(مەملەكەت باسشىسىنىڭ رەسپۋبليكالىق «انا تٸلٸ» گازەتٸنە ارنايى بەرگەن سۇحباتى)
– قۇرمەتتٸ قاسىم-جومارت كەمەلۇلى, بٷگٸندە بٷكٸل ەلەمدٸ الاڭداتىپ وتىرعان ٸندەت, ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزگە دە وڭاي تيگەن جوق. پاندەمييا العاش باستالعاننان-اق, ٶزٸڭٸزدٸڭ باسشىلىعىڭىزبەن مەملەكەت كٶپتەگەن ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ٸس-شارالاردى قولعا الدى. ودان جالپى جۇرت حاباردار. ەلٸمٸزدە جارييالانعان تٶتەنشە جاعداي ەكٸ ايعا جۋىق مەرزٸمگە سوزىلدى. كارانتين شارالارى ەلٸ دە جالعاسىپ كەلەدٸ.
جالپى سوڭعى كەزدە كارانتين شارالارىنا قاراماستان ەلٸمٸزدە ٸندەت تەز تارالۋدا. قازٸردٸڭ ٶزٸندە دەرت جۇقتىرعاندار سانى 20 مىڭعا جۋىقتادى. جٷزدەن اسا ادام وسى ناۋقاستان قايتىس بولدى. جۇرت كەدٸمگٸدەي ٷرەي قۇشاعىندا قالدى. بۇل ٸندەت تٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ بيلٸك ٶكٸلدەرٸن دە اينالىپ ٶتكەن جوق. ەل اراسىندا «ٷكٸمەت ٸندەتتٸڭ تارالۋىن باقىلاۋدان شىعارىپ الدى, سوندىقتان اۋرۋحانالاردا ورىن جەتٸسپەيدٸ» دەگەن سەكٸلدٸ ەڭگٸمەلەر دە از ەمەس. دٷرلٸككەن جۇرتقا قانداي باسۋ ايتاسىز? راسىندا دا, وسى ٸندەتتٸڭ تارالۋىنا قارسى كٷرەستە جەڭٸلٸپ جاتقان جوقپىز با?
– شىنىندا دا, بۇل ٸندەت بٸزدٸڭ عانا ەمەس, جالپى ەلەمدەگٸ ادامزاتتىڭ بەت-بەينەسٸن, تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸن ٶزگەرتتٸ. اۋىر دەرتتٸڭ الدىندا دامىعان مەملەكەتتەردٸڭ ٶزدەرٸ دەرمەنسٸز بولىپ وتىر. وعان بەرٸمٸز كۋەمٸز. وزىق دەپ جٷرگەن ەۋروپا ەلدەرٸ, ازۋىن ايعا بٸلەگەن اقش, ازييا الىپتارى – قىتاي, جاپونييا, وڭتٷستٸك كورەيا, تاعى باسقا دا ەلدەر تىعىرىققا تٸرەلگەندەي.
ال قازٸر, «بٸز وسى ٸندەتپەن كٷرەستە جەڭٸلٸپ جاتىرمىز نەمەسە ٷكٸمەت احۋالدى باقىلاۋدان شىعارىپ الدى» دەۋگە بولمايدى. ٶزدەرٸڭٸزگە مەلٸم, نۇر-سۇلتان, الماتى جەنە شىمكەنت قالالارىندا جۇقپالى اۋرۋلارعا ارنالعان ٷش اۋرۋحانا جەدەل سالىندى. باسقا ٶڭٸرلەردەگٸ اۋرۋحانالار كەرەك-جاراقپەن جابدىقتالدى. ناۋقاستاردى ەمدەۋگە دەرٸگەرلەرٸمٸزدٸڭ بٸلٸكتٸلٸگٸ جەتەدٸ. قازٸر, اق حالاتتى ابزال جاندار كٷندٸز-تٷنٸ وسى ٸندەتپەن كٷرەستٸڭ الدىڭعى شەبٸندە جٷر. مەملەكەت تاراپىنان قاجەتتٸ قاراجات بٶلٸندٸ.
بٸر نەرسەنٸ ايتا كەتەيٸن, بيلٸكتەگٸلەر دە – ٶزدەرٸڭٸز سەكٸلدٸ ەت پەن سٷيەكتەن جارالعان ادامدار. لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەر جۇمىس بابىنا بايلانىستى بٸرقاتار ازاماتتارمەن كەزدەسۋٸ كەرەك, سوندىقتان ەل ٸشٸندەگٸ ٸسساپارلارعا شىعادى. سونداي جاعدايدا كەسەلدٸ جۇقتىرىپ الۋى مٷمكٸن. يە, ولار دا اۋىرادى, ناۋقاسىنان ەمدەلەدٸ. بيلٸكتە جٷرگەندەردٸڭ اراسىنان 15 شاقتى ادام وسى دەرتكە شالدىقتى. ال قازٸرگٸ ستاتيستيكا بويىنشا, ۆيرۋس جۇقتىرعاندار سانى 20 مىڭعا جۋىقتادى. ياعني ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ – قاراپايىم حالىق. بۇل جەردەگٸ مەسەلە كٸمنٸڭ قالاي جۇقتىرىپ العانىندا ەمەس. سول ازاماتتارىمىزدىڭ اۋرۋىن اسقىندىرىپ الماي, تەزٸرەك جازىلىپ شىعۋىنا جاعداي جاساۋ قاجەت. اۋرۋعا شالدىققانداردى شەنەۋنٸك نەمەسە قاراپايىم جۇرت دەپ بٶلٸپ قاراۋعا بولمايدى. قازاق «كەمەدەگٸنٸڭ جانى بٸر» دەيدٸ. بٸز بٸر ەلدە تۇرىپ, بٸر اۋانى جۇتىپ, بٸر قوعامدا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقاننان كەيٸن ەشكٸم دە بۇل اۋرۋدان ٶزٸن تولىقتاي قورعاي المايدى. بٸر پلانەتانى مەكەن ەتكەن سوڭ ٶزگە ەلدەگٸ دەرت بٸزگە كەلمەيدٸ دەپ بەيقام وتىرا المايمىز. پاندەمييا شەكاراعا قارامايدى. ساقتانساق قانا ٶزٸمٸزدٸ, جاقىندارىمىزدى اۋرۋدان اۋلاقتاتا الامىز. سوندىقتان ەل ازاماتتارىن كارانتين رەجيمٸن قاتاڭ ساقتاپ, تازالىققا مۇقييات بولۋعا شاقىرامىن. بۇل – ٶتپەلٸ قيىندىق, ۋاقىتشا سىناق. بٸز وسى ٸندەتتەن جەنە ەكونوميكالىق داعدارىستان كەيٸن قالاي داميمىز, نە ٸستەۋٸمٸز كەرەك دەگەن مەسەلەگە باسا مەن بەرگەنٸمٸز جٶن.
