ózderine tán jaily minezine salyp, urandatyp-shýlatpai-aq, qajet kezinde orys tiline de júgine otyryp, til máselesin tolyq sheship aldy. Meniń tańǵalatynym, Ózbekstannyń memlekettik organdarynda áli kúnge deiin orys tili qoldanylady. Tipti olardyń tutas tarihynda da osylai bolǵan. Ózbekter qoǵamdyq qatynastardy saiasilandyrmai, eńbek pen saýdaǵa basymdyq berip, HH ǵasyrdyń bas kezindegi az ǵana halyqtan qazir Ortalyq Aziiadaǵy eń úlken ultqa ainaldy. Sondyqtan uly Abaidyń ózbek halqyna qatysty aitqan parasatty oi-pikiri qazirgi tehnologiia ǵasyrynda da óziniń ózektiligin joǵaltpaǵanyn baiqaimyz. Ózbekter saiasatqa qumar emes, olar eńbek etkendi quptaidy. Bul el kóshede urandatyp sherýge shyǵyp júrgen joq. Qaita jasampazdyqqa jeteleitin eńbekpen ainalysyp jatyr.

– Pandemiia bolsyn, basqa da jaǵdailar bolsyn, el eń aldymen ziialynyń sózine qulaq asyp, oiyn bilgisi keledi. Jalpy ult qiyn-qystaý kúnderde ǵana emes, óziniń búkil júrip ótetin jolynda passionar tulǵalardyń sońynan eredi. Bul oraida ziialy qaýym qazir óz rólin durys atqaryp otyr dep esepteisiz be? Búgingi tańda olardyń qoǵamdaǵy mindetin qalai elep, eksheimiz?

– Shyn máninde, ozyq oily ziialy qaýymnyń pikiri áleýmettik shielenis kezinde mańyzdy ról atqarady. Adamdar aqyl-parasaty arqyly ishki túisigine qulaq asyp, ózine qajetti qorytyndy jasap, ótken isten sabaq alady. Ásirese bul ejelden kele jatqan dástúri bar bizdiń qoǵam úshin óte ózekti. Pandemiia kezinde memlekettik saiasatty júzege asyrýǵa qosqan eleýli úlesi úshin barsha ziialy qaýym ókilderine, onyń ishinde akademik Tóregeldi Sharmanovqa shynaiy rizashylyǵymdy bildiremin. Sondai-aq bizdiń belgili aqyn-ja­zý­shy­larymyz sońǵy kezdegi oqiǵa­larǵa belsendirek aralasyp, jastarǵa ómirlik tájiribesin úiretip, temir­qazyq sekildi jol kórsete alady dep oilaimyn.

Qazir búkil dúniejúzi pandemiia saldarymen kúresip jatyr. Álemdik ekonomika kóz aldymyzda quldyrap, jurttyń ómir súrý salty ózgerdi jáne osy úrdister kún tártibindegi ózekti máselelerge ainaldy. Mine, osyndai kezde jas urpaqqa bedeldi aqyl-oi ieleriniń parasatty pikiri aýadai qajet.

Bárimizdi, ásirese jastardy «Ary qarai qalai ómir súremiz?» degen saýal mazalaidy. Osyndai sátte bizdiń kózqarasymyz, bolmysymyz, osy biz ómir súrip jatqan jańa zamannyń talabyna sai bolýy kerek. Iaǵni tarihi turǵydan jańartylǵan qundylyqtarǵa bet burýǵa tiispiz. Bizge qazirgi zaman­nyń syn-qaterlerine tótep beretin aqyl-oi tujyrymy qajet. Joǵary  zamanaýi tehnologiia, robottar, jasandy intellekt dáýirinde aqyl-keńes túsinigi erekshe mańyzdy bolmaq.

Jańa zamanda ar, namys, uiat siiaqty adami qasietterge qajettilik bola ma? Meniń oiymsha, bul – ziialy qaýym ókilderi talqylaityn aýqymdy filosofiialyq másele. Úlgi-ónege, ulttyq qundylyqtar bolmasa, mashinalar men robottar áleminde jutylyp ketetinimiz sózsiz. Bizdiń uly aqyn-jazýshylarymyzdyń shyǵarmalary da mańyzyn joǵaltady.

Árine, mundai jaǵdaidyń múlde bolmaǵany jaqsy. Sondyqtan ziialy qaýym ókilderi bolashaq ómir týraly máseleni qazirden oi tarazysyna sala berýge tiis.

– Qurmetti Qasym-Jomart Kemeluly! El basqarý asa zor jaýap­ker­shilik júkteidi. Bir jyl – kóp ýaqyt emes. Desek te, osy kezeńge saiasi sarap­tama jasaǵan belgili saiasattanýshy Nurlan Seidin myrza Siz basqarǵan merzim jóninde «Senim men synaqqa toly jyl boldy» dep tujyrymdapty. Osy oraida kósh bastaǵan tulǵa retinde eldiń bolashaqqa degen senim-jigerine qandai baǵa berer edińiz?

– Barshańyzǵa málim, Qazaqstan Prezidenti qyzmetin atqarǵan bir jyl ońai bolǵan joq. Atalǵan merzimdi asa kúrdeli synaqtardy eńsergen jyl dep aitýǵa bolady. Degenmen, men halyqtyń qoldaýyn árdaiym sezindim. Bul maǵan kúsh-jiger berip, memleket basqarý isin tabysty júrgizýime yqpal etti. Jyl boiy saiasi jáne ekonomikalyq salalar boiynsha kóptegen reformalar júzege asyryldy. Bul saiasat aldaǵy kezeńderde de jalǵasa beredi. Elimizdi odan ári jańǵyrtýǵa, damytýǵa qatysty ideialarym bar, ol ideialardy halyq is júzinde sezingenin qalaimyn.

Biz memleket retinde de, ult retinde de bir orynda toqtap qal­maýy­myz kerek. Ondai jaǵdaida el toqyraýǵa ushyraidy. Onyń zardaby memlekettigimizge tiedi. Aýyr tiedi. Ashy da bolsa aitaiyn, biz – qazaqtar, osynaý almaǵaiyp kúrdeli álemde, túptep kelgende, eshkimge sonshalyqty qajet emespiz. Óz memleketimizge ǵana qajetpiz. Osy bir qarapaiym qaǵidany eshqashan esten shy­ǵarmaýymyz qajet. Álemdegi Qazaqstannyń jetistigin kóre almaityn, «mysyqtileý» saiasatkerler, tipti memleketter de bizden alystap ketken joq, mańaiymyzdan uzamai, ár qadamymyzdy baǵyp otyr. Sondyqtan elimizdi órkendetý, kórkeitý – tek qana óz qolymyzda. Bizdiń osyndai syndarly sátte qatelesýge esh qaqymyz da, quqymyz da joq. Jáne memleket qurýshy ult retinde bul máseleni birinshi kezekte ózimiz tereń sezinýimiz qajet. Óitkeni qazaq halqynyń taǵdyry tarih tarazysynda tur…

– Qurmetti Prezident myrza! Qo­ǵam­daǵy túrli saiasi-áleýmettik, mádeni-rýhani mańyzy bar máselelerge bailanysty arnaiy ýaqytyńyzdy bólip, Ult basylymyna suhbat bergenińiz úshin airyqsha alǵys sezimimizdi bildiremiz. Táýelsiz Qazaqstannyń álemdik geosaiasi keńistiktegi kóshi kólikti bolǵai! Elimizdiń ishi daýdan, syrty jaýdan aman bolsyn!

Suhbattasqan Janarbek ÁShIMJAN, 

"Ana tili" gazeti