SÝRETKER
Ábish Kekilbaev hikaiany alystan ańdymai birden bylai bastaidy: «Shyǵys Aziiadaǵy bir ózendi qytailar Hýanhe-Sary — sary ózen, Tibettikter Machý — Qyzyl ózen, Maǵuldar Hara Mýren Qara ózen dep ataidy. Al, endi ony Hatyn-Gól — Hansha dariia deseńiz bári de túsine qoiady. Nege olai?!
Ábish Kekilbaev hikaiany tereń oiǵa bóktirmei birden bylai aiaqtaidy: «…Bireýler qaýǵa túsirip alsa, artynan sonaý kók teńizdiń jaǵalaýyndaǵy aq tumsyqtyń astynan tabylypty. Endi jurt bul qudyqtyń sýy sonaý uly teńizge baryp quiady eken desti. Ne de bolsa, ol búkil Ústirttiń ústindegi eń tereń, eń mol shyńyraý bolyp ataǵy jaiyldy. Biraq «Eńsep qazǵan» emes, «Eńsep ólgen» dep atalyp ketti.
Adam boiynda Táńir jaratqan tabiǵatqa tán tazalyq kiesi tapshy. Sonan da Adam qurǵan qoǵamda satqyndyq, aiýandyq, arsyzdyq, pátýásizdik, qudaisyzdyq boi kóteredi. Sonan da adam ózi qurǵan qoǵamda ásker ustaýǵa, politsiia jasaqtaýǵa, abaqtylar salýǵa májbúr.
Ózi qurǵan qoǵamda adam sheksiz bailyqqa janyn berýge, asyra silteýge boi urýǵa, qomaǵailyqty qasiet dep tanýǵa baryn salady. Sonan da dúnie bailyǵyn pir tutqan qoǵam bar, biraq, onda adam joq. Sol qoǵam adamdy bo-iyndaǵy eń asyl qasieti adamgershiliginen aiyryp bolǵan. Tán bar, jan joq, rýh joq.
Moraldyq ustanymdy túbinen shaýyp tastaý qaýipti. Olai bolsa adam adamdyǵynan aiyrylady. Sonan da álemniń ozyq oily ádebieti qomaǵai qoǵam, ar-uiatyn joǵaltqan adam jaily taýsylmaityn aza tutady.
Sonan da sýretkerdiń basty maqsaty dúnie bailyǵy kiemiz dep, adam óz qolymen qurǵan azǵan qoǵam týraly shyndyq jazý.
Sýretkerde onan basqa mindet te joq.
Sonan da sýretkerdiń ómiri — azap. Qan jylaý. Álemdegi adam tartar bar azapty júreginen ótkizetin sýretkerde ne ómir bar deisiz? Sonan da qoǵamda jazýshy, ánshi, taqpaq jazatyndar kóp, sýretker – sirek ushyrasatyn qubylys. Kópshilik mádenieti taptaýyryn, sýretker — tereń dariia.
Árine, sóz óneri sýretkerden erekshe sabyrlylyq pen asqan tózimdilikti talap etedi.
Azapty ǵumyr keshken ozyq sýretkerlerdi qoǵam keýdeden tebedi, al, sýretker dúnieden ótken soń onyń turǵyzǵan ǵimarattaryna, salǵan sýretterine, jazǵan kitaptaryna adamzat balasy bas urady. Azapta ǵumyr keshken pendeler týdyrǵan óner týyndylaryna álemniń mádeni eskertkishteri degen aidar taǵylady. Sonan da biz Italiiaǵa Mikelandjelonyń, Rafaeldiń, Leonardo da-Vinchidiń sýretteri salynǵan ǵimarattardy tamashalaýǵa sapar shegemiz. Lývrdy kórý, sondaǵy Djokondaǵa telmire qarap turý baqytyn qaida qoiamyz?! Almatynyń túbinen tabylǵan Altyn Adam she? Tas-qa salynǵan sýretter she? Túrkistandaǵy kók kúmbezi jarqyrap kúnde oinaǵan Qoja Ahmet Iassaýi mavzoleii she?
Osy keremetterdi dúniege ákelgen, azapta týyp, azapta jan tapsyratyn – birtýar sýretkerler. Olardyń eshqaisy da bul dúniede rahat kórmegender.
Táńiri jaratqan sulýlyq ǵajaiyp kúsh. Sol siqyrly kúshke jan bitirý kemeńger sýretkerlerdiń ǵana qolynan kelgen.
Ábish Kekilbaevtyń shyǵarmalaryn jas kezimnen erkin oqyǵandiki me, men ol kisiniń sóz saptaýyn birden tanitynmyn. Aitar sóziniń máiegin qai kezde tógetinin, qai tusta ustamdylyq tanytatynyn, qai tusta basty keiipkerine erkindik beretinin ishim anyq sezetin. Sonan da men shyǵarmanyń siýjet jelisine emes, oi aiasyna qyzyǵa ynta qoiatynmyn. Asqar Súleimenovtiń, Oralhan Bókeevtiń kórkem sózderi men pálsapalarynyń oi bulaǵynan súisine sýsyndap, erekshe eltip oqýshy edim. Bul tizimde aǵa býynnan Tahaýi Ahtanov, Táken Álimqulov, Ábdijámil Nurpeiisov bar. Ónerlerin sýretker bolýǵa baǵyshtaǵan qaisar toptyń qazaq ádebietine ákelgen jemisteri ushan-teńiz…
Batys ǵalymdary óz ádebietterin qandai formada, qandai úlgide, qandai tereńdikte taldaidy. Shyǵys ta sol úlgiden tanbaǵan.