– يە, قوعام ورنىندا تۇرمايدى, دامۋى كەرەك. ورايى كەلگەندە قوردالانىپ قالعان, كەلەشەكتە قالاي بولادى دەپ حالىق جاۋابىن كٷتٸپ جٷرگەن بٸرقاتار قاداۋ-قاداۋ مەسەلەلەر جايلى سٶز قوزعاساق. قازاقستان حالقىنا ارناعان العاشقى جولداۋىڭىزدا قازاق تٸلٸنٸڭ قولدانىس اۋقىمىن كەڭەيتۋ مەسەلەسٸنە ەرەكشە توقتالعان ەدٸڭٸز. ٶزٸڭٸز بٸلەسٸز, بيىل جارىق كٶرگەنٸنە 30 جىل تولعان «انا تٸلٸ» ۇلت باسىلىمى دا تۇڭعىش سانىنان باستاپ تۋعان تٸلدٸڭ بارى مەن جوعىن تٷگەندەپ كەلەدٸ. مەملەكەتتٸك تٸلٸمٸز ۇلتارالىق قاتىناس تٸلٸنە اينالۋى ٷشٸن قانداي قادامدار جاسالۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيسٸز?
– «انا تٸلٸ» گازەتٸ – قازاق تٸلٸنٸڭ قوعامداعى مەن-ماڭىزىن ارتتىرۋ, ونىڭ كٶكجيەگٸن كەڭەيتۋ مەسەلەسٸن ۇدايى قوزعاپ جٷر. بۇل باسىلىم ەردايىم ۇلتتىق مٷددەگە بەرٸك بولىپ, تٸلٸمٸزگە جاناشىرلىق تانىتىپ كەلەدٸ. وسىنداي ەلەۋلٸ ەڭبەكتەرٸڭٸز ٷشٸن باسىلىمدا جۇمىس ٸستەيتٸن جۋرناليستەرگە, ٷنەمٸ وي-تالقىعا اتسالىسىپ جٷرگەن جازۋشىلار مەن عالىمدارعا شىنايى ريزاشىلىعىمدى بٸلدٸرەمٸن.
وسى وتىز جىل ٸشٸندە قازاق تٸلٸن دامىتۋعا قاتىستى ەشتەڭە ٸستەلگەن جوق دەۋگە بولمايدى. تۋعان تٸلٸمٸزدٸڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ ٷشٸن كٶپ جۇمىس اتقارىلدى. وعان داۋ جوق. مۇنى سىرت كٶز سىنشىلار دا ايتىپ جٷر. بٸراق ولاردىڭ كەيبٸرٸ مۇنداي ٷردٸسكە اسا قۋانا قويمايدى. ٶيتكەنٸ ەندٸ قازاق تٸلٸنٸڭ دامۋىن تەجەپ, ەل ٸشٸندە كەڭ ٶرٸس الۋىن توقتاتۋ مٷمكٸن ەمەس ەكەنٸن سەزەدٸ.
قازاق تٸلٸنٸڭ جاعدايى تۋرالى ايتقاندا, مەملەكەتٸمٸزدٸڭ نەگٸزٸن قالاعان, تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ ايىرىقشا ەڭبەگٸن اتاپ ٶتۋگە تيٸسپٸز. ول ەلٸمٸزدە مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ سانى ەدەۋٸر از بولعانىنا قاراماستان قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالادى. سونداي اۋمالى-تٶكپەلٸ كەزەڭنٸڭ ٶزٸندە نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ تٸكەلەي ىقپال ەتۋٸمەن پارلامەنت قازاق تٸلٸن مەملەكەتتٸك تٸل دەپ جارييالادى.
شىندىعىندا, تٸلدٸك پروبلەمانىڭ ٷلكەن ساياسي مەنٸ مەن ماڭىزى بار. تٸل مەسەلەسٸنە بەي-جاي قاراپ, نەمقۇرايدىلىق تانىتاتىن بولساق, مەملەكەتتٸگٸمٸز بەن ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸمٸزگە قاتەر تٶندٸرٸپ الۋىمىز مٷمكٸن. بۇعان ۋكراينانى مىسالعا كەلتٸرسەك تە جەتكٸلٸكتٸ دەپ ويلايمىن. مەملەكەتتٸك تٸلدٸ دامىتۋ ٸسٸندە قىزبالىققا سالىنىپ, ونىڭ قولدانۋ اياسىن كٷشپەن كەڭەيتۋگە ۇمتىلۋدىڭ كەرٸ ەسەرٸ بولارى انىق. ٶيتكەنٸ ونىڭ سوڭى ۇلتارالىق ارازدىققا دەيٸن جەتۋٸ مٷمكٸن. سونىمەن قاتار بۇل تۇرعىدا گەوساياسي جاعدايدى دا نازاردان تىس قالدىرماۋىمىز كەرەك. ەسٸرەسە رەسەيمەن اراداعى شەكارامىزدىڭ ەلەمدەگٸ ەڭ ۇزىن شەكارا ەكەنٸن دە ەستە ەستەن شىعارماعان جٶن. گەوگرافييا – گەوساياساتتىڭ ماڭىزدى فاكتورىنىڭ بٸرٸ.
بٸراق بۇل مەملەكەتتٸك تٸلگە قاتىستى جۇمىستاردى توقتاتىپ قويۋ كەرەك دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ. قايتا ونى ىڭ-شىڭسىز, ايعايلاماي, قىزبالىققا سالىنباي, بٸراق تاباندى تٷردە جالعاستىرا بەرۋ قاجەت. بۇل ورايدا ٶزبەكستاننىڭ تەجٸريبەسٸن مىسالعا كەلتٸرۋگە بولادى. ولار ٶزدەرٸنە تەن جايلى مٸنەزٸنە سالىپ, ۇرانداتىپ-شۋلاتپاي-اق, قاجەت كەزٸندە ورىس تٸلٸنە دە جٷگٸنە وتىرىپ, تٸل مەسەلەسٸن تولىق شەشٸپ الدى. مەنٸڭ تاڭعالاتىنىم, ٶزبەكستاننىڭ مەملەكەتتٸك ورگاندارىندا ەلٸ كٷنگە دەيٸن ورىس تٸلٸ قولدانىلادى. تٸپتٸ ولاردىڭ تۇتاس تاريحىندا دا وسىلاي بولعان. ٶزبەكتەر قوعامدىق قاتىناستاردى ساياسيلاندىرماي, ەڭبەك پەن ساۋداعا باسىمدىق بەرٸپ, حح عاسىردىڭ باس كەزٸندەگٸ از عانا حالىقتان قازٸر ورتالىق ازيياداعى ەڭ ٷلكەن ۇلتقا اينالدى. سوندىقتان ۇلى ابايدىڭ ٶزبەك حالقىنا قاتىستى ايتقان پاراساتتى وي-پٸكٸرٸ قازٸرگٸ تەحنولوگييا عاسىرىندا دا ٶزٸنٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸن جوعالتپاعانىن بايقايمىز. ٶزبەكتەر ساياساتقا قۇمار ەمەس, ولار ەڭبەك ەتكەندٸ قۇپتايدى. بۇل ەل كٶشەدە ۇرانداتىپ شەرۋگە شىعىپ جٷرگەن جوق. قايتا جاسامپازدىققا جەتەلەيتٸن ەڭبەكپەن اينالىسىپ جاتىر.
