سۋرەتكەر
ەبٸش كەكٸلباەۆ حيكايانى الىستان اڭدىماي بٸردەن بىلاي باستايدى: «شىعىس ازيياداعى بٸر ٶزەندٸ قىتايلار حۋانحە-سارى — سارى ٶزەن, تيبەتتٸكتەر ماچۋ — قىزىل ٶزەن, ماعۇلدار حارا مۋرەن قارا ٶزەن دەپ اتايدى. ال, ەندٸ ونى حاتىن-گٶل — حانشا دارييا دەسەڭٸز بەرٸ دە تٷسٸنە قويادى. نەگە ولاي?!
ەبٸش كەكٸلباەۆ حيكايانى تەرەڭ ويعا بٶكتٸرمەي بٸردەن بىلاي اياقتايدى: «…بٸرەۋلەر قاۋعا تٷسٸرٸپ السا, ارتىنان سوناۋ كٶك تەڭٸزدٸڭ جاعالاۋىنداعى اق تۇمسىقتىڭ استىنان تابىلىپتى. ەندٸ جۇرت بۇل قۇدىقتىڭ سۋى سوناۋ ۇلى تەڭٸزگە بارىپ قۇيادى ەكەن دەستٸ. نە دە بولسا, ول بٷكٸل ٷستٸرتتٸڭ ٷستٸندەگٸ ەڭ تەرەڭ, ەڭ مول شىڭىراۋ بولىپ اتاعى جايىلدى. بٸراق «ەڭسەپ قازعان» ەمەس, «ەڭسەپ ٶلگەن» دەپ اتالىپ كەتتٸ.
ادام بويىندا تەڭٸر جاراتقان تابيعاتقا تەن تازالىق كيەسٸ تاپشى. سونان دا ادام قۇرعان قوعامدا ساتقىندىق, ايۋاندىق, ارسىزدىق, پەتۋەسٸزدٸك, قۇدايسىزدىق بوي كٶتەرەدٸ. سونان دا ادام ٶزٸ قۇرعان قوعامدا ەسكەر ۇستاۋعا, پوليتسييا جاساقتاۋعا, اباقتىلار سالۋعا مەجبٷر.
ٶزٸ قۇرعان قوعامدا ادام شەكسٸز بايلىققا جانىن بەرۋگە, اسىرا سٸلتەۋگە بوي ۇرۋعا, قوماعايلىقتى قاسيەت دەپ تانۋعا بارىن سالادى. سونان دا دٷنيە بايلىعىن پٸر تۇتقان قوعام بار, بٸراق, وندا ادام جوق. سول قوعام ادامدى بو-يىنداعى ەڭ اسىل قاسيەتٸ ادامگەرشٸلٸگٸنەن ايىرىپ بولعان. تەن بار, جان جوق, رۋح جوق.
مورالدىق ۇستانىمدى تٷبٸنەن شاۋىپ تاستاۋ قاۋٸپتٸ. ولاي بولسا ادام ادامدىعىنان ايىرىلادى. سونان دا ەلەمنٸڭ وزىق ويلى ەدەبيەتٸ قوماعاي قوعام, ار-ۇياتىن جوعالتقان ادام جايلى تاۋسىلمايتىن ازا تۇتادى.
سونان دا سۋرەتكەردٸڭ باستى ماقساتى دٷنيە بايلىعى كيەمٸز دەپ, ادام ٶز قولىمەن قۇرعان ازعان قوعام تۋرالى شىندىق جازۋ.
سۋرەتكەردە ونان باسقا مٸندەت تە جوق.
سونان دا سۋرەتكەردٸڭ ٶمٸرٸ — ازاپ. قان جىلاۋ. ەلەمدەگٸ ادام تارتار بار ازاپتى جٷرەگٸنەن ٶتكٸزەتٸن سۋرەتكەردە نە ٶمٸر بار دەيسٸز? سونان دا قوعامدا جازۋشى, ەنشٸ, تاقپاق جازاتىندار كٶپ, سۋرەتكەر – سيرەك ۇشىراساتىن قۇبىلىس. كٶپشٸلٸك مەدەنيەتٸ تاپتاۋىرىن, سۋرەتكەر — تەرەڭ دارييا.
ەرينە, سٶز ٶنەرٸ سۋرەتكەردەن ەرەكشە سابىرلىلىق پەن اسقان تٶزٸمدٸلٸكتٸ تالاپ ەتەدٸ.
ازاپتى عۇمىر كەشكەن وزىق سۋرەتكەرلەردٸ قوعام كەۋدەدەن تەبەدٸ, ال, سۋرەتكەر دٷنيەدەن ٶتكەن سوڭ ونىڭ تۇرعىزعان عيماراتتارىنا, سالعان سۋرەتتەرٸنە, جازعان كٸتاپتارىنا ادامزات بالاسى باس ۇرادى. ازاپتا عۇمىر كەشكەن پەندەلەر تۋدىرعان ٶنەر تۋىندىلارىنا ەلەمنٸڭ مەدەني ەسكەرتكٸشتەرٸ دەگەن ايدار تاعىلادى. سونان دا بٸز يتاليياعا ميكەلاندجەلونىڭ, رافاەلدٸڭ, لەوناردو دا-ۆينچيدٸڭ سۋرەتتەرٸ سالىنعان عيماراتتاردى تاماشالاۋعا ساپار شەگەمٸز. لۋۆردى كٶرۋ, سونداعى دجوكونداعا تەلمٸرە قاراپ تۇرۋ باقىتىن قايدا قويامىز?! الماتىنىڭ تٷبٸنەن تابىلعان التىن ادام شە? تاس-قا سالىنعان سۋرەتتەر شە? تٷركٸستانداعى كٶك كٷمبەزٸ جارقىراپ كٷندە ويناعان قوجا احمەت ياسساۋي ماۆزولەيٸ شە?
وسى كەرەمەتتەردٸ دٷنيەگە ەكەلگەن, ازاپتا تۋىپ, ازاپتا جان تاپسىراتىن – بٸرتۋار سۋرەتكەرلەر. ولاردىڭ ەشقايسى دا بۇل دٷنيەدە راحات كٶرمەگەندەر.
تەڭٸرٸ جاراتقان سۇلۋلىق عاجايىپ كٷش. سول سيقىرلى كٷشكە جان بٸتٸرۋ كەمەڭگەر سۋرەتكەرلەردٸڭ عانا قولىنان كەلگەن.
ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ شىعارمالارىن جاس كەزٸمنەن ەركٸن وقىعاندٸكٸ مە, مەن ول كٸسٸنٸڭ سٶز ساپتاۋىن بٸردەن تانيتىنمىن. ايتار سٶزٸنٸڭ مەيەگٸن قاي كەزدە تٶگەتٸنٸن, قاي تۇستا ۇستامدىلىق تانىتاتىنىن, قاي تۇستا باستى كەيٸپكەرٸنە ەركٸندٸك بەرەتٸنٸن ٸشٸم انىق سەزەتٸن. سونان دا مەن شىعارمانىڭ سيۋجەت جەلٸسٸنە ەمەس, وي اياسىنا قىزىعا ىنتا قوياتىنمىن. اسقار سٷلەيمەنوۆتٸڭ, ورالحان بٶكەەۆتٸڭ كٶركەم سٶزدەرٸ مەن پەلساپالارىنىڭ وي بۇلاعىنان سٷيسٸنە سۋسىنداپ, ەرەكشە ەلتٸپ وقۋشى ەدٸم. بۇل تٸزٸمدە اعا بۋىننان تاحاۋي احتانوۆ, تەكەن ەلٸمقۇلوۆ, ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆ بار. ٶنەرلەرٸن سۋرەتكەر بولۋعا باعىشتاعان قايسار توپتىڭ قازاق ەدەبيەتٸنە ەكەلگەن جەمٸستەرٸ ۇشان-تەڭٸز…
باتىس عالىمدارى ٶز ەدەبيەتتەرٸن قانداي فورمادا, قانداي ٷلگٸدە, قانداي تەرەڭدٸكتە تالدايدى. شىعىس تا سول ٷلگٸدەن تانباعان.
كەڭەستەر كەزٸندە پريبالتيكا, گرۋزييا, رەسەيدٸڭ تالانتتى ەدەبيەتشٸلەرٸ, سىنشىلارى, فيلوسوفتارى ٶتە تەرەڭ, ٶتە جاڭاشىل ستيلدە ٶرنەكتٸ ماقالالار جازعان. وزىق ويلى كٸتاپتار تۋ- دىرعان.
قازاقتا ۇلت ەدەبيەتٸن زەردەلەيتٸن عىلىم دا, تەرەڭ تالدايتىن سىن دا بولمادى. ورىس تٸلدٸ قازاق ازاماتتارى تىنىسى كەڭ, ويى تەرەڭ ماقالالار جازدى, بٸراق, ول ەڭبەكتەر قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ بار بولمىسىن اشىپ كٶرسەتە المادى. ٶيتكەنٸ, ولار قازاق ەدەبيەتٸ مەن مەدەنيەتٸنٸڭ ايدىنىنا ەركٸن قوسىلىپ كەتكەن جوق. سونان دا ورتا قولدى, ورتا ويلى, ورتا بٸلٸمدٸ قازاق سىنىنىڭ تۋعان ەدەبيەتٸنە ەش پايداسى تيمەدٸ. ەدەبيەت ٶز الدىنا, عىلىم ٶز الدىنا, سىن ٶز الدىنا كٷن كەشتٸ. ولاردىڭ ورتاسىندا تەرەڭ بٸلٸمدٸ, تالانتتى ادامدار بار ەدٸ. مەن مەسكەۋدە جازۋشىلار وداعىندا جۇمىس ٸستەگەندە سولاردىڭ باستارىن قوسقىم كەلگەن. ٶكٸنٸشكە وراي, قوسا الماعام.
بۇل پروبلەمالاردى ەر كەزدە قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىلارى ەنۋار ەلٸمجانوۆ تا, جۇبان مولداعاليەۆ تە, ولجاس سٷلەيمەنوۆ تە كٶتەرگەن. بٸراق, كٶتەرە الماعان. ٶيتكەنٸ, اتاق-داڭققا قۇمار جازۋشى ورتاسىن ويلى, ٶمٸرشەڭ ٸسكە جۇمىلدىرۋ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. تٸپتٸ, ۇلت مٷددەسٸ ٷشٸن جينالايىق دەسە دە, ولار ەۋەلٸ ٶز مٷددەلەرٸن قورعاشتاپ, باعىپ تۇراتىن.
سونان دا ەدەبيەت بٸر قاپتالدا, ەدەبيەتتانۋ ەكٸنشٸ قاپتالدا, سىن ٷشٸنشٸ قاپتالدا قالعان.
قازاق ٶنەرٸنٸڭ ساناسى مەن ساپاسى ەلٸ كٷنگە دەيٸن پارتييالىق كونتسەرتتٸڭ باعاسىمەن ٶلشەنەدٸ.
بٸزدٸڭ بوزبالا كەزٸمٸزدە قازاق سىنىنىڭ سەمسەرٸن سۋىرىپ شىققان بٸر توپ جالاڭتٶس جاس سىنشى بولعان. ولاردىڭ وي جٷيەلەرٸ, جازۋ مەنەرلەرٸ, فورما ۇسىنۋ ٷلگٸلەرٸ مٷلدە بٶلەك ەدٸ.
ولار شىندىقتى ايتاتىن. دەلەلدٸ بولاتىن.
ولار وي ايتاتىن. بٸلٸمدٸ بولاتىن.
ولار سٶز ايتاتىن. سٶزدەرٸ الماس قىلىشتاي ٶتكٸر ەدٸ, وسىپ تٷسەتٸن.
ولار ەدەبيەتتە ادال سىن بولماي, كٶركەم ەدەبيەت تۋدىرۋدىڭ پەتۋاسىزدىعىن ەسكەرتەتٸن.
ولار الپىسىنشى جىلدارى بٸر سەتتە سىن ايدىنىنا كٶتەرٸلٸپ, ەدەبيەتكە ەدٸلدٸك ەكەلدٸ.
ولاردى بٸر سەتتە سىن مايدانىنان قۋىپ, ەندٸ عانا سۋرەتكەرلٸك قۋاتىن دارالاعان قازاق ەدەبيەتٸنە تراگەدييا ەكەلدٸ.
سول كٶزسٸز باتىرلار — ەبٸش كەكٸلباەۆ, زەينوللا سەرٸكقاليەۆ, اسقار سٷلەيمەنوۆ ەدٸ. ولاردىڭ وتتى ماقالالارىنىڭ كەي ورامى مەنٸڭ ەسٸمدە ەلٸ جٷر.
بۇل – ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ ەدەبيەتكە كەلگەن تۇسىنداعى قازاق قوعامىنىڭ مەدەني ھەم ەدەبي ٶمٸرٸنٸڭ حال-احۋالى جايلى شاعىن سۋرەت قانا.
بٷگٸنگٸ قازاق ورتاسىندا تەرەڭ ويلى فيلوسوف نەمەسە شەبەر ەدەبيەت زەرتتەۋشٸسٸ جوق, ەيتپەسە, جيىرماسىنشى عاسىرداعى قازاق پروزاسى تۇنىپ تۇرعان رۋحاني قازىنا. ايتۋشىسى جوق اسىل كٶمبە. باعاسىز بايلىق.
ەۋەزوۆ
جيىرماسىنشى جىلدارى جٷرەگٸندە ابايعا دەگەن شەكسٸز ماحابباتى بار بوزبالا شاعىندا-اق ۇلتىنىڭ ناعىز سۋرەتكەرٸ بولۋدى كٶكسەگەنٸن بٸلەمٸز. بۇل تۋما ويدى جيدەبايدا ابايدىڭ ەدەبي مەكتەبٸ ساناسىنا قۇيىپ, جٷرەگٸنە داۋالاتقان.