Keńester kezinde Pribaltika, Grýziia, Reseidiń talantty ádebietshileri, synshylary, filosoftary óte tereń, óte jańashyl stilde órnekti maqalalar jazǵan. Ozyq oily kitaptar tý- dyrǵan.
Qazaqta ult ádebietin zerdeleitin ǵylym da, tereń taldaityn syn da bolmady. Orys tildi qazaq azamattary tynysy keń, oiy tereń maqalalar jazdy, biraq, ol eńbekter qazaq ádebietiniń bar bolmysyn ashyp kórsete almady. Óitkeni, olar qazaq ádebieti men mádenietiniń aidynyna erkin qosylyp ketken joq. Sonan da orta qoldy, orta oily, orta bilimdi qazaq synynyń týǵan ádebietine esh paidasy timedi. Ádebiet óz aldyna, ǵylym óz aldyna, syn óz aldyna kún keshti. Olardyń ortasynda tereń bilimdi, talantty adamdar bar edi. Men Máskeýde Jazýshylar Odaǵynda jumys istegende solardyń bastaryn qosqym kelgen. Ókinishke orai, qosa almaǵam.
Bul problemalardy ár kezde Qazaqstan Jazýshylar Odaǵynyń birinshi hatshylary Ánýar Álimjanov ta, Juban Moldaǵaliev te, Oljas Súleimenov te kótergen. Biraq, kótere almaǵan. Óitkeni, ataq-dańqqa qumar jazýshy ortasyn oily, ómirsheń iske jumyldyrý múmkin emes edi. Tipti, ult múddesi úshin jinalaiyq dese de, olar áýeli óz múddelerin qorǵashtap, baǵyp turatyn.
Sonan da ádebiet bir qaptalda, ádebiettaný ekinshi qaptalda, syn úshinshi qaptalda qalǵan.
Qazaq óneriniń sanasy men sapasy áli kúnge deiin partiialyq kontserttiń baǵasymen ólshenedi.
Bizdiń bozbala kezimizde qazaq synynyń semserin sýyryp shyqqan bir top jalańtós jas synshy bolǵan. Olardyń oi júieleri, jazý mánerleri, forma usyný úlgileri múlde bólek edi.
Olar shyndyqty aitatyn. Dáleldi bolatyn.
Olar oi aitatyn. Bilimdi bolatyn.
Olar sóz aitatyn. Sózderi almas qylyshtai ótkir edi, osyp túsetin.
Olar ádebiette adal syn bolmai, kórkem ádebiet týdyrýdyń pátýasyzdyǵyn eskertetin.
Olar alpysynshy jyldary bir sátte syn aidynyna kóterilip, ádebietke ádildik ákeldi.
Olardy bir sátte syn maidanynan qýyp, endi ǵana sýretkerlik qýatyn daralaǵan qazaq ádebietine tragediia ákeldi.
Sol kózsiz batyrlar — Ábish Kekilbaev, Zeinolla Serikqaliev, Asqar Súleimenov edi. Olardyń otty maqalalarynyń kei oramy meniń esimde áli júr.
Bul – Ábish Kekilbaevtyń ádebietke kelgen tusyndaǵy qazaq qoǵamynyń mádeni hám ádebi ómiriniń hal-ahýaly jaily shaǵyn sýret qana.
Búgingi qazaq ortasynda tereń oily filosof nemese sheber ádebiet zertteýshisi joq, áitpese, jiyrmasynshy ǵasyrdaǵy qazaq prozasy tunyp turǵan rýhani qazyna. Aitýshysy joq asyl kómbe. Baǵasyz bailyq.
ÁÝEZOV
jiyrmasynshy jyldary júreginde Abaiǵa degen sheksiz mahabbaty bar bozbala shaǵynda-aq ultynyń naǵyz sýretkeri bolýdy kóksegenin bilemiz. Bul týma oidy Jidebaida Abaidyń ádebi mektebi sanasyna quiyp, júregine daýalatqan.
Adam degen dańqym bar,
Adam qylmas halqym bar,
Ótirik pen ósekke
Báige atyndai ańqyldar.
Abaidyń sýretkerlik bolmysy áýeli ómir shyndyǵy ekenin Áýezov bala kezinen bilip, tanyp ósken. Quima qulaq balanyń qulaǵyna qudyretti Abai jyryn Áýez atasy saraptap quiyp otyrýshy edi. Qadirli Muhań «Eńlik-Kebek» pesasynyń alǵashqy variantyn Baqanastaǵy jailaýynda otyrǵan Sháhkárim qajyǵa arnaiy aparyp, oqyp beredi. Qariiadan bata alýdy da oilasa kerek.