تاريحتان ساباق الا وتىرىپ, بٸز تەحنولوگييا مەن روبوتتار باستى رٶل اتقاراتىن جاڭا دەۋٸردەگٸ قازاق حالقىنىڭ يگٸلٸكتٸ ٶمٸرٸ جايىندا ويلانۋىمىز كەرەك. ەلەم تٷپكٸلٸكتٸ ٶزگەرٸستەردٸڭ الدىندا تۇر. سول سەبەپتٸ ەستە جوق ەسكٸ زاماندى اڭساماي, لينگۆيستيكالىق مەدەنيەتتٸڭ اينالاسىن شيىرلاي بەرمەي, تاريحىمىزدى دا دەرٸپتەپ, سالت-دەستٷرٸمٸزدٸ ساقتاي وتىرىپ, العا ۇمتىلۋىمىز قاجەت. بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ جاعدايىن قايتا-قايتا كٶتەرٸپ, ونىڭ مٷشكٸل حالٸ تۋرالى ايتا بەرگەنٸمٸزگە ٶزگە ەلدەر, ەسٸرەسە ورتالىق ازيياداعى مەملەكەتتەر تٷسٸنبەي, تاڭدانىسپەن قارايدى. قازٸر – ناعىز از سٶيلەپ, كٶپ ٸس تىندىراتىن شاق. ولاي بولماعان جاعدايدا بٸز ٶزٸمٸزدٸ حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ الدىندا كەمشٸن ۇلت رەتٸندە كٶرسەتەمٸز. ال ەندٸ نە ٸستەۋ كەرەك?
بٸرٸنشٸدەن, قازاق تٸلٸندە سٶيلەۋ ماقتانىش بولۋى ٷشٸن قوعامدا وعان دەگەن قاجەتتٸلٸكتٸ ارتتىرعان جٶن. مەملەكەتتٸك قىزمەتكە, ونىڭ ٸشٸندە, حالىقپەن تىعىز جۇمىس ٸستەيتٸن لاۋازىمعا تاعايىنداۋ كەزٸندە كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸگٸنە قوسا, قازاق تٸلٸن جاقسى بٸلەتٸن ازاماتتارعا باسىمدىق بەرۋ كەرەك. پارلامەنتتە نەمەسە باسپاسٶز مەسليحاتتارىندا مەملەكەتتٸك تٸلدە سٶيلەپ, پٸكٸر الماسا المايتىن مەملەكەتتٸك قىزمەتكەر ۇعىمى, ەڭ الدىمەن, قازاق ازاماتتارىنىڭ اراسىندا – اناحرونيزمگە اينالۋعا تيٸس.
ەكٸنشٸدەن, بٸز قازاق تٸلٸن جاقسى بٸلەتٸن ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸن قولداۋىمىز كەرەك. ولاردى پارلامەنتكە, ٶكٸلەتتٸ ورگاندارعا سايلاپ, مەملەكەتتٸك قىزمەت جٷيەسٸندەگٸ جوعارى لاۋازىمدارعا تاعايىنداپ, مەملەكەتتٸك ناگرادالارمەن ماراپاتتاپ وتىرعانىمىز دۇرىس. مۇنداي ازاماتتار قازاق تٸلٸنٸڭ دەڭگەيٸن ۇلتارالىق قولدانىس دەرەجەسٸنە كٶتەرۋگە كٶمەكتەسەدٸ.
ٷشٸنشٸدەن, قازاق تٸلٸن قولدانۋ بارىسىندا فونەتيكالىق جەنە ورفوگرافييالىق قاتەلەر جٸبەرٸپ الاتىن وتانداستارىمىزعا تٷسٸنٸستٸكپەن قاراپ, تولەرانتتىلىق تانىتۋىمىز كەرەك. مۇنداي ازاماتتار جاستارىمىزدىڭ اراسىندا دا از ەمەس. ولاردىڭ تالپىنىسىن مازاق ەتپەي, قايتا قولداي تٷسكەنٸمٸز جٶن.
تٶرتٸنشٸدەن, تەلەۆيزييالىق جەنە راديو حابارلارىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەت. بۇل اقپارات ٶنٸمدەرٸ رەسەي باعدارلامالارىنىڭ كٶشٸرمەسٸنە ەمەس, قايتا قوعامدىق ويدىڭ قاينار كٶزٸنە اينالۋعا تيٸس. ارزان ويىن-كٷلكٸدەن گٶرٸ, ۇلتتىق يدەياعا قىزمەت ەتەتٸن توپىراعىمىزدان تامىر العان تٶل باعدارلامالاردى مولايتۋ قاجەت.
مەنٸڭشە, ورتالىق ازيياداعى كٶرشٸلەرٸمٸزدٸڭ تەجٸريبەسٸ بٸزگە پايدالى ەرٸ ٷلگٸ بولارلىقتاي. قازاق تٸلٸنٸڭ مەرتەبەسٸن ارتتىرۋ جولىندا كينەماتوگرافييانىڭ دا الار ورنى ەرەكشە. بٸزگە تاريحي وقيعالاردى دەرٸپتەيتٸن, قازٸرگٸ قوعامدى دا بەينەلەيتٸن ساپالى دٷنيەلەر كەرەك. قىرعىز كينوگەرلەرٸ «قۇرمانجان داتقا» دەگەن مەندٸ, ماعىنالى, كٶز قۋانتىپ, كٶڭٸل تولاتىن فيلم تٷسٸردٸ. سوعان بار-جوعى 1,5 ميلليون دوللار جۇمساعان. ال بٸزدٸڭ كينەماتوگرافيستەر بۇدان ەلدەقايدا كٶپ سۇرايدى. ال تٷسٸرگەن دٷنيەلەرٸنٸڭ ساپاسى ەردايىم كٶڭٸلدەن شىعا بەرمەيدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٷگٸندە بٸزدٸڭ كينوگەرلەر دە اۋىزبٸرشٸلٸك تانىتا الماي وتىر. بۇل – شىعارماشىلىقتى تۇرالاتاتىن جاعداي.
ەرينە, اۋىزدى قۋ شٶپپەن سٷرتە بەرۋگە بولمايدى. مەنٸ ەلٸمٸزدەگٸ بلوگوسفەرانىڭ قازاق تٸلٸنە قاراي ىڭعايلانىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى. دەي تۇرعانمەن, بٸز ەسٸرەۇلتشىلدىق پەن راديكاليزمگە بوي الدىرماۋىز قاجەت. سونداي-اق قازاق تٸلٸن دامىتامىز دەپ ورىس تٸلٸنٸڭ مەرتەبەسٸن شەكتەمەۋٸمٸز كەرەك. جوعارىدا ايتقانىمداي, تٸل مەسەلەسٸنٸڭ استارىندا ٷلكەن ساياسات بار. سوندىقتان بۇل تۇرعىدا اسىعىستىق پەن جالاڭ ۇرانداتۋ مەملەكەتتٸگٸمٸزگە كەسٸرٸن تيگٸزۋٸ مٷمكٸن. جالپى العاندا, جوعارى وقۋ ورىندارىندا ناقتى عىلىمداردى ورىس تٸلٸندە وقىتا بەرگەن جٶن. وسى رەتتە بٸزگە مالايزييانىڭ تەجٸريبەسٸ ٷلگٸ بولا الادى. بۇل ەل العاشقىدا اعىلشىن تٸلٸنەن باس تارتىپ, كەيٸننەن ويلانا كەلە, ونى جوعارى وقۋ ورىندارىندا جەنە ديپلوماتييالىق قارىم-قاتىناستىڭ قۇرالى رەتٸندە قالدىردى. بٸزدٸڭ ٶسكەلەڭ ۇرپاق قازاق تٸلٸمەن قاتار, ورىس تٸلٸن دە ەركٸن مەڭگەرۋٸ كەرەك.