ادام دەگەن داڭقىم بار,
ادام قىلماس حالقىم بار,
ٶتٸرٸك پەن ٶسەككە
بەيگە اتىنداي اڭقىلدار.
ابايدىڭ سۋرەتكەرلٸك بولمىسى ەۋەلٸ ٶمٸر شىندىعى ەكەنٸن ەۋەزوۆ بالا كەزٸنەن بٸلٸپ, تانىپ ٶسكەن. قۇيما قۇلاق بالانىڭ قۇلاعىنا قۇدىرەتتٸ اباي جىرىن ەۋەز اتاسى ساراپتاپ قۇيىپ وتىرۋشى ەدٸ. قادٸرلٸ مۇحاڭ «ەڭلٸك-كەبەك» پەساسىنىڭ العاشقى ۆاريانتىن باقاناستاعى جايلاۋىندا وتىرعان شەھكەرٸم قاجىعا ارنايى اپارىپ, وقىپ بەرەدٸ. قارييادان باتا الۋدى دا ويلاسا كەرەك.
سوندا قاجى:
— مۇحتار, بيلەر بۇلاي سٶيلەمەگەن, قولىڭا قاعازىڭ مەن قالامىڭدى ال, — دەيدٸ. — ولار بىلاي سٶيلەگەن… — دەپ قامشىسىن تٸزەسٸنە تٸكتەپ تٸرەپ سٶيلەي جٶنەلگەندە جەلٸدەگٸ قۇلىندار ويناقشىپ, بوتالار دالاعا ماڭىپ كەتكەن.
لەنينگرادتا وقيتىن مۇحاڭ سول جولى شاھكەرٸم قاجىنىڭ باقاناس جايلاۋىنان ەۋەزدٸڭ اۋىلىنا جەتكەنشە قاجىنىڭ بيلەرشە سارناپ كەپ كەتكەن سەتٸن ەسٸنە الىپ, تاڭ-تاماشا بولعان. اسىلدىڭ سٶز ورداسىنا كٸرٸپ الىپ, سونان شىعا الماي الاسۇرعان. بۇل كەرەمەتتٸڭ تٷپ تامىرىندا ابايدىڭ ويى, سٶزٸ, اقىلى بارىن ۇققان. بۇل جيدەبايداعى ابايدىڭ ەدەبي مەكتەبٸنٸڭ شاھكەرٸم بەرگەن دەرٸسٸ بولاتىن.
ەلۋٸنشٸ جىلدارى ابايدىڭ ۇلى تۇراعۇلدىڭ قىزى مەكەن اپامىزدى «ەڭلٸك-كەبەك» قويىلىمىنا اپارعان مۇحاڭ تەاتردان شىققاندا:
— مەكەن, اتاڭنىڭ سٶزدەرٸن تانىدىڭ با? — دەپ سۇرايدى.
— تانىدىم, — دەيدٸ مەكەن اپاي. باسقا سٶز ايتا الماي جىلاپ جٸبەرەدٸ. سوندا مۇحاڭ مەكەندٸ يىعىنان قۇشاقتاپ:
— جاماندارشا جىلاي بەرمە. ٶمٸرگە ٷمٸتپەن قاراۋدان بٸر تالماڭدار. اباي دا, قاجى دا, ەكەڭ تۇراعۇل دا ەلٸ-اق قازاق ٶنەرٸ مەن ەدەبيەتٸنە كەلٸپ قوسىلادى. بۇنىڭ بەرٸنە ۋاقىت كەرەك. سەن توبىقتى تەكتٸلەرٸنٸڭ ۇرپاعىسىڭ, سٷرت كٶز جاسىڭدى. قايتىپ ماعان جىلاعانىڭدى كٶرسەتپە. ەز بولماڭدار, ەر بولىڭدار. جاۋلارىڭدى قۋانتپاڭدار, — دەيدٸ مۇحاڭ.
شىعىستىڭ ۇلى اقىندارىن, قازاقتىڭ سۇلتانماحمۇتىن, قاسىمىن, مۇقاعاليىن اۋدارعان اتاقتى مەسكەۋلٸك اۋدارماشى, دوسىم ميحايل كۋرگانتسەۆتٸڭ بٸر ەڭگٸمەسٸ ەسكە تٷسەدٸ.
— مەسكەۋدە ٷلكەن شىعىس ينستيتۋتىن اشۋعا تەجٸكٸستاننىڭ ورتالىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى بابودجان عافۋروۆتى شاقىردى. عافۋروۆ اسا اقىلدى, بٸلٸمدٸ, وزات ۇيىمداستىرۋشى ادام بولدى. سول وزىق ويلى ادام ٸرگەسٸن قالاعان شىعىس ينستيتۋتى – كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ەڭ ٸرٸ عىلىمي ورتالىق. مەسكەۋدٸڭ لومونوسوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتٸن بٸتٸرگەن بٸرنەشە جاس جٸگٸتتٸ عافۋروۆ جۇمىسقا الدى. بٷگٸنگٸ اتاقتى شىعىستانۋشىلاردىڭ بەرٸ عافۋروۆتىڭ وقۋشىلارى. ەرينە, مەن دە سولاردىڭ قاتارىندا بولدىم.
جاڭا جىل قارساڭىندا عافۋروۆ مەنٸ كابينەتٸنە شاقىردى. مەسكەۋگە ەۋەزوۆ كەلگەنٸن, ونىڭ كٸم ەكەنٸن, قانداي ۇلى كٸتاپتار جازعانىن ايتتى. «ازييا ي افريكا سەگودنيا» جۋرنالىنا ەۋەزوۆتەن سۇحبات ال» دەپ تاپسىردى. ەۋەزوۆتٸڭ «اباي جولى» ەپوپەياسى سول كەزدە مەسكەۋلٸكتەرگە جاقسى تانىس بولاتىن. ول كٸتاپتى مەن دە قىزىعا وقىعان ەدٸم.