Sonda Qajy:
— Muhtar, biler bulai sóilemegen, qolyńa qaǵazyń men qalamyńdy al, — deidi. — Olar bylai sóilegen… — dep qamshysyn tizesine tiktep tirep sóilei jónelgende jelidegi qulyndar oinaqshyp, botalar dalaǵa mańyp ketken.
Leningradta oqityn Muhań sol joly Shahkárim Qajynyń Baqanas jailaýynan Áýezdiń aýylyna jetkenshe Qajynyń bilershe sarnap kep ketken sátin esine alyp, tań-tamasha bolǵan. Asyldyń sóz ordasyna kirip alyp, sonan shyǵa almai alasurǵan. Bul keremettiń túp tamyrynda Abaidyń oiy, sózi, aqyly baryn uqqan. Bul Jidebaidaǵy Abaidyń ádebi mektebiniń Shahkárim bergen dárisi bolatyn.
Elýinshi jyldary Abaidyń uly Turaǵuldyń qyzy Máken apamyzdy «Eńlik-Kebek» qoiylymyna aparǵan Muhań teatrdan shyqqanda:
— Máken, atańnyń sózderin tanydyń ba? — dep suraidy.
— Tanydym, — deidi Máken apai. Basqa sóz aita almai jylap jiberedi. Sonda Muhań Mákendi iyǵynan qushaqtap:
— Jamandarsha jylai berme. Ómirge úmitpen qaraýdan bir talmańdar. Abai da, Qajy da, ákeń Turaǵul da áli-aq qazaq óneri men ádebietine kelip qosylady. Bunyń bárine ýaqyt kerek. Sen Tobyqty tektileriniń urpaǵysyń, súrt kóz jasyńdy. Qaityp maǵan jylaǵanyńdy kórsetpe. Ez bolmańdar, er bolyńdar. Jaýlaryńdy qýantpańdar, — deidi Muhań.
Shyǵystyń uly aqyndaryn, qazaqtyń Sultanmahmutyn, Qasymyn, Muqaǵaliyn aýdarǵan ataqty máskeýlik aýdarmashy, dosym Mihail Kýrgantsevtiń bir áńgimesi eske túsedi.
— Máskeýde úlken Shyǵys institýtyn ashýǵa Tájikistannyń Ortalyq partiia komitetiniń birinshi hatshysy Babodjan Ǵafýrovty shaqyrdy. Ǵafýrov asa aqyldy, bilimdi, ozat uiymdastyrýshy adam boldy. Sol ozyq oily adam irgesin qalaǵan Shyǵys institýty – kúni búginge deiin eń iri ǵylymi ortalyq. Máskeýdiń Lomonosov atyndaǵy ýniversitetin bitirgen birneshe jas jigitti Ǵafýrov jumysqa aldy. Búgingi ataqty shyǵystanýshylardyń bári Ǵafýrovtyń oqýshylary. Árine, men de solardyń qatarynda boldym.
Jańa jyl qarsańynda Ǵafýrov meni kabinetine shaqyrdy. Máskeýge Áýezov kelgenin, onyń kim ekenin, qandai uly kitaptar jazǵanyn aitty. «Aziia i Afrika segodnia» jýrnalyna Áýezovten suhbat al» dep tapsyrdy. Áýezovtiń «Abai joly» epopeiasy sol kezde máskeýlikterge jaqsy tanys bolatyn. Ol kitapty men de qyzyǵa oqyǵan edim.
Erteńinde «Moskva» qonaq úiine bardym. Muhtar Omarhanuly meni jyly qarsy aldy. Qal-jaǵdaiymdy surady. Eńbek jolymdy Ǵafýrovtyń ustazdyǵymen bastaýymnyń óte igilikti bolýyn tiledi. Keń mańdaiy, oily júzi kóz aldyma Shyǵystyń ǵulamalaryn elestetti. Meni ústel basyna otyrǵyzdy da, ózi keń bólmeni asyqpai, adymdai basyp sóilei jóneldi. Aqyryn, kibirtiktep baryp bastalǵan Áýezov sózi tez arada tereń oiǵa oranyp, qazaq dalasyn kezip ketkendei boldy. Túidek-túidek oi oramdary asyqpai, aptyqpai keń kósile quiylyp berdi. Ǵasyrdy ǵasyr qýdy, qurlyqty qurlyqqa aýystyrdy, bir qoǵamdy bir qoǵam julyp jep jatty, onynshy ǵasyrdaǵy ál-Farabiden jiyrmasynshy ǵasyrdaǵy Máskeýge deiingi aralyqqa Shyǵys álemin sidyrdy…
Maǵan Muhtar Áýezovtiń qyryq minýttik suhbaty ózi jeke bir ýniversitet bolyp kórindi. Redaktsiiaǵa qaityp kele jatqanda professor Áýezovtiń ǵulama ǵalym ekenin moiyndadym. Bul shyndyq bolatyn. Másele kimniń kimnen artyqtyǵynda emes, Áýezovtiń ulylyǵynda edi.