بۇل – ۋاقىت تالابى. مەكتەپتەردٸڭ باستاۋىش سىنىپتارىندا قازاق تٸلٸنە باسىمدىق بەرٸلگەنٸ دۇرىس. ورىس تٸلٸن دە وقىتۋ كەرەك. ال اعىلشىن تٸلٸن 5-6 سىنىپتاردان باستاپ مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگٸزگەن ابزال.
قازٸر دەموگرافييالىق احۋالدىڭ ٶزٸ قازاق تٸلٸنٸڭ ۇپايىن تٷگەندەۋ باعىتىنا قاراي دامىپ كەلەدٸ. ياعني بٸز العا قويعان ماقساتىمىزعا مٸندەتتٸ تٷردە جەتەمٸز. مۇنداي استارى قالىڭ, ەل تاعدىرىن شەشەتٸن ٸرگەلٸ ٸستە اسىعىستىققا جول بەرمەۋ كەرەك. قايتا ەربٸر ەرەكەتٸمٸزدٸ اقىلعا سالىپ, موينىمىزداعى تاريحي جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ بارىنشا سەزٸنە وتىرىپ جۇمىس ٸستەگەنٸمٸز دۇرىس. وسىنداي ٶركەنيەتتٸ قادامداردىڭ نەتيجەسٸندە عانا قازاق تٸلٸ عىلىم تٸلٸنە اينالادى.
بەرٸمٸزدٸ, ەسٸرەسە جاستاردى «ارى قاراي قالاي ٶمٸر سٷرەمٸز?» دەگەن ساۋال مازالايدى. وسىنداي سەتتە بٸزدٸڭ كٶزقاراسىمىز, بولمىسىمىز, وسى بٸز ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان جاڭا زاماننىڭ تالابىنا ساي بولۋى كەرەك. ياعني تاريحي تۇرعىدان جاڭارتىلعان قۇندىلىقتارعا بەت بۇرۋعا تيٸسپٸز. بٸزگە قازٸرگٸ زاماننىڭ سىن-قاتەرلەرٸنە تٶتەپ بەرەتٸن اقىل-وي تۇجىرىمى قاجەت. جوعارى زاماناۋي تەحنولوگييا, روبوتتار, جاساندى ينتەللەكت دەۋٸرٸندە اقىل-كەڭەس تٷسٸنٸگٸ ەرەكشە ماڭىزدى بولماق.
جاڭا زاماندا ار, نامىس, ۇيات سيياقتى ادامي قاسيەتتەرگە قاجەتتٸلٸك بولا ما? مەنٸڭ ويىمشا, بۇل – زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ تالقىلايتىن اۋقىمدى فيلوسوفييالىق مەسەلە. ٷلگٸ-ٶنەگە, ۇلتتىق قۇندىلىقتار بولماسا, ماشينالار مەن روبوتتار ەلەمٸندە جۇتىلىپ كەتەتٸنٸمٸز سٶزسٸز. بٸزدٸڭ ۇلى اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ شىعارمالارى دا ماڭىزىن جوعالتادى.
ەرينە, مۇنداي جاعدايدىڭ مٷلدە بولماعانى جاقسى. سوندىقتان زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ بولاشاق ٶمٸر تۋرالى مەسەلەنٸ قازٸردەن وي تارازىسىنا سالا بەرۋگە تيٸس.
– «ەڭبەكپەن تاپقان نان تەتتٸ» دەيتٸن اتا-بابامىزدان كەلە جاتقان تەمسٸل بار. كٷنٸ كەشەگٸ ٷلكەندەردٸڭ ەڭگٸمەسٸنەن دە ەڭبەككە, ەڭبەك ادامىنا دەگەن ەرەكشە قۇرمەتتٸ بايقايتىنبىز. قازٸر ەلدٸڭ ەڭبەككە ەتەنە ارالاسۋى ٷشٸن سٸزدٸڭ تاپسىرماڭىزبەن ٷكٸمەت بٸرقاتار باعدارلامالاردى قولعا الىپ, لايىقتى دەڭگەيدە جٷزەگە اسىرىپ وتىر. ەل مەن جەردٸ ەڭبەكپەن كٶركەيتۋ ٷشٸن قانداي جاڭا قادامدار مەن جوبالار جاسالۋى كەرەك?
– ەلەم جۇرتشىلىعى قازاق حالقىن كٶڭٸلٸ دارقان, عالامدىق قۇبىلىستاردى ٶزٸنٸڭ قالىپتاسقان فيلوسوفييالىق كٶزقاراسى ارقىلى قابىلداي الاتىن ۇلت رەتٸندە تانىپ, بٸلەدٸ. شىدامدىلىق پەن جاناشىرلىق – قانىمىزدا بار قاسيەت. وسىناۋ ۇلى دالاعا ەڭ العاش تابانى تيگەن ساياحاتشىلار الدىمەن بٸزدٸڭ وسى ەرەكشەلٸكتەرٸمٸزدٸ باسا ايتقان. سونىمەن قاتار بٸز ابايدىڭ ٶشپەس تۋىندىسى – «قارا سٶزدەردە» ايتىلعان ٶز كەمشٸلٸكتەرٸمٸزدٸ دە جاقسى بٸلەمٸز. ايتپاقشى, وسى ارادا مۇرات ەۋەزوۆتٸڭ «قارا سٶزدەرگە» «عاقلييات» دەگەن ەكٸنشٸ اتاۋ بەرەيٸك دەگەن ۇسىنىسىن قولدايتىنىمدى ايتا كەتەيٸن.
ٶكٸنٸشكە قاراي, كەيبٸر جاعدايدا بٸزدٸڭ ەڭبەككە بايلانىستى قارىم-قاتىناسىمىزعا سىني كٶزقاراسپەن قارايتىندار از ەمەس. بۇل جاعداي مەنٸڭ كٶڭٸلٸمە قاياۋ سالادى. بٸز قوعامنىڭ ەڭبەككەرلەرگە دەگەن كٶزقاراسىن تٷپكٸلٸكتٸ ٶزگەرتۋٸمٸز كەرەك. ەربٸر ەڭبەك قۇرمەتكە لايىق بولۋى قاجەت. سوندىقتان مەن «حالىق العىسى» دەگەن مەملەكەتتٸك ناگرادا تاعايىندادىم. ال ەڭبەكتەگٸ تابىسى ٷشٸن بەرٸلەتٸن «ەڭبەك داڭقى» وردەنٸنٸڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرۋ جٶنٸندە شەشٸم قابىلدادىم.
بىلتىر اقورداعا مەكەمەلەر مەن اۋىلدارداعى قاراپايىم جۇمىسشىلاردى ارنايى شاقىرىپ, ماراپاتتادىق.
بٸز وسىنداي ەڭبەك ادامدارىنا دەگەن قۇرمەتتٸ ارتتىرىپ, ەل سٷيسٸنٸپ قارايتىنداي جاعداي جاساۋىمىز قاجەت. سول ارقىلى ٶسكەلەڭ ۇرپاق قوعامنىڭ قۇرمەتٸنە بٶلەنۋ ٷشٸن جوعارى مەملەكەتتٸك لاۋازىمداردى يەلەنبەي-اق, ٶز ٸسٸن تىڭعىلىقتى, مۇقييات اتقارسا جەتكٸلٸكتٸ ەكەنٸن تٷسٸنۋگە تيٸس. ٷكٸمەت مەنٸڭ تاپسىرمام بويىنشا جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسىن ەزٸرلەدٸ. ونى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن شامامەن 1 تريلليون تەڭگەگە دەيٸن قارجى جۇمسالادى. جاقىندا مەن ٷكٸمەتتٸڭ ۋاقىتشا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا عانا ەۋەس بولىپ, تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن كٶپتەپ اشۋدى نازاردان شىعارىپ العانىن سىنعا الدىم. بٷگٸندە بٸزدٸڭ ەلدە 2 ميلليونعا جۋىق ادام ٶزٸن-ٶزٸ جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. جۇمىسسىزدار سانى دا كٶپ.