ەرتەڭٸندە «موسكۆا» قوناق ٷيٸنە باردىم. مۇحتار ومارحانۇلى مەنٸ جىلى قارسى الدى. قال-جاعدايىمدى سۇرادى. ەڭبەك جولىمدى عافۋروۆتىڭ ۇستازدىعىمەن باستاۋىمنىڭ ٶتە يگٸلٸكتٸ بولۋىن تٸلەدٸ. كەڭ ماڭدايى, ويلى جٷزٸ كٶز الدىما شىعىستىڭ عۇلامالارىن ەلەستەتتٸ. مەنٸ ٷستەل باسىنا وتىرعىزدى دا, ٶزٸ كەڭ بٶلمەنٸ اسىقپاي, ادىمداي باسىپ سٶيلەي جٶنەلدٸ. اقىرىن, كٸبٸرتٸكتەپ بارىپ باستالعان ەۋەزوۆ سٶزٸ تەز ارادا تەرەڭ ويعا ورانىپ, قازاق دالاسىن كەزٸپ كەتكەندەي بولدى. تٷيدەك-تٷيدەك وي ورامدارى اسىقپاي, اپتىقپاي كەڭ كٶسٸلە قۇيىلىپ بەردٸ. عاسىردى عاسىر قۋدى, قۇرلىقتى قۇرلىققا اۋىستىردى, بٸر قوعامدى بٸر قوعام جۇلىپ جەپ جاتتى, ونىنشى عاسىرداعى ەل-فارابيدەن جيىرماسىنشى عاسىرداعى مەسكەۋگە دەيٸنگٸ ارالىققا شىعىس ەلەمٸن سيدىردى…
ماعان مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ قىرىق مينۋتتٸك سۇحباتى ٶزٸ جەكە بٸر ۋنيۆەرسيتەت بولىپ كٶرٸندٸ. رەداكتسيياعا قايتىپ كەلە جاتقاندا پروفەسسور ەۋەزوۆتٸڭ عۇلاما عالىم ەكەنٸن مويىندادىم. بۇل شىندىق بولاتىن. مەسەلە كٸمنٸڭ كٸمنەن ارتىقتىعىندا ەمەس, ەۋەزوۆتٸڭ ۇلىلىعىندا ەدٸ.
عافۋروۆقا ەۋەزوۆتەن العان ەسەرٸمدٸ ايتقاندا:
— مۇحتار ومارحانۇلىنىڭ لەنينگرادتاعى ۇستازدارى عاجايىپ وي تيتاندارى بولعان عوي. ەۋەزوۆ تە – سوۆەت وداعىنىڭ وي تيتاندارىنىڭ بٸرٸ. مەن ول كٸسٸنٸ قۇرمەت تۇتامىن, — دەپ ويلانىپ تۇرىپ قالىپ ەدٸ.
سول كەزدەن باستاپ مەن ەۋەزوۆتٸ قۇرمەت تۇتتىم. مۇحتار ەۋەزوۆ پەن بابودجان عافۋروۆتى ٶزٸمنٸڭ ۇستازدارىم سانادىم.
وي تيتانى دەگەن – ٶزگەشە ٶلشەم.
ٶزگەشە باعا.
ولار ٶزگەشە اقىل يەلەرٸ.
الپىسىنشى جىلداردا تاريحي سانا نامىسشىل جٷرەكتەردٸ دٷر سٸلكٸندٸرگەن.
قوعامدا جىلىمىق باستالعان جىل. از ۋاقىتقا بولسا دا اۋادا بوستاندىق لەبٸ ەسكەن. كەڭەستەر وداعىندا جاڭا تالانتتى ۇرپاق بوي كٶتەرگەن. اقىندار ەركٸن ٶلەڭدەرٸن وقىدى. سۋرەتشٸلەر ەركٸن سۋرەتتەرٸن سالدى. اسپانعا زىمىراپ جەر سەرٸكتەرٸ ۇشا باستادى.
اشارشىلىقتان, سوعىستان, تىڭ جەردٸ يگەرۋدەن, تاۋسىلمايتىن ٶتٸرٸكتەن شارشاپ-شالدىققان كەڭەستەر وداعىنىڭ حالقى كٶك اسپانعا تەلمٸردٸ.
بولاشاققا دەگەن سەنٸم كٶڭٸل سەرگٸتتٸ. ادامدار سول جارقىن بولاشاققا سەندٸ, كٶڭٸلدە ٷمٸت وتى وياندى. بٸراق, كەيٸن ونىڭ بەرٸ كٷل-تالقان بولدى. قالانى دا, دالانى دا ٷنسٸزدٸك جايلادى. قاراكٷڭگٸرت ٷنسٸز جىلدار ەڭسەنٸ باستى. بٸراق, ەشكٸم ٷندەگەن جوق. ٷندەگەندەردٸ ٷندەتپەيتٸن جەرلەرگە ايداپ جاتتى.
دەل سول كەزدە ەبٸش باستاعان ستۋدەنتتەر ەۋەزوۆتٸ قازاق ۋنيۆەرسيتەتٸنە كەزدەسۋگە شاقىرادى. بۇل ايتۋلى كەزدەسۋ بولاتىن. سول كەزدەسۋدٸڭ دٷمپٸلٸ قازاقتىڭ نامىسشىل, ەستٸ جاڭا تولقىنىن — الپىسىنشى جىلدىقتاردى دٷنيەگە ەكەلگەن. سول تولقىننىڭ كٶشباسى ەبٸش كەكٸلباەۆ بولاتىن.
«شالا شەكسپيرلەر, تولىسپاعان تولستويلار» دەگەن سٶز تٸركەستەرٸن مۇحتار ەۋەزوۆ سول كەزدەسۋدە ايتقان. بۇل كەزدەسۋ ەۋەزوۆ پەن جاسٶسپٸرٸم قازاق ينتەلليگەنتسيياسىنىڭ اراسىنداعى بەرٸك رۋحاني كٶپٸردٸڭ ٸرگەسٸن قالادى.
جيىرماسىنشى عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارى ەۋەزوۆ اشقان قازاقتىڭ ويلى سۋرەتكەرلٸك ەدەبيەتٸنٸڭ قۋات كٷشٸن, اسىل دەمٸن توقتاتپاي العا جٷرگٸزۋ كەرەك بولاتىن. كەمەڭگەر ەۋەزوۆ ورناتقان ۇلت ەدەبيەتٸنٸڭ تەمٸر قازىعىنىڭ بەرٸكتٸگٸ قازاق ۋنيۆەرسيتەتٸندەگٸ بٸر توپ ٶرٸمدەي جاستاردىڭ قولىنا كٶشٸپ جٷرە بەرگەن. ەۋەزوۆ ناعىز سۋرەتكەردٸڭ تابىنارى اقيقات قانا ەكەنٸن سول توپتىڭ قۇلاقتارىنا قۇيىپ, جٷرەكتەرٸنە قان قىلىپ قوسىپ جٸبەرگەن.
قازاقتىڭ قاسقىر جٷرەك تۇلعالارىنىڭ تەلٸم ەلەمٸ سول جاس توپتىڭ جانىنان دا, ساناسىنان دا, كٶڭٸل كٶكجيەگٸنەن دە كەتپەگەن. ۋاقىت ٶتكەن سايىن قاسقىر جٷرەك قازاقتار سول توپتىڭ پٸرٸنە اينالعان. سول توپ ەۋەزوۆتٸ الاش كٶسەمدەرٸنٸڭ سارقىتى دەپ بٸلگەن. قاسقىردىڭ جٷرەگٸن جٷرەكتەرٸنە قويدىرا الماسا دا سول توپ كٶسەمدەردٸڭ اقىلى مەن ويلارىن بويلارىنا دارىتىپ, بولاشاققا تۋ قىلىپ كٶتەرٸپ الىپ كەتكەن.