Ǵafýrovqa Áýezovten alǵan áserimdi aitqanda:
— Muhtar Omarhanulynyń Leningradtaǵy ustazdary ǵajaiyp oi titandary bolǵan ǵoi. Áýezov te – Sovet Odaǵynyń oi titandarynyń biri. Men ol kisini qurmet tutamyn, — dep oilanyp turyp qalyp edi.
Sol kezden bastap men Áýezovti qurmet tuttym. Muhtar Áýezov pen Babodjan Ǵafýrovty ózimniń ustazdarym sanadym.
Oi titany degen – ózgeshe ólshem.
Ózgeshe baǵa.
Olar ózgeshe aqyl ieleri.
Alpysynshy jyldarda tarihi sana namysshyl júrekterdi dúr silkindirgen.
Qoǵamda jylymyq bastalǵan jyl. Az ýaqytqa bolsa da aýada bostandyq lebi esken. Keńester Odaǵynda jańa talantty urpaq boi kótergen. Aqyndar erkin óleńderin oqydy. Sýretshiler erkin sýretterin saldy. Aspanǵa zymyrap jer serikteri usha bastady.
Asharshylyqtan, soǵystan, tyń jerdi igerýden, taýsylmaityn ótirikten sharshap-shaldyqqan keńester odaǵynyń halqy kók aspanǵa telmirdi.
Bolashaqqa degen senim kóńil sergitti. Adamdar sol jarqyn bolashaqqa sendi, kóńilde úmit oty oiandy. Biraq, keiin onyń bári kúl-talqan boldy. Qalany da, dalany da únsizdik jailady. Qarakúńgirt únsiz jyldar eńseni basty. Biraq, eshkim úndegen joq. Úndegenderdi úndetpeitin jerlerge aidap jatty.
Dál sol kezde Ábish bastaǵan stýdentter Áýezovti Qazaq ýniversitetine kezdesýge shaqyrady. Bul aitýly kezdesý bolatyn. Sol kezdesýdiń dúmpili qazaqtyń namysshyl, esti jańa tolqynyn — alpysynshy jyldyqtardy dúniege ákelgen. Sol tolqynnyń kóshbasy Ábish Kekilbaev bolatyn.
«Shala Shekspirler, tolyspaǵan Tolstoilar» degen sóz tirkesterin Muhtar Áýezov sol kezdesýde aitqan. Bul kezdesý Áýezov pen jasóspirim qazaq intelligentsiiasynyń arasyndaǵy berik rýhani kópirdiń irgesin qalady.
Jiyrmasynshy ǵasyrdyń jiyrmasynshy jyldary Áýezov ashqan qazaqtyń oily sýretkerlik ádebietiniń qýat kúshin, asyl demin toqtatpai alǵa júrgizý kerek bolatyn. Kemeńger Áýezov ornatqan ult ádebietiniń temir qazyǵynyń beriktigi Qazaq ýniversitetindegi bir top órimdei jastardyń qolyna kóship júre bergen. Áýezov naǵyz sýretkerdiń tabynary aqiqat qana ekenin sol toptyń qulaqtaryna quiyp, júrekterine qan qylyp qosyp jibergen.
Qazaqtyń qasqyr júrek tulǵalarynyń tálim álemi sol jas toptyń janynan da, sanasynan da, kóńil kókjieginen de ketpegen. Ýaqyt ótken saiyn qasqyr júrek qazaqtar sol toptyń pirine ainalǵan. Sol top Áýezovti Alash kósemderiniń sarqyty dep bilgen. Qasqyrdyń júregin júrekterine qoidyra almasa da sol top kósemderdiń aqyly men oilaryn boilaryna darytyp, bolashaqqa tý qylyp kóterip alyp ketken.
Alpysynshy jyldary til týyn osy jas top kótergen. Tildi baiytýdy da osy top damytqan. Aiqaimen shyndyqtyń úreiin ushyrmaýdy osy alpysynshy jyldyqtar oilap tapqan. «Aiqai salyp arzandatpa shyndyqty» dep Jumeken Nájimedenov jyr jazǵan. Sol órimdei jas top boilaryndaǵy bar qýattaryn sýretkerlik sheberlikke salǵan.
Alyp Áýezov qazaq ómiriniń entsiklopediiasy «Abai jolyn» qolymyzǵa ustatyp ketti. Olai bolmaǵanda búgingi qazaq ótkenimizdi joǵaltyp alatynymyz aqiqat edi. Ǵajaiyp epopeianyń alǵashqy eki tomy — Abaidyń triýmfy, sońǵy eki tomy – Abaidyń tragediiasy. Shyndyǵy — qazaq halqynyń kúireýi.
Qazaqtyń dala tsivilizatsiiasynan enshilep alǵany mal ǵana boldy. Qairan Abai babamyz «…maldy da emińder, jerdi de emińder» dedi. Bul eń úlken aqyl edi. Biraq, ol aqyldy qazaq boiyna darytpaǵan. Deshti-Qypshaq dalasynda qazaqqa úsh ǵasyr urys salyp ómir súrýine týra keldi. Basqa jolymyz da bolmap edi, deidi qazaq tarihshylary. HVI-HVII ǵasyrdaǵy qazaq dalasynyń kúi-jaiyn kóne kitaptardan oqyp otyrsaq jerdi emetin kezimiz bolǵan. Tek handa da, qazaqta da qulyq bolmaǵan. Dalany nemkettilik jailaǵan. Al, qazir Deshti-Qypshaq dalasy sol qulyqsyzdyǵymyz ben nemkettili-gimizdiń zardaby men kesapatyn kórýde.