بۇل – ٶتە كٷردەلٸ ەلەۋمەتتٸك مەسەلە. ونى شۇعىل شەشپەسە بولمايدى. ەڭبەككە باۋلۋ يدەولوگيياسى اتاقتى اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ شىعارماشىلىعىندا بارىنشا كٶرٸنٸس تاۋىپ, الدىڭعى قاتاردا ناسيحاتتالۋى كەرەك دەپ سانايمىن. قازٸر «تويىڭ تويعا ۇلاسسىن» دەپ ەندەتٸپ, توي تويلاپ جٷرەتٸن ۋاقىت ەمەس. بٷگٸنگٸدەي تەحنولوگييانىڭ زامانىندا توي-تومالاقتىڭ ەڭگٸمەسٸن ايتىپ, بٸر-بٸرٸن اسىرا ماقتاپ, اس ٸشٸپ, اياق بوساتقانعا ريزا كەيٸپتە جٷرۋ ەدەتٸنەن ارىلۋ كەرەك. تٸپتٸ وسىنداي قاۋٸپتٸ پاندەمييا كەزٸندە كەيبٸر ازاماتتارىمىز ماعان حات جازىپ, توي ٶتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرۋ كەرەك دەپ تالاپ قويادى. مەملەكەتتٸڭ ٶزٸ ٶلەرمەندٸكپەن ٶمٸر سٷرەتٸن كەزگە كەلدٸك. سوندىقتان ەڭبەك ەتۋ – ٶمٸر سٷرۋ سالتىنا اينالىپ, باستى مٸندەت سانالۋعا تيٸس. توي قۋالايتىن ەمەس, وي قۋالايتىن كەزەڭمەن بەتپە-بەت كەلدٸك. بۇل دەۋٸر – اقىل-ويدىڭ, عىلىم مەن بٸلٸمنٸڭ, ەڭبەكتٸڭ دەۋٸرٸ!
شىن مەنٸندە, وزىق ويلى زييالى قاۋىمنىڭ پٸكٸرٸ ەلەۋمەتتٸك شيەلەنٸس كەزٸندە ماڭىزدى رٶل اتقارادى. ادامدار اقىل-پاراساتى ارقىلى ٸشكٸ تٷيسٸگٸنە قۇلاق اسىپ, ٶزٸنە قاجەتتٸ قورىتىندى جاساپ, ٶتكەن ٸستەن ساباق الادى. ەسٸرەسە بۇل ەجەلدەن كەلە جاتقان دەستٷرٸ بار بٸزدٸڭ قوعام ٷشٸن ٶتە ٶزەكتٸ. پاندەمييا كەزٸندە مەملەكەتتٸك ساياساتتى جٷزەگە اسىرۋعا قوسقان ەلەۋلٸ ٷلەسٸ ٷشٸن بارشا زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸنە, ونىڭ ٸشٸندە اكادەميك تٶرەگەلدٸ شارمانوۆقا شىنايى ريزاشىلىعىمدى بٸلدٸرەمٸن. سونداي-اق بٸزدٸڭ بەلگٸلٸ اقىن-جازۋشىلارىمىز سوڭعى كەزدەگٸ وقيعالارعا بەلسەندٸرەك ارالاسىپ, جاستارعا ٶمٸرلٸك تەجٸريبەسٸن ٷيرەتٸپ, تەمٸرقازىق سەكٸلدٸ جول كٶرسەتە الادى دەپ ويلايمىن.
– قازٸر ەلەم ٶزگەرگەن. قالاي بولعاندا دا جاھاندانۋدىڭ كٶشٸنەن قالىپ, ەسٸك-تەرەزەمٸزدٸ قىمتاپ جاۋىپ تاستاپ وتىرا المايمىز. ەسٸك-تەرەزەمٸزدٸ تاس بٷركەپ, شەكارامىزدى شەگەندەپ, قاقپامىزعا سوم تەمٸر ٸلٸپ قوياتىن تاس دەۋٸرٸ ەمەس. بارماساق, كەلمەسەك – ەل جارىلادى, الماساق, بەرمەسەك – دەم تارىلادى.
مەملەكەتارالىق جاعدايدى جاقسى بٸلەتٸن مامان رەتٸندە ەلەمدٸك ۇلتتار موزايكاسىنا ٶز رەڭٸمٸزبەن, قازاقى بولمىس-تابيعاتىمىزبەن قوسىلۋ ٷشٸن قانداي قادامدار جاساۋ كەرەكتٸگٸن ناقتىلاپ تٷسٸندٸرٸپ بەرسەڭٸز…
– شىنىندا دا, ەلەم ٶزگەردٸ. مىزعىماستاي كٶرٸنگەن جاھاندانۋ ٷردٸسٸ پاندەمييانىڭ ەسەرٸنەن كٸدٸرٸستەپ قالدى. مەملەكەتتەر ٶزٸن-ٶزٸ وقشاۋلاۋعا, «ەركٸم ٶز كٷنٸن ٶزٸ كٶرسٸن» قاعيداتىنا باسا مەن بەرە باستادى. حالىقارالىق قاتىناستاردا ۇلتشىلدىققا بەت بۇرۋ ٷردٸسٸ ارتىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. مەن مۇنى 2008 جىلى ەرتەرەك بولجاپ ايتتىم. بٸراق ول كەزدە مەنٸڭ تۇجىرىمىمدى ساياساتكەرلەر مەن عالىمدار قولدامادى. تٸپتٸ كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا ەزٸرلەۋ ٸسٸ دە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتان تىس, «ەركٸم ٶزٸ ٷشٸن» قاعيداتى بويىنشا جٷزەگە اسىرىلۋدا.
ەلەمدە ٶزگە بالاماسى جوق بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى ٶزٸنٸڭ اتىنا زاتى ساي بٸرەگەي حالىقارالىق ۇيىم رەتٸندە پاندەمييا كەزٸندە اسا بەلسەندٸلٸك تانىتا قويمادى. ٸرٸ دەرجاۆالار اراسىندا تەكەتٸرەس كٷشەيٸپ كەلەدٸ. ايماقتارداعى قاقتىعىستار شيەلەنٸسە تٷستٸ. بۇل – ٶڭٸرلٸك مەملەكەت رەتٸندەگٸ قازاقستان ٷشٸن قولايسىز ٷردٸس.
بٸزدٸڭ ەكونوميكامىز سانكتسييالىق سوعىستار مەن ساياسي تەكەتٸرەستەردەن شىعىنعا ۇشىراۋدا. ەلٸمٸز ٶزٸنٸڭ بەيبٸتسٷيگٸشتٸگٸ مەن ٶڭٸرلٸك قاۋٸپسٸزدٸككە سىندارلى ٷلەس قوسۋعا ەزٸرلٸگٸن تۇراقتى تٷردە كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. ەلباسىمىز يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىستىڭ كٶشباسشىسى ەرٸ جاپپاي قارۋسىزدانۋ ساياساتىنىڭ ناعىز جاقتاۋشىسى رەتٸندە بٷكٸل ەلەمگە تانىلدى.
تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى بۇل باعىتتى نىعايتۋ ٷشٸن كٶپ جۇمىس اتقارىلدى. ەڭ باستىسى – مەملەكەتتٸك شەكارامىزدىڭ بەرٸكتٸگٸ! قازاقستاننىڭ رەسەيمەن, قىتايمەن جەنە ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸمەن اراداعى شەكاراسىنىڭ زاڭدى تٷردە رەسٸمدەلٸپ, بەلگٸلەنۋٸنٸڭ, شىن مەنٸندە, تاريحي دا, ساياسي دا مەنٸ زور. شەكارا مەسەلەسٸندە قۇجاتتى تٷردە ەكٸجاقتى كەلٸسٸمنٸڭ بولماۋى قانداي اۋىر ەرٸ اۋقىمدى زارداپتار مەن قايشىلىقتارعا ەكەلەتٸنٸن كٶزٸمٸز كٶرٸپ وتىر. الىستان دا, جاقىننان دا مىسالدار از ەمەس.
قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ديپلوماتييادا بەيبٸت ەلەم تۋرالى ەردايىم ٶزٸندٸك تٷسٸنٸگٸ, ٶزٸنە تەن ەرەكشەلٸگٸ بولدى. تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز ن.نازارباەۆ كٶپۆەكتورلى, تەڭگەرٸمدٸ سىرتقى ساياساتتا رەسەيمەن ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸكتٸ, ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا جەنە ٶڭٸرلٸك ينتەگراتسيياعا باسا مەن بەردٸ. بۇل – دۇرىس تاڭداۋ بولدى. دەگەنمەن, ەلەمدەگٸ احۋال بٸر ورنىندا تۇرمايدى, الپاۋىت مەملەكەتتەردٸڭ گەوساياسي ماقساتى ٶزگەرۋدە. وسىنداي جاعدايدا قازاقستان بٸرٸنشٸ كەزەكتە ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق مٷددەسٸن قورعاۋعا مٸندەتتٸ. سوندىقتان مەن ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ بيىلعى 19 مامىردا ٶتكەن سامميتٸندە ينتەگراتسييانى قازاقستاننىڭ ەگەمەندٸگٸنە نۇقسان كەلمەيتٸن جاعدايدا عانا قولدايتىنىمىزدى اشىق ايتتىم.
قازٸر «تويىڭ تويعا ۇلاسسىن» دەپ ەندەتٸپ, توي تويلاپ جٷرەتٸن ۋاقىت ەمەس. بٷگٸنگٸدەي تەحنولوگييانىڭ زامانىندا توي-تومالاقتىڭ ەڭگٸمەسٸن ايتىپ, بٸر-بٸرٸن اسىرا ماقتاپ, اس ٸشٸپ, اياق بوساتقانعا ريزا كەيٸپتە جٷرۋ ەدەتٸنەن ارىلۋ كەرەك. تٸپتٸ وسىنداي قاۋٸپتٸ پاندەمييا كەزٸندە كەيبٸر ازاماتتارىمىز ماعان حات جازىپ, توي ٶتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرۋ كەرەك دەپ تالاپ قويادى. مەملەكەتتٸڭ ٶزٸ ٶلەرمەندٸكپەن ٶمٸر سٷرەتٸن كەزگە كەلدٸك. سوندىقتان ەڭبەك ەتۋ – ٶمٸر سٷرۋ سالتىنا اينالىپ, باستى مٸندەت سانالۋعا تيٸس. توي قۋالايتىن ەمەس, وي قۋالايتىن كەزەڭمەن بەتپە-بەت كەلدٸك. بۇل دەۋٸر – اقىل-ويدىڭ, عىلىم مەن بٸلٸمنٸڭ, ەڭبەكتٸڭ دەۋٸرٸ!
– قوعامدىق تەرتٸپ مەسەلەسٸ تۋرالى ساۋالدى دا اينالىپ ٶتە المايمىز. «جۇدىرىق بەتكە تيگەنگە دەيٸن» دەموكراتييا ساقتالاتىنى بەلگٸلٸ. بەيبٸت شەرۋلەرگە شىعاتىن ازاماتتاردىڭ جەكە باس قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن قوعامدىق تەرتٸپتٸ ساقتاۋى قالاي رەتتەلەدٸ?
– بەيبٸت جيىندار مەن ميتينگتەرگە قاتىسۋ – قازاقستان ازاماتتارىنىڭ كونستيتۋتسييالىق قۇقىعى. اتا زاڭىمىزدىڭ كەپٸلٸ رەتٸندە ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن تولىق قامتاماسىز ەتۋ – مەنٸڭ مٸندەتٸم. بۇل جٶنٸندە بىلتىرعى جولداۋىمدا ايتتىم.
پارلامەنت «بەيبٸت جيىندار تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلدادى. قوعامدىق ساراپتامادان ٶتكەن اتالعان زاڭ – مەنٸڭ ويىمشا, ەلٸمٸزدەگٸ دەموكراتييانى ٸلگەرٸلەتۋ ٷشٸن جاسالعان ماڭىزدى قادام. ەندٸ بەيبٸت جيىنداردى ٶتكٸزۋ ٷشٸن رۇقسات سۇراماي-اق, بەس كٷن بۇرىن جەرگٸلٸكتٸ بيلٸككە ەسكەرتسە جەتكٸلٸكتٸ. وسىنداي جيىنداردى ٶتكٸزۋ ٷشٸن بٸرقاتار ارنايى ورىندار بٶلٸندٸ. ميتينگ ۇيىمداستىرۋشىلاردان قوعامدىق تەرتٸپ پەن ازاماتتاردىڭ تىنىشتىعىن بۇزباۋ تالاپ ەتٸلەدٸ. سونداي-اق ولار كونستيتۋتسيياعا قايشى كەلەتٸن ٷندەۋلەرمەن شىقپاۋى, ۇلتارالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك الاۋىزدىق تۋعىزباۋى قاجەت. بۇل – قالىپتى جاعداي. ەسٸرەسە اقش-تا جەنە باسقا دا دامىعان ەلدەردە بولعان سوڭعى وقيعالاردى ەسكەرۋ كەرەك.
حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارىنان گرانت الاتىن كەيبٸر ازاماتتارىمىز قابىلدانعان زاڭدى نەگٸزسٸز سىنايدى. ولاردىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستاندا «ميتينگكە قاشان شىعامىن? كٸممەن شىعامىن جەنە قاي جەردە ٶتكٸزەمٸن? ياعني ٶزٸم بٸلەم» دەگەن جٷگەنسٸزدٸك قاعيداتى بولۋى كەرەك ەكەن. ەسٸرەسە سولاردىڭ ميتينگٸگە شەتەل ازاماتتارى مەن كەمەلەتكە تولماعان بالالاردىڭ قاتىسۋىن تالاپ ەتۋٸن شەكتەن شىققاندىق دەپ سانايمىن. ولاردىڭ ويى بەلگٸلٸ. ونداي ادامدارعا تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىق قاجەت ەمەس. ال بٸز قارقىندى دامىعان, تاتۋلىعى جاراسقان تەۋەلسٸز قازاقستاندى ساقتاۋىمىز كەرەك. حالىق ەڭ الدىمەن ەل ٸرگەسٸنٸڭ بەرٸكتٸگٸن تەرەڭ جاۋاپكەرشٸلٸكپەن سەزٸنۋٸ كەرەك. سونىمەن قاتار مەملەكەت ٶز ازاماتتارىنىڭ زاڭدى تالاپتارىنا قۇلاق اسۋعا, قارجىلىق جەنە قۇقىقتىق مٷمكٸندٸكتەر اياسىندا ولارعا جەردەم بەرۋگە مٸندەتتٸ.