الپىسىنشى جىلدارى تٸل تۋىن وسى جاس توپ كٶتەرگەن. تٸلدٸ بايىتۋدى دا وسى توپ دامىتقان. ايقايمەن شىندىقتىڭ ٷرەيٸن ۇشىرماۋدى وسى الپىسىنشى جىلدىقتار ويلاپ تاپقان. «ايقاي سالىپ ارزانداتپا شىندىقتى» دەپ جۇمەكەن نەجٸمەدەنوۆ جىر جازعان. سول ٶرٸمدەي جاس توپ بويلارىنداعى بار قۋاتتارىن سۋرەتكەرلٸك شەبەرلٸككە سالعان.
الىپ ەۋەزوۆ قازاق ٶمٸرٸنٸڭ ەنتسيكلوپەديياسى «اباي جولىن» قولىمىزعا ۇستاتىپ كەتتٸ. ولاي بولماعاندا بٷگٸنگٸ قازاق ٶتكەنٸمٸزدٸ جوعالتىپ الاتىنىمىز اقيقات ەدٸ. عاجايىپ ەپوپەيانىڭ العاشقى ەكٸ تومى — ابايدىڭ تريۋمفى, سوڭعى ەكٸ تومى – ابايدىڭ تراگەديياسى. شىندىعى — قازاق حالقىنىڭ كٷيرەۋٸ.
قازاقتىڭ دالا تسيۆيليزاتسيياسىنان ەنشٸلەپ العانى مال عانا بولدى. قايران اباي بابامىز «…مالدى دا ەمٸڭدەر, جەردٸ دە ەمٸڭدەر» دەدٸ. بۇل ەڭ ٷلكەن اقىل ەدٸ. بٸراق, ول اقىلدى قازاق بويىنا دارىتپاعان. دەشتٸ-قىپشاق دالاسىندا قازاققا ٷش عاسىر ۇرىس سالىپ ٶمٸر سٷرۋٸنە تۋرا كەلدٸ. باسقا جولىمىز دا بولماپ ەدٸ, دەيدٸ قازاق تاريحشىلارى. حVٸ-حVٸٸ عاسىرداعى قازاق دالاسىنىڭ كٷي-جايىن كٶنە كٸتاپتاردان وقىپ وتىرساق جەردٸ ەمەتٸن كەزٸمٸز بولعان. تەك حاندا دا, قازاقتا دا قۇلىق بولماعان. دالانى نەمكەتتٸلٸك جايلاعان. ال, قازٸر دەشتٸ-قىپشاق دالاسى سول قۇلىقسىزدىعىمىز بەن نەمكەتتٸلٸ-گٸمٸزدٸڭ زاردابى مەن كەساپاتىن كٶرۋدە.
جيىرما بٸرٸنشٸ عاسىردىڭ الاۋ وتتارى تازارتۋ وتى ەمەس, جولداعىنى جايپاپ ٶتەر قاتەرلٸ ٶرت, ول ادام قولىمەن جاسالعان بارلىق قۇندىلىقتارىمىزدى جوق قىلادى.
مۇحتار ەۋەزوۆ قازاق جۇرتىنىڭ بٸر عاسىرلىق عۇمىرىن اسقان شەبەرلٸكپەن سۋرەتتەگەنٸن ايرىقشا اتاۋىمىز قاجەت. ەبٸش كەكٸلباەۆ ۇستازىنىڭ ٷلگٸسٸن جيىرماسىنشى عاسىردىڭ سوڭىنا دەيٸن جەتكٸزدٸ.
قازاقتىڭ كٶركەم پروزاسىن ەۋەزوۆتەن سوڭ ەلەمدٸك دەڭگەيگە كٶتەرۋگە جانىن سالعان الپىسىنشى جىلى قازاق ۋنيۆەرسيتەتٸندەگٸ كەزدەسۋدە ٶزٸن قارسى العان بۇيرا باس, كەڭ ماڭدايلى قارا تورى بوزبالا جٸگٸت ەدٸ…
دەشتٸ-قىپشاق توپىراعىندا مۇحتار ەۋەزوۆتەن سوڭعى تامىرى تەرەڭ تالانت — ەبٸش كەكٸلباەۆ ەدەبيەتكە وسىلاي كەلگەن. قورىقپاعان, قورعانباعان, داڭققا كەۋدە سالماعان. ارلى سۋرەتكەر اقيقاتتى جانىنداي قورعاپ, ۇزاق, ازاپتى تٸرشٸلٸككە بوي سۇنعان…
تاعدىر
ەبٸش كەكٸلباەۆقا تازا سۋرەتكەر رەتٸندە قازاقتىڭ كٶركەم پروزاسىنىڭ ادامگەرشٸلٸككە سۋارىلعان تۋىن قاداپ كەتتٸ. بٸز ونى ەسٸمٸزدەن ەش شىعارماۋىمىز كەرەك.
بۇل ەگەستٸ رۋحاني كٷرەستە ول جالعىز بولعان جوق. قازاق ۋنيۆەرسيتەتٸندە سول قىزۋ قاندى سانالى توپتىڭ بەرٸ دە ەدەبي مايدانعا بٸرگە كٶتەرٸلگەن. ەنۋار, سەكەن, قابدەش, سايىن, اسقار, زەينوللا, قاليحان, قادىر, مۇقاعالي بۇل شاعىن توپ مٷشەلەرٸنٸڭ ەكەلەرٸنٸڭ اتتارىن ايتىپ تا كەرەگٸ جوق. بۇلاردىڭ قاي-قايسى دا قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ اسىل تۇلعالارىنا اينالىپ كەتكەلٸ قاشان.
بۇل سۋرەتكەرلەردٸڭ قازاق پروزاسىنا سٸڭٸرگەن ەڭبەكتەرٸن سٶزبەن ايتىپ جەتكٸزۋ مٷمكٸن ەمەس. بٸراق, ولاردىڭ تەرەڭ قاتپارلى تەكستەرٸن تالداپ, ولاردى تەرەڭ ۇققان ادام جوققا تەن. ەدەبيەت عىلىمى قازاقتا ەلٸ دە ەلسٸز. قىزىل سٶزٸ كٶپ. تاتىمى از. ال, فورمالىق ٸزدەنٸستەرٸ جوقتىڭ قاسى.
ادام مەن ەڭبەك باعاسىز قالعان قوعامدا قانداي زەرتتەۋ بولۋى مٷمكٸن?! كەڭدەۋ كەڭەس كەزٸندە تۋعان ەدەبيەتٸن جەرٸنە جەتكٸزٸپ زەرتتەي الماعان عالىمداردان بٷگٸن نە كٷتۋگە بولادى?!
مەسكەۋگە بٸر كەلگەنٸندە ەنۋار ەلٸمجانوۆ تالانتتى ورىس جازۋشىلارى اناتوليي كيم, ۆلاديمير ليچۋتين, اناتوليي كونچيتس, سىنشى ۆلاديمير بوندارەنكونى شاقىرۋدى سۇرادى. ول جٸگٸتتەر سول كەزدە قىرىق-قىرىق بەس جاس شاماسىندا عانا بولاتىن. مەن ولاردى قازاق جازۋشىلارىن اۋدارتۋعا تارتقانمىن. ال, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى ولارمەن كٶزبە-كٶز كەزدەسٸپ, پٸكٸر الىسۋدى ويلاعان.