Jiyrma birinshi ǵasyrdyń alaý ottary tazartý oty emes, joldaǵyny jaipap óter qaterli órt, ol adam qolymen jasalǵan barlyq qundylyqtarymyzdy joq qylady.
Muhtar Áýezov qazaq jurtynyń bir ǵasyrlyq ǵumyryn asqan sheberlikpen sýrettegenin airyqsha ataýymyz qajet. Ábish Kekilbaev ustazynyń úlgisin jiyrmasynshy ǵasyrdyń sońyna deiin jetkizdi.
Qazaqtyń kórkem prozasyn Áýezovten soń álemdik deńgeige kóterýge janyn salǵan alpysynshy jyly Qazaq ýniversitetindegi kezdesýde ózin qarsy alǵan buira bas, keń mańdaily qara tory bozbala jigit edi…
Deshti-Qypshaq topyraǵynda Muhtar Áýezovten sońǵy tamyry tereń talant — Ábish Kekilbaev ádebietke osylai kelgen. Qoryqpaǵan, qorǵanbaǵan, dańqqa keýde salmaǵan. Arly sýretker aqiqatty janyndai qorǵap, uzaq, azapty tirshilikke boi sunǵan…
TAǴDYR
Ábish Kekilbaevqa taza sýretker retinde qazaqtyń kórkem prozasynyń adamgershilikke sýarylǵan týyn qadap ketti. Biz ony esimizden esh shyǵarmaýymyz kerek.
Bul egesti rýhani kúreste ol jalǵyz bolǵan joq. Qazaq ýniversitetinde sol qyzý qandy sanaly toptyń bári de ádebi maidanǵa birge kóterilgen. Ánýar, Sáken, Qabdesh, Saiyn, Asqar, Zeinolla, Qalihan, Qadyr, Muqaǵali bul shaǵyn top músheleriniń ákeleriniń attaryn aityp ta keregi joq. Bulardyń qai-qaisy da qazaq ádebietiniń asyl tulǵalaryna ainalyp ketkeli qashan.
Bul sýretkerlerdiń qazaq prozasyna sińirgen eńbekterin sózben aityp jetkizý múmkin emes. Biraq, olardyń tereń qatparly teksterin taldap, olardy tereń uqqan adam joqqa tán. Ádebiet ǵylymy qazaqta áli de álsiz. Qyzyl sózi kóp. Tatymy az. Al, formalyq izdenisteri joqtyń qasy.
Adam men eńbek baǵasyz qalǵan qoǵamda qandai zertteý bolýy múmkin?! Keńdeý Keńes kezinde týǵan ádebietin jerine jetkizip zerttei almaǵan ǵalymdardan búgin ne kútýge bolady?!
Máskeýge bir kelgeninde Ánýar Álimjanov talantty orys jazýshylary Anatolii Kim, Vladimir Lichýtin, Anatolii Konchits, synshy Vladimir Bondarenkony shaqyrýdy surady. Ol jigitter sol kezde qyryq-qyryq bes jas shamasynda ǵana bolatyn. Men olardy qazaq jazýshylaryn aýdartýǵa tartqanmyn. Al, Qazaqstan Jazýshylar Odaǵynyń birinshi hatshysy olarmen kózbe-kóz kezdesip, pikir alysýdy oilaǵan.
Ánekeń kóp oqyǵan, asa meiirban, qonaqjai, kishipeiil jan edi. Kezdesý óte jyly, týystyq peiilde ótti.
Biz, kezdesýge shaqyrǵan jigitter sýretker jazýshylar bolatyn. Sol jigitterdiń bári de Ánekeńe unady. Syiǵa tartqan kitaptaryn qolyna alyp otyryp:
— Men bul jigitterdi oqýym kerek eken. Senderdiń áńgimeleriń maǵan unady. Sender – sýretker bolýǵa týǵan adamsyńdar. Bul – óte baǵaly umtylys. Al, men aǵartýshymyn. Sýretker bolýdy basty maqsatym dep sanamadym. Oǵan ýaqyt ta joq edi. Sol úshin de ókinemin, — dedi Ánýar Álimjanov. Júzinde qynjylý bar edi.
— Áneke, qazaqqa sizdei aǵartýshy bermese biz kim bolatyn edik? Sizdiń aǵartýshylyq qýatyńyz bútin bir ultty tárbielep shyǵardy. Siz – bizdiń adal ustazymyzsyz! — dedim.
Ánýar men Oljas meniń ómirimdegi eń qadirli ustazdarym boldy. Solardyń aǵartýshylyq oiǵa toly ǵajaiyp kitaptaryn oqymaǵanda qany qyzý biz kim bolatyn edik? Ony oilaýdyń ózi qorqynyshty.
Ánekeńniń júzine qan júgirdi.