جاستار ٷشٸن ەلەۋمەتتٸك ليفت ورنىقتىرۋ كەرەك. مەملەكەتتٸك باسقارۋ ٸسٸندەگٸ جەنە يدەولوگييا سالاسىنداعى قاتەلٸكتەردٸ دەر كەزٸندە تٷزەتكەن جٶن. ەگەر جۇمىس وسىلاي جٷرەتٸن بولسا, سٶزسٸز ەدٸلدٸك ورنايدى. مەن مۇنى سايلاۋ الدىنداعى باعدارلامامدا ايتقان بولاتىنمىن. سوندا ميتينگتٸڭ دە قاجەتٸ بولماي قالادى.
سوڭعى كەزدەرٸ ەلٸمٸزدە «ميتينگشٸلدٸك» بەلەڭ الۋدا. كٶبٸنەسە ازاماتتارىمىز سىرتتاعى بٸرەۋلەردٸڭ ارانداتۋشىلىق ۇراندارىنا ەرٸپ جٷر. بۇل – ايماقتىق بەسەكەلەستٸك كٷشەيٸپ كەلە جاتقان حالىقارالىق ارەنادا قازاقستاندى ىڭعايسىز جاعدايعا قالدىرىپ وتىر.
قازاقستان مەن ٶزبەكستان – ورتالىق ازيياداعى ەڭ ٸرٸ مەملەكەتتەر. ەكٸ ەل اراسىندا كەڭ اۋقىمدى ىنتىماقتاستىق ارتىپ كەلەدٸ. بۇل جەردە ەكونوميكالىق بەسەكەلەستٸكتٸڭ دە بولاتىنىن جوققا شىعارمايمىز. وسى جاعدايلاردى ەرقاشان ەستە ۇستاۋ كەرەك. قازاقستان ٶزٸنٸڭ كٶشباسشىلىق پوزيتسيياسىن ساقتاپ قالۋعا مٸندەتتٸ. ول ٷشٸن ەلٸمٸزدە تۇراقتىلىق بولۋعا تيٸس. ەگەر ٸشكٸ مەدەنيەتٸمٸزگە سالساق, ول تۇراقتىلىقتى كٷشتٸك قۇرىلىمدار ەمەس, بٸرٸنشٸ كەزەكتە حالىقتىڭ ٶزٸ قامتاماسىز ەتۋٸ قاجەت.
بٸراق بۇل مەملەكەتتٸك تٸلگە قاتىستى جۇمىستاردى توقتاتىپ قويۋ كەرەك دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ. قايتا ونى ىڭ-شىڭسىز, ايعايلاماي, قىزبالىققا سالىنباي, بٸراق تاباندى تٷردە جالعاستىرا بەرۋ قاجەت. بۇل ورايدا ٶزبەكستاننىڭ تەجٸريبەسٸن مىسالعا كەلتٸرۋگە بولادى. ولار ٶزدەرٸنە تەن جايلى مٸنەزٸنە سالىپ, ۇرانداتىپ-شۋلاتپاي-اق, قاجەت كەزٸندە ورىس تٸلٸنە دە جٷگٸنە وتىرىپ, تٸل مەسەلەسٸن تولىق شەشٸپ الدى. مەنٸڭ تاڭعالاتىنىم, ٶزبەكستاننىڭ مەملەكەتتٸك ورگاندارىندا ەلٸ كٷنگە دەيٸن ورىس تٸلٸ قولدانىلادى. تٸپتٸ ولاردىڭ تۇتاس تاريحىندا دا وسىلاي بولعان. ٶزبەكتەر قوعامدىق قاتىناستاردى ساياسيلاندىرماي, ەڭبەك پەن ساۋداعا باسىمدىق بەرٸپ, حح عاسىردىڭ باس كەزٸندەگٸ از عانا حالىقتان قازٸر ورتالىق ازيياداعى ەڭ ٷلكەن ۇلتقا اينالدى. سوندىقتان ۇلى ابايدىڭ ٶزبەك حالقىنا قاتىستى ايتقان پاراساتتى وي-پٸكٸرٸ قازٸرگٸ تەحنولوگييا عاسىرىندا دا ٶزٸنٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸن جوعالتپاعانىن بايقايمىز. ٶزبەكتەر ساياساتقا قۇمار ەمەس, ولار ەڭبەك ەتكەندٸ قۇپتايدى. بۇل ەل كٶشەدە ۇرانداتىپ شەرۋگە شىعىپ جٷرگەن جوق. قايتا جاسامپازدىققا جەتەلەيتٸن ەڭبەكپەن اينالىسىپ جاتىر.
– پاندەمييا بولسىن, باسقا دا جاعدايلار بولسىن, ەل ەڭ الدىمەن زييالىنىڭ سٶزٸنە قۇلاق اسىپ, ويىن بٸلگٸسٸ كەلەدٸ. جالپى ۇلت قيىن-قىستاۋ كٷندەردە عانا ەمەس, ٶزٸنٸڭ بٷكٸل جٷرٸپ ٶتەتٸن جولىندا پاسسيونار تۇلعالاردىڭ سوڭىنان ەرەدٸ. بۇل ورايدا زييالى قاۋىم قازٸر ٶز رٶلٸن دۇرىس اتقارىپ وتىر دەپ ەسەپتەيسٸز بە? بٷگٸنگٸ تاڭدا ولاردىڭ قوعامداعى مٸندەتٸن قالاي ەلەپ, ەكشەيمٸز?
– شىن مەنٸندە, وزىق ويلى زييالى قاۋىمنىڭ پٸكٸرٸ ەلەۋمەتتٸك شيەلەنٸس كەزٸندە ماڭىزدى رٶل اتقارادى. ادامدار اقىل-پاراساتى ارقىلى ٸشكٸ تٷيسٸگٸنە قۇلاق اسىپ, ٶزٸنە قاجەتتٸ قورىتىندى جاساپ, ٶتكەن ٸستەن ساباق الادى. ەسٸرەسە بۇل ەجەلدەن كەلە جاتقان دەستٷرٸ بار بٸزدٸڭ قوعام ٷشٸن ٶتە ٶزەكتٸ. پاندەمييا كەزٸندە مەملەكەتتٸك ساياساتتى جٷزەگە اسىرۋعا قوسقان ەلەۋلٸ ٷلەسٸ ٷشٸن بارشا زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸنە, ونىڭ ٸشٸندە اكادەميك تٶرەگەلدٸ شارمانوۆقا شىنايى ريزاشىلىعىمدى بٸلدٸرەمٸن. سونداي-اق بٸزدٸڭ بەلگٸلٸ اقىن-جازۋشىلارىمىز سوڭعى كەزدەگٸ وقيعالارعا بەلسەندٸرەك ارالاسىپ, جاستارعا ٶمٸرلٸك تەجٸريبەسٸن ٷيرەتٸپ, تەمٸرقازىق سەكٸلدٸ جول كٶرسەتە الادى دەپ ويلايمىن.