ەنەكەڭ كٶپ وقىعان, اسا مەيٸربان, قوناقجاي, كٸشٸپەيٸل جان ەدٸ. كەزدەسۋ ٶتە جىلى, تۋىستىق پەيٸلدە ٶتتٸ.
بٸز, كەزدەسۋگە شاقىرعان جٸگٸتتەر سۋرەتكەر جازۋشىلار بولاتىن. سول جٸگٸتتەردٸڭ بەرٸ دە ەنەكەڭە ۇنادى. سىيعا تارتقان كٸتاپتارىن قولىنا الىپ وتىرىپ:
— مەن بۇل جٸگٸتتەردٸ وقۋىم كەرەك ەكەن. سەندەردٸڭ ەڭگٸمەلەرٸڭ ماعان ۇنادى. سەندەر – سۋرەتكەر بولۋعا تۋعان ادامسىڭدار. بۇل – ٶتە باعالى ۇمتىلىس. ال, مەن اعارتۋشىمىن. سۋرەتكەر بولۋدى باستى ماقساتىم دەپ سانامادىم. وعان ۋاقىت تا جوق ەدٸ. سول ٷشٸن دە ٶكٸنەمٸن, — دەدٸ ەنۋار ەلٸمجانوۆ. جٷزٸندە قىنجىلۋ بار ەدٸ.
— ەنەكە, قازاققا سٸزدەي اعارتۋشى بەرمەسە بٸز كٸم بولاتىن ەدٸك? سٸزدٸڭ اعارتۋشىلىق قۋاتىڭىز بٷتٸن بٸر ۇلتتى تەربيەلەپ شىعاردى. سٸز – بٸزدٸڭ ادال ۇستازىمىزسىز! — دەدٸم.
ەنۋار مەن ولجاس مەنٸڭ ٶمٸرٸمدەگٸ ەڭ قادٸرلٸ ۇستازدارىم بولدى. سولاردىڭ اعارتۋشىلىق ويعا تولى عاجايىپ كٸتاپتارىن وقىماعاندا قانى قىزۋ بٸز كٸم بولاتىن ەدٸك? ونى ويلاۋدىڭ ٶزٸ قورقىنىشتى.
ەنەكەڭنٸڭ جٷزٸنە قان جٷگٸردٸ.
— سۋرەتكەردٸڭ ٶمٸرٸ قيىن. مىنا جٸگٸتتەردٸ قازاقستانعا شاقىر, ەلٸمٸزدٸ, جەرٸمٸزدٸ كٶرسٸن. كٸتاپتارىن اۋداراتىن جازۋشىلارمەن دوستاستىر. ايتقان ۋەدەمٸزدە تۇراتىن بولايىق, — دەدٸ.
سول جەتپٸسٸنشٸ جىلدارى ەنەكەڭ قابىلداعان ورىس جٸگٸتتەرٸ قازاق پروزاسىن ورىس تٸلٸنە اۋدارۋعا كٶپ ەڭبەك ەتتٸ. قازاق ەدەبيەتٸ تۋرالى تەرەڭ سٶزدەر ايتتى. بٸز ولارعا تازا قۇرمەت كٶرسەتتٸك, ولار قازاق ەدەبيەتٸ مەن مەدەنيەتٸنە دەگەن ادالدىقتارىنان تايعان جوق.
ت ۇ ل عا
تۇرعىسىندا تەرەڭ تامىرلى تاعىلىم مەن تٷسٸنٸك تانىتاتىن ەبٸش كەكٸلباەۆ كەڭٸستٸك ايدىنىندا تۇساۋ كٶرمەگەن جٷيرٸكتەي جٷيتكيتٸن.
ۇلى جازۋشىنىڭ ۇلى ويشىل بولۋى مٸندەت ەمەس, بٸراق, ەبٸش كەكٸلباەۆ كەڭ ويلانا الاتىن, كەڭٸستٸكتٸ كەڭ پٸشە الاتىن اسا زەرەك, اسا اقىلدى سۋرەتكەر بولعانى بٸزگە مەلٸم.
ٶنەرگە كەلگەن كٶپ ادام قۇدايدىڭ قۇلى ەمەس, قۇدايدىڭ ٶزٸ بولعىسى كەلەدٸ. مەن قۇدايمىن دەيدٸ. ال, سٶيلەس دٶكەيمەن.
ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ بويىندا تەكەپ-پارلىق, ٶزٸم بٸلەم دەۋ, ٶزگەنٸ ٶزٸنەن بٸرەر ساتى تٶمەن قويىپ سٶيلەسۋ اتىمەن جوق ەدٸ. ول كٸسٸ جۇرتتىڭ بەرٸمەن بٸر قالىپتا سٶيلەسەتٸن. بەرٸن بٸردەي قۇرمەتتەيتٸن. بٸرەۋدٸ جوعارى, بٸرەۋدٸ تٶمەن قويمايتىن. بٸراق, ٶز ەڭبەگٸنٸڭ سالماعى, ويى جوعارى ەكەنٸن ٸشتەي بٸلەتٸن, سىرت كٶزگە اڭعارتپايتىن. ادامدىق بولمىسى بٸركەلكٸ ماڭعاز, بايسالدى قالپىنان تانىپ كٶرمەگەن.
ەبەكەڭنٸڭ جەتپٸس جىلدىق مەرەيتويىنا مەن «اMANAT» جۋرنالىنىڭ بٸر سانىن ارنادىم. اناتوليي كيم ەبٸشتٸڭ «اڭىزدىڭ اقىرى» رومانىن ورىس تٸلٸنە اۋدارعان.
– اۋدارمام قالاي ەكەن? — دەپ سۇرادى اناتوليي كيم.
– اناتوليي اندرەەۆيچ, اۋدارماڭ جامان بولسا «اMANAT»-قا باسپايمىز عوي, – دەدٸم.
– قالجىڭسىز, شىنىڭدى ايتشى.
– بٸر سٶزبەن ايتسام, اۋدارما كەرەمەت. بٸراق, تىم سۇلۋ. كەي جەردە تەكاپپارلىق جەتٸسپەي جاتىر, — دەدٸم…
اناتوليي سەل ويلانىپ تۇردى دا:
– ستاريك, سەنٸڭ سٶزٸڭدە جان بار. سەن تٸلدٸڭ تىنىسىن, قاھارماننىڭ جٷرەك لٷپٸلٸن انىق اڭعارىپ ٷلگەرٸپسٸڭ. جاسىرماي شىندىق ايتقانىڭا راحمەت. بٸراق, بٸزدٸڭ سٶزٸمٸزدٸ ەبەكەڭە جەتكٸزبە. اۋدارما تۋرالى ەركٸمنٸڭ ٶز ويى بار, — دەدٸ.