— Sýretkerdiń ómiri qiyn. Myna jigitterdi Qazaqstanǵa shaqyr, elimizdi, jerimizdi kórsin. Kitaptaryn aýdaratyn jazýshylarmen dostastyr. Aitqan ýádemizde turatyn bolaiyq, — dedi.
Sol jetpisinshi jyldary Ánekeń qabyldaǵan orys jigitteri qazaq prozasyn orys tiline aýdarýǵa kóp eńbek etti. Qazaq ádebieti týraly tereń sózder aitty. Biz olarǵa taza qurmet kórsettik, olar qazaq ádebieti men mádenietine degen adaldyqtarynan taiǵan joq.
T U L ǴA
turǵysynda tereń tamyrly taǵylym men túsinik tanytatyn Ábish Kekilbaev keńistik aidynynda tusaý kórmegen júiriktei júitkitin.
Uly jazýshynyń uly oishyl bolýy mindet emes, biraq, Ábish Kekilbaev keń oilana alatyn, keńistikti keń pishe alatyn asa zerek, asa aqyldy sýretker bolǵany bizge málim.
Ónerge kelgen kóp adam Qudaidyń quly emes, Qudaidyń ózi bolǵysy keledi. Men Qudaimyn deidi. Al, sóiles dókeimen.
Ábish Kekilbaevtyń boiynda tákáp-parlyq, ózim bilem deý, ózgeni ózinen birer saty tómen qoiyp sóilesý atymen joq edi. Ol kisi jurttyń bárimen bir qalypta sóilesetin. Bárin birdei qurmetteitin. Bireýdi joǵary, bireýdi tómen qoimaityn. Biraq, óz eńbeginiń salmaǵy, oiy joǵary ekenin ishtei biletin, syrt kózge ańǵartpaityn. Adamdyq bolmysy birkelki mańǵaz, baisaldy qalpynan tanyp kórmegen.
Ábekeńniń jetpis jyldyq mereitoiyna men «AMANAT» jýrnalynyń bir sanyn arnadym. Anatolii Kim Ábishtiń «Ańyzdyń aqyry» romanyn orys tiline aýdarǵan.
– Aýdarmam qalai eken? — dep surady Anatolii Kim.
– Anatolii Andreevich, aýdarmań jaman bolsa «AMANAT»-qa baspaimyz ǵoi, – dedim.
– Qaljyńsyz, shynyńdy aitshy.
– Bir sózben aitsam, aýdarma keremet. Biraq, tym sulý. Kei jerde tákapparlyq jetispei jatyr, — dedim…
Anatolii sál oilanyp turdy da:
– Starik, seniń sózińde jan bar. Sen tildiń tynysyn, qaharmannyń júrek lúpilin anyq ańǵaryp úlgeripsiń. Jasyrmai shyndyq aitqanyńa rahmet. Biraq, bizdiń sózimizdi Ábekeńe jetkizbe. Aýdarma týraly árkimniń óz oiy bar, — dedi.
Ábish jazýshy men sýretkerdiń arajigin erte tanyǵan. Jazýshy – bir kúndik, sýretker – myń kúndik. Sýretkerdiń ómiri – azap. Onyń tirshiliginde azaptan ózge eshnárse joq. Qai jazýshy da sýretker bolýdy ańsaidy. Qol jetpes asqaq oljany Táńiri ǵana usynady. Al, qazaqta alyp sýretkerlik keskin-kelbet, oily aqyl bergen ekeý bar.
Onyń biri — Muhtar Áýezov.
Ekinshisi — Ábish Kekilbaev.
Táńiri ekeýine de órnekti kórkem sóz, sheńberi sheksiz tiianaqty oi, múltiksiz sheberlik, etikalyq hám estetikalyq qapysyz talǵam bergen.
«BÁITEREKTIŃ»
qasynda Ábekeńmen betpe-bet kezdesip qaldyq.
– Kitaphanaǵa bara jatyr edim, — dedi. – Kezdesý bolmaq.
Kóz aldy kúlgin tartqan, júzi sal-qyn, sharshaǵany bilinip tur. Keń keýdesi, aýqymdy dene bitimi áli de shymyr.
– Bastyqtarǵa bara jatyrmysyń? — dep ministirlikterdiń qytai qorǵanyndai uzynnan uzaq sulap jatqan qamalyna qarap iegin kóterdi.
– Joq, eski qaladaǵy qara halyqqa bara jatyrmyn, — dedim.
Ábekeń keń keýdesin kerip, áldene aitqysy kelgendei bolyp baryp bógeldi. Ezýine oinap shyqqan qýaqy kúlki baiqalyp qalyp basyldy. Úndegen joq. Artyq sóileitin adam emes. Qimyly da, oiy da sabyrǵa toly. Oilanyp baryp sóz aitady. Tolǵanyp baryp sóz órnegine jan bitiredi. Aspaidy, saspaidy. «At shaba ma, bap shaba ma?» degen osy bolar shamasy.
– Astanada qansha bolasyń, Rollan?
– Erteń keshke Máskeýge júremin.