قازٸر بٷكٸل دٷنيەجٷزٸ پاندەمييا سالدارىمەن كٷرەسٸپ جاتىر. ەلەمدٸك ەكونوميكا كٶز الدىمىزدا قۇلدىراپ, جۇرتتىڭ ٶمٸر سٷرۋ سالتى ٶزگەردٸ جەنە وسى ٷردٸستەر كٷن تەرتٸبٸندەگٸ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرگە اينالدى. مٸنە, وسىنداي كەزدە جاس ۇرپاققا بەدەلدٸ اقىل-وي يەلەرٸنٸڭ پاراساتتى پٸكٸرٸ اۋاداي قاجەت.
بەرٸمٸزدٸ, ەسٸرەسە جاستاردى «ارى قاراي قالاي ٶمٸر سٷرەمٸز?» دەگەن ساۋال مازالايدى. وسىنداي سەتتە بٸزدٸڭ كٶزقاراسىمىز, بولمىسىمىز, وسى بٸز ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان جاڭا زاماننىڭ تالابىنا ساي بولۋى كەرەك. ياعني تاريحي تۇرعىدان جاڭارتىلعان قۇندىلىقتارعا بەت بۇرۋعا تيٸسپٸز. بٸزگە قازٸرگٸ زاماننىڭ سىن-قاتەرلەرٸنە تٶتەپ بەرەتٸن اقىل-وي تۇجىرىمى قاجەت. جوعارى زاماناۋي تەحنولوگييا, روبوتتار, جاساندى ينتەللەكت دەۋٸرٸندە اقىل-كەڭەس تٷسٸنٸگٸ ەرەكشە ماڭىزدى بولماق.
جاڭا زاماندا ار, نامىس, ۇيات سيياقتى ادامي قاسيەتتەرگە قاجەتتٸلٸك بولا ما? مەنٸڭ ويىمشا, بۇل – زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ تالقىلايتىن اۋقىمدى فيلوسوفييالىق مەسەلە. ٷلگٸ-ٶنەگە, ۇلتتىق قۇندىلىقتار بولماسا, ماشينالار مەن روبوتتار ەلەمٸندە جۇتىلىپ كەتەتٸنٸمٸز سٶزسٸز. بٸزدٸڭ ۇلى اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ شىعارمالارى دا ماڭىزىن جوعالتادى.
ەرينە, مۇنداي جاعدايدىڭ مٷلدە بولماعانى جاقسى. سوندىقتان زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ بولاشاق ٶمٸر تۋرالى مەسەلەنٸ قازٸردەن وي تارازىسىنا سالا بەرۋگە تيٸس.
– قۇرمەتتٸ قاسىم-جومارت كەمەلۇلى! ەل باسقارۋ اسا زور جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەيدٸ. بٸر جىل – كٶپ ۋاقىت ەمەس. دەسەك تە, وسى كەزەڭگە ساياسي ساراپتاما جاساعان بەلگٸلٸ ساياساتتانۋشى نۇرلان سەيدٸن مىرزا سٸز باسقارعان مەرزٸم جٶنٸندە «سەنٸم مەن سىناققا تولى جىل بولدى» دەپ تۇجىرىمداپتى. وسى ورايدا كٶش باستاعان تۇلعا رەتٸندە ەلدٸڭ بولاشاققا دەگەن سەنٸم-جٸگەرٸنە قانداي باعا بەرەر ەدٸڭٸز?
– بارشاڭىزعا مەلٸم, قازاقستان پرەزيدەنتٸ قىزمەتٸن اتقارعان بٸر جىل وڭاي بولعان جوق. اتالعان مەرزٸمدٸ اسا كٷردەلٸ سىناقتاردى ەڭسەرگەن جىل دەپ ايتۋعا بولادى. دەگەنمەن, مەن حالىقتىڭ قولداۋىن ەردايىم سەزٸندٸم. بۇل ماعان كٷش-جٸگەر بەرٸپ, مەملەكەت باسقارۋ ٸسٸن تابىستى جٷرگٸزۋٸمە ىقپال ەتتٸ. جىل بويى ساياسي جەنە ەكونوميكالىق سالالار بويىنشا كٶپتەگەن رەفورمالار جٷزەگە اسىرىلدى. بۇل ساياسات الداعى كەزەڭدەردە دە جالعاسا بەرەدٸ. ەلٸمٸزدٸ ودان ەرٸ جاڭعىرتۋعا, دامىتۋعا قاتىستى يدەيالارىم بار, ول يدەيالاردى حالىق ٸس جٷزٸندە سەزٸنگەنٸن قالايمىن.
بٸز مەملەكەت رەتٸندە دە, ۇلت رەتٸندە دە بٸر ورىندا توقتاپ قالماۋىمىز كەرەك. ونداي جاعدايدا ەل توقىراۋعا ۇشىرايدى. ونىڭ زاردابى مەملەكەتتٸگٸمٸزگە تيەدٸ. اۋىر تيەدٸ. اششى دا بولسا ايتايىن, بٸز – قازاقتار, وسىناۋ الماعايىپ كٷردەلٸ ەلەمدە, تٷپتەپ كەلگەندە, ەشكٸمگە سونشالىقتى قاجەت ەمەسپٸز. ٶز مەملەكەتٸمٸزگە عانا قاجەتپٸز. وسى بٸر قاراپايىم قاعيدانى ەشقاشان ەستەن شىعارماۋىمىز قاجەت. ەلەمدەگٸ قازاقستاننىڭ جەتٸستٸگٸن كٶرە المايتىن, «مىسىقتٸلەۋ» ساياساتكەرلەر, تٸپتٸ مەملەكەتتەر دە بٸزدەن الىستاپ كەتكەن جوق, ماڭايىمىزدان ۇزاماي, ەر قادامىمىزدى باعىپ وتىر. سوندىقتان ەلٸمٸزدٸ ٶركەندەتۋ, كٶركەيتۋ – تەك قانا ٶز قولىمىزدا. بٸزدٸڭ وسىنداي سىندارلى سەتتە قاتەلەسۋگە ەش قاقىمىز دا, قۇقىمىز دا جوق. جەنە مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت رەتٸندە بۇل مەسەلەنٸ بٸرٸنشٸ كەزەكتە ٶزٸمٸز تەرەڭ سەزٸنۋٸمٸز قاجەت. ٶيتكەنٸ قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى تاريح تارازىسىندا تۇر…
– قۇرمەتتٸ پرەزيدەنت مىرزا! قوعامداعى تٷرلٸ ساياسي-ەلەۋمەتتٸك, مەدەني-رۋحاني ماڭىزى بار مەسەلەلەرگە بايلانىستى ارنايى ۋاقىتىڭىزدى بٶلٸپ, ۇلت باسىلىمىنا سۇحبات بەرگەنٸڭٸز ٷشٸن ايرىقشا العىس سەزٸمٸمٸزدٸ بٸلدٸرەمٸز. تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ ەلەمدٸك گەوساياسي كەڭٸستٸكتەگٸ كٶشٸ كٶلٸكتٸ بولعاي! ەلٸمٸزدٸڭ ٸشٸ داۋدان, سىرتى جاۋدان امان بولسىن!
سۇحباتتاسقان جاناربەك ەشٸمجان,