ەبٸش جازۋشى مەن سۋرەتكەردٸڭ اراجٸگٸن ەرتە تانىعان. جازۋشى – بٸر كٷندٸك, سۋرەتكەر – مىڭ كٷندٸك. سۋرەتكەردٸڭ ٶمٸرٸ – ازاپ. ونىڭ تٸرشٸلٸگٸندە ازاپتان ٶزگە ەشنەرسە جوق. قاي جازۋشى دا سۋرەتكەر بولۋدى اڭسايدى. قول جەتپەس اسقاق ولجانى تەڭٸرٸ عانا ۇسىنادى. ال, قازاقتا الىپ سۋرەتكەرلٸك كەسكٸن-كەلبەت, ويلى اقىل بەرگەن ەكەۋ بار.
ونىڭ بٸرٸ — مۇحتار ەۋەزوۆ.
ەكٸنشٸسٸ — ەبٸش كەكٸلباەۆ.
تەڭٸرٸ ەكەۋٸنە دە ٶرنەكتٸ كٶركەم سٶز, شەڭبەرٸ شەكسٸز تيياناقتى وي, مٷلتٸكسٸز شەبەرلٸك, ەتيكالىق ھەم ەستەتيكالىق قاپىسىز تالعام بەرگەن.
«بەيتەرەكتٸڭ»
قاسىندا ەبەكەڭمەن بەتپە-بەت كەزدەسٸپ قالدىق.
– كٸتاپحاناعا بارا جاتىر ەدٸم, — دەدٸ. – كەزدەسۋ بولماق.
كٶز الدى كٷلگٸن تارتقان, جٷزٸ سال-قىن, شارشاعانى بٸلٸنٸپ تۇر. كەڭ كەۋدەسٸ, اۋقىمدى دەنە بٸتٸمٸ ەلٸ دە شىمىر.
– باستىقتارعا بارا جاتىرمىسىڭ? — دەپ مينيستٸرلٸكتەردٸڭ قىتاي قورعانىنداي ۇزىننان ۇزاق سۇلاپ جاتقان قامالىنا قاراپ يەگٸن كٶتەردٸ.
– جوق, ەسكٸ قالاداعى قارا حالىققا بارا جاتىرمىن, — دەدٸم.
ەبەكەڭ كەڭ كەۋدەسٸن كەرٸپ, ەلدەنە ايتقىسى كەلگەندەي بولىپ بارىپ بٶگەلدٸ. ەزۋٸنە ويناپ شىققان قۋاقى كٷلكٸ بايقالىپ قالىپ باسىلدى. ٷندەگەن جوق. ارتىق سٶيلەيتٸن ادام ەمەس. قيمىلى دا, ويى دا سابىرعا تولى. ويلانىپ بارىپ سٶز ايتادى. تولعانىپ بارىپ سٶز ٶرنەگٸنە جان بٸتٸرەدٸ. اسپايدى, ساسپايدى. «ات شابا ما, باپ شابا ما?» دەگەن وسى بولار شاماسى.
– استانادا قانشا بولاسىڭ, روللان?
– ەرتەڭ كەشكە مەسكەۋگە جٷرەمٸن.
– اناتوليي كيمگە سەلەم ايت, — دەپ بٶگەلدٸ دە, — اۋىرسىنباساڭ, ۋاقىتىڭ بولسا ەرتەڭ تٷستە ٷيگە سوق. كەزدەسپەگەلٸ كٶپ بولدى. ەڭگٸمە-دٷكەن قۇرايىق. اناتولييگە بٸر حات جازىپ ٶزٸڭمەن بەرٸپ جٸبەرەيٸن.
– راحمەت, ەبەكە, سٸزدٸڭ سەلەمٸڭٸزدٸ اۋىرسىنبايمىز عوي, — دەدٸم.
– وندا ەرتەڭ ٷيدە توسامىن, — دەدٸ دە جٷرٸپ كەتٸپ, لەزدە قايتا بۇرىلدى:
– روللان, قازاقتىڭ سٶزٸ ۇزىن. امان بول. امان جٷر, — دەدٸ. — جيدەباي يەسٸز قالدى. جيدەبايدى يەسٸز قالدىرما. سەنەن باسقا باس كٶتەرەر جان دا جوق قوي.
– سٸز دە امان بولىڭىز, ەبەكە. ٷستٸرت سٸزسٸز جەتٸم. ٷستٸرتتە قالىڭ قىتاي مەن امەريكالىقتار ەركٸن تالتاڭداۋدا. دەشتٸ-قىپشاق دالاسىندا سالتانات قۇرعان, قۋسا قۇتقارمايتىن, قاشسا جەتكٸزبەيتٸن قاسيەتتٸ جەز تۇياق تارپاڭدار دالامىزدا 1758 جىلى جوعالىپ تىنعان.
مەن جٷرٸپ بارىپ ارتىما قاراپ ەدٸم, ەبەكەڭ مەنٸ باعىپ تۇر ەكەن, وڭ قولىن كٶتەرٸپ, ەزۋ تارتتى. كٶزٸ سەل جاساۋراعانداي ما, قالاي?! سونى كٶرسەتكٸسٸ كەلمەي مول دەنەسٸن جىلدام بۇرىپ, الىپتارشا ادىمداپ ۇزاپ كەتتٸ.
«قازاقتىڭ سٶزٸ ۇزىن» دەگەن اڭعارتپاسىنىڭ استارى قالىڭ. جٷرەگٸم سەلت ەتە قالدى. بايلىق پەن داڭقتىڭ تٷككە تۇرمايتىنىن بٸلگەنمەن, قازاق سٶزٸنٸڭ قاتالدىعىنا ەندٸ ەرەكشە مەن بەرٸپ قينالا ويلانىپ بارا جاتىر ەدٸم.
قامقور اعا الىپ دەنەسٸن بارىنشا بۇرىپ, پەلە-جالادان, ٶسەكتەن, عايبات سٶزدەن, قاۋٸپ-قاتەردەن ماعان قالقان بوپ تۇرعىسى كەلگەندەي.
ويىما ماحامبەتتٸڭ ٶرشٸل جىر جولدارى ورالىپ مەنٸمەن ٸلەسٸپ جٷرە بەردٸ.
…ٷلكەنٸ كٸمنٸڭ جوق بولسا,
جاسى بولار دۋانا.
بٸر سىناعان جاماندى
ەكٸنشٸلەي سىناما.
تٸرٸدە سىيلاسپاعان اعايىن,
قۇم قۇيىلسىن كٶزٸڭە
ٶلگەندە بەكەر جىلاما…
ٶلٸم باردا قورقىنىش جوق. ٶنەر باردا ٶلٸم جوق,-دەپ, ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ دەشتٸ-قىپشاق دالاسىندا ەندٸ عانا ساۋمال ساعىمداي تولقىپ جٶنەلگەن رۋحاني ەلەمٸنٸڭ كەڭدٸگٸ مەن تەرەڭدٸگٸنٸڭ ٶلشەۋسٸز مول بولۋىن تٸلەدٸم. تٸلٸمٸزدٸ قۇرتىپ, ەل-جۇرتىمىزدى كٷيرەتٸپ الماساق, ول كٷنگە دە جەتەرمٸز.