– Anatolii Kimge sálem ait, — dep bógeldi de, — aýyrsynbasań, ýaqytyń bolsa erteń túste úige soq. Kezdespegeli kóp boldy. Áńgime-dúken quraiyq. Anatoliige bir hat jazyp ózińmen berip jibereiin.
– Rahmet, Ábeke, sizdiń sálemińizdi aýyrsynbaimyz ǵoi, — dedim.
– Onda erteń úide tosamyn, — dedi de júrip ketip, lezde qaita buryldy:
– Rollan, qazaqtyń sózi uzyn. Aman bol. Aman júr, — dedi. — Jidebai iesiz qaldy. Jidebaidy iesiz qaldyrma. Senen basqa bas kóterer jan da joq qoi.
– Siz de aman bolyńyz, Ábeke. Ústirt sizsiz jetim. Ústirtte qalyń qytai men amerikalyqtar erkin taltańdaýda. Deshti-Qypshaq dalasynda saltanat qurǵan, qýsa qutqarmaityn, qashsa jetkizbeitin qasietti jez tuiaq Tarpańdar dalamyzda 1758 jyly joǵalyp tynǵan.
Men júrip baryp artyma qarap edim, Ábekeń meni baǵyp tur eken, oń qolyn kóterip, ezý tartty. Kózi sál jasaýraǵandai ma, qalai?! Sony kórsetkisi kelmei mol denesin jyldam buryp, alyptarsha adymdap uzap ketti.
«Qazaqtyń sózi uzyn» degen ańǵartpasynyń astary qalyń. Júregim selt ete qaldy. Bailyq pen dańqtyń túkke turmaitynyn bilgenmen, qazaq sóziniń qataldyǵyna endi erekshe mán berip qinala oilanyp bara jatyr edim.
Qamqor aǵa alyp denesin barynsha buryp, pále-jaladan, ósekten, ǵaibat sózden, qaýip-qaterden maǵan qalqan bop turǵysy kelgendei.
Oiyma Mahambettiń órshil jyr joldary oralyp menimen ilesip júre berdi.
…Úlkeni kimniń joq bolsa,
Jasy bolar dýana.
Bir synaǵan jamandy
Ekinshilei synama.
Tiride syilaspaǵan aǵaiyn,
Qum quiylsyn kózińe
Ólgende beker jylama…
Ólim barda qorqynysh joq. Óner barda ólim joq,-dep, Ábish Kekilbaevtyń Deshti-Qypshaq dalasynda endi ǵana saýmal saǵymdai tolqyp jónelgen rýhani áleminiń keńdigi men tereńdiginiń ólsheýsiz mol bolýyn tiledim. Tilimizdi qurtyp, el-jurtymyzdy kúiretip almasaq, ol kúnge de jetermiz.
ShYNDYQ
aitatyn Gerold Belger bir túnde telefon soqty.
– Rollan, keshteý mazaladym, ǵafý et.
– Mazalaǵanyńyz úshin rahmet, Geraǵa.
– Men tártip jetektegen nemispin. Túngi onda ózim de, jeńgeń de uiqyǵa qulaimyz. Sen meniń «chepýhamdy» oqyp júremisiń?
– Biz sizdiń «chepýhańyzdy» jái «chepýha» emes, «Izbrannaia chepýha» bolsyn» dep atap edik.
— Ony bilemin. Ony qup alǵam. Mereke inim bir tomdyǵyn shyǵarady. Sonda kitapty «Izbrannaia chepýha» ataimyn. Sońǵy chepýhada qazaqtyń tórt dúldúl jazýshysy bar. Olar Júsipbek Aimaýytov, Muhtar Áýezov, Ábish Kekilbaev, Muhtar Maǵaýin dep jazǵan edim. Osyny aitqanym pále bolyp jabysty. Telefon qainap ketti. Qainaǵan telefon meniń basymdy da qainatýda.
– Telefonyńyzdy qainatqandar ne deidi?
– Ne deýshi edi? Tizimde biz nege joqpyz, — deidi.
– Al, siz ne aitasyz?
– Men baiaǵy tórteýin aitamyn tizbektep. Sen nege telefon soqpadyń? Sony bilgim keldi.
– Men jyndy emespin ǵoi, Gereke.
– Dál aittyń, jyndylardy jón sóz aityp uialta almaidy ekensiń.
– Ony basyńyzǵa ala bermeńiz.
– Bas túgili júrekti jaralap bitirdi. Osy tórteýi jóninde sen ne aitasyń?
– Meniń aitqanymdy tyńdamaisyz. Ylǵi ózińizshe jasaisyz.
– Rollan, men nemispin ǵoi. Men sendei jas qazaqty tyńdap ne qylamyn? Qaljyń. «Sen maǵan memlekettik syilyqta neńiz bar?» dep renjip ediń. Seni sol joly tyńdamaǵanyma qatty ókinemin. Úkimet memlekettik syilyqty maǵan bermedi. Já… ótti, ketti… endi ne qylaiyn? Keshirim et… Ony qoiaiyq. Tórteýi týraly til qyzdyryp kór.
– Ger aǵa, sizge dúldúl jazýshy, maǵan sýretker qymbat. Tórteýdiń ishinde eki sýretker bar.
– Ata káne!
– Bireýi – Áýezov, ekinshisi – Kekilbaev.
– Saǵan daýa joq eken. Seniki durys.
– Jaqsy jatyp jaily turyńyz, Geraǵa.
– Bar bol, Rollan.
Ger aǵam telefon trýbkasyn tastai saldy.
Á B I Sh
Kekilbaevpen sirek kezdesemin. Al, Ábish Kekilbaevtyń jazbalarymen jii ushyrasamyn.
«…Ol qaitadan eseńgirep ketti. Endi jan-jaǵyn shetsiz-sheksiz qula túz jailap aldy.Bilem-bilem shaǵyldar da áldeqandai shimai jazýlarǵa tolyp ketken siiaqty. Bul sónip bara jatqan janarynyń sońǵy qýatyn shym-shym sarqyp, qadalyp kelip oqidy-aq. Áldebir ýaqyttarda baryp zorǵa-zorǵa ajyratqandai boldy. Kúlli dúnieni «Barar jeriń báribir jerdiń asty» degen shimai jazý qaptap ketipti».
Naǵyz sýretker Ábish óte biiazy minezimen bólektenedi. Ozyq oily kitaptardy týdyrǵan adam asqan sabyr iesi. Ábishtiń Táńir men Aqylǵa taza kóńilmen ári adaldyqpen qyzmet kórsetetinin erekshe atamaqpyn.
Biz Ana-Jerdiń jan jylytar qy-zýyn sezinýden qalyp baramyz. Ana-Jerde bárin de qurtýǵa bolady deidi. Adam boiyndaǵy ar-ujdandy, oidy, sezimdi, qulshynysty, tipten búkil atmosferany — ózenderdi, kólderdi, ormandardy — olarsyz adam Ana-Jerde tunshyǵyp óledi. Óitkeni, oiyn tártibi solai. Óltirýge ruqsat! Jiyrma birinshi ǵasyrdyń tirshilik aiasy sony talap etedi.
Biz ýaqyt uiǵarymyn múltiksiz estýimiz, azamattyq paryzymyzdy qaltqysyz óteýimiz qajet.
Qashan da aqiqatqa adal bolýdy basty paryzymyz sanaimyz.
Sońǵy demimiz bitkenshe el-jurtymyzdy aialap ótýge, ardaq tutýǵa janymyzdy salýymyz qajet.
Ana-Jeri Ústirtten nár alǵan jas Ábishtiń boiyna Áýezovtiń rýhani taǵlymy qut-bereke bolyp daryǵan.
Ábish qazaqtyń has sýretkeri bolyp, álem ádebietinen óz biigin tapqan sanaýly qazaqtyń biri.
Uly shyǵarmalar adamnyń jan-júregin ashady, sezimin baiytady. Sonan da kontslagerlermen, túrmelermen adam boiyndaǵy adamshylyq qasietti óltirý múmkin emes.
Qairan Alash-Orda qairatkerleriniń jankeshti adamdyq erlikteri sýretker Ábishtiń qadalǵan qyraǵy kózinen de, otanshyl jan-dúniesinen de esh shyqpaǵanyna men imandai senemin. Sengim keledi de turady. Ábish Kekilbaevtyń shyǵarmashylyǵy – qazaq ortasynan, túrki áleminen, ǵasyr sheńberinen ozyp shyǵyp, bolashaqqa umtylǵan rýhty qubylys. Jazýshynyń rýhani taǵlym-amanaty eliniń jadynda bolýǵa jazsyn.
Ábish Kekilbaev – halqynyń tragediiaǵa toly taǵdyryn aiqyn jazǵan uly talant.
Ábish Kekilbaevtyń dúnieden ozǵanyna búgin bir jyl tolypty. Endi Ábish Kekilbaevtyń rýhani álemi bizge amanat bolyp ortamyzda ómir súrmek. Ol ál-Frabidiń, Iassaýidiń, Balasaǵunnyń, Mahambettiń, Shoqannyń, Abaidyń, Álihannyń, Ahmettiń, Mirjaqyptyń, Qanyshtyń, Muhtardyń, Ǵabittiń, Marǵulannyń amanatyndai ardaqty, asyl dúnie.
Sol asyldy búgin qaitadan zerdelei zerttep, Deshti-Qypshaq dalasynyń rýhani álemine úkilep qosý bizge paryz bolypty.
Qasqyr júrek qazaqtardan taǵylym daryǵan sońǵy kóshtiń sońǵy kóshbasy Ábish Kekilbaevtyń rýhani álemi endi týǵan el-jurtynyń kógildir kóginde erkin talmai samǵaýǵa jazsyn.
Ábish – álemdik ónerge de, qazaq ónerine de aýadai qajet tulǵa.
Sýretker aqyl kózimen kórip týady, jan kózimen kórip óledi. Ana-Jerdiń taǵdyry adamnyń qolynda qalǵan qaterli kezeńde jerdi jaýapty adamzat balasy ǵana saqtap tura almaq.
Jaýapty intelligentsiia tárbielemegen adamzattyń jaýapty is tyndyratynyna senimsizdik bildirgen — Rollan Seisenbaev.
Rollan Seisenbaev, jazýshy