شىندىق
ايتاتىن گەرولد بەلگەر بٸر تٷندە تەلەفون سوقتى.
– روللان, كەشتەۋ مازالادىم, عافۋ ەت.
– مازالاعانىڭىز ٷشٸن راحمەت, گەراعا.
– مەن تەرتٸپ جەتەكتەگەن نەمٸسپٸن. تٷنگٸ وندا ٶزٸم دە, جەڭگەڭ دە ۇيقىعا قۇلايمىز. سەن مەنٸڭ «چەپۋحامدى» وقىپ جٷرەمٸسٸڭ?
– بٸز سٸزدٸڭ «چەپۋحاڭىزدى» جەي «چەپۋحا» ەمەس, «يزبراننايا چەپۋحا» بولسىن» دەپ اتاپ ەدٸك.
— ونى بٸلەمٸن. ونى قۇپ العام. مەرەكە ٸنٸم بٸر تومدىعىن شىعارادى. سوندا كٸتاپتى «يزبراننايا چەپۋحا» اتايمىن. سوڭعى چەپۋحادا قازاقتىڭ تٶرت دٷلدٷل جازۋشىسى بار. ولار جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ, مۇحتار ەۋەزوۆ, ەبٸش كەكٸلباەۆ, مۇحتار ماعاۋين دەپ جازعان ەدٸم. وسىنى ايتقانىم پەلە بولىپ جابىستى. تەلەفون قايناپ كەتتٸ. قايناعان تەلەفون مەنٸڭ باسىمدى دا قايناتۋدا.
– تەلەفونىڭىزدى قايناتقاندار نە دەيدٸ?
– نە دەۋشٸ ەدٸ? تٸزٸمدە بٸز نەگە جوقپىز, — دەيدٸ.
– ال, سٸز نە ايتاسىز?
– مەن باياعى تٶرتەۋٸن ايتامىن تٸزبەكتەپ. سەن نەگە تەلەفون سوقپادىڭ? سونى بٸلگٸم كەلدٸ.
– مەن جىندى ەمەسپٸن عوي, گەرەكە.
– دەل ايتتىڭ, جىندىلاردى جٶن سٶز ايتىپ ۇيالتا المايدى ەكەنسٸڭ.
– ونى باسىڭىزعا الا بەرمەڭٸز.
– باس تٷگٸلٸ جٷرەكتٸ جارالاپ بٸتٸردٸ. وسى تٶرتەۋٸ جٶنٸندە سەن نە ايتاسىڭ?
– مەنٸڭ ايتقانىمدى تىڭدامايسىز. ىلعي ٶزٸڭٸزشە جاسايسىز.
– روللان, مەن نەمٸسپٸن عوي. مەن سەندەي جاس قازاقتى تىڭداپ نە قىلامىن? قالجىڭ. «سەن ماعان مەملەكەتتٸك سىيلىقتا نەڭٸز بار?» دەپ رەنجٸپ ەدٸڭ. سەنٸ سول جولى تىڭداماعانىما قاتتى ٶكٸنەمٸن. ٷكٸمەت مەملەكەتتٸك سىيلىقتى ماعان بەرمەدٸ. جە… ٶتتٸ, كەتتٸ… ەندٸ نە قىلايىن? كەشٸرٸم ەت… ونى قويايىق. تٶرتەۋٸ تۋرالى تٸل قىزدىرىپ كٶر.
– گەر اعا, سٸزگە دٷلدٷل جازۋشى, ماعان سۋرەتكەر قىمبات. تٶرتەۋدٸڭ ٸشٸندە ەكٸ سۋرەتكەر بار.
– اتا كەنە!
– بٸرەۋٸ – ەۋەزوۆ, ەكٸنشٸسٸ – كەكٸلباەۆ.
– ساعان داۋا جوق ەكەن. سەنٸكٸ دۇرىس.
– جاقسى جاتىپ جايلى تۇرىڭىز, گەراعا.
– بار بول, روللان.
گەر اعام تەلەفون ترۋبكاسىن تاستاي سالدى.
ە ب ٸ ش
كەكٸلباەۆپەن سيرەك كەزدەسەمٸن. ال, ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ جازبالارىمەن جيٸ ۇشىراسامىن.
«…ول قايتادان ەسەڭگٸرەپ كەتتٸ. ەندٸ جان-جاعىن شەتسٸز-شەكسٸز قۇلا تٷز جايلاپ الدى.بٸلەم-بٸلەم شاعىلدار دا ەلدەقانداي شيماي جازۋلارعا تولىپ كەتكەن سيياقتى. بۇل سٶنٸپ بارا جاتقان جانارىنىڭ سوڭعى قۋاتىن شىم-شىم سارقىپ, قادالىپ كەلٸپ وقيدى-اق. ەلدەبٸر ۋاقىتتاردا بارىپ زورعا-زورعا اجىراتقانداي بولدى. كٷللٸ دٷنيەنٸ «بارار جەرٸڭ بەرٸبٸر جەردٸڭ استى» دەگەن شيماي جازۋ قاپتاپ كەتٸپتٸ».
ناعىز سۋرەتكەر ەبٸش ٶتە بييازى مٸنەزٸمەن بٶلەكتەنەدٸ. وزىق ويلى كٸتاپتاردى تۋدىرعان ادام اسقان سابىر يەسٸ. ەبٸشتٸڭ تەڭٸر مەن اقىلعا تازا كٶڭٸلمەن ەرٸ ادالدىقپەن قىزمەت كٶرسەتەتٸنٸن ەرەكشە اتاماقپىن.
بٸز انا-جەردٸڭ جان جىلىتار قى-زۋىن سەزٸنۋدەن قالىپ بارامىز. انا-جەردە بەرٸن دە قۇرتۋعا بولادى دەيدٸ. ادام بويىنداعى ار-ۇجداندى, ويدى, سەزٸمدٸ, قۇلشىنىستى, تٸپتەن بٷكٸل اتموسفەرانى — ٶزەندەردٸ, كٶلدەردٸ, ورمانداردى — ولارسىز ادام انا-جەردە تۇنشىعىپ ٶلەدٸ. ٶيتكەنٸ, ويىن تەرتٸبٸ سولاي. ٶلتٸرۋگە رۇقسات! جيىرما بٸرٸنشٸ عاسىردىڭ تٸرشٸلٸك اياسى سونى تالاپ ەتەدٸ.
بٸز ۋاقىت ۇيعارىمىن مٷلتٸكسٸز ەستۋٸمٸز, ازاماتتىق پارىزىمىزدى قالتقىسىز ٶتەۋٸمٸز قاجەت.
قاشان دا اقيقاتقا ادال بولۋدى باستى پارىزىمىز سانايمىز.
سوڭعى دەمٸمٸز بٸتكەنشە ەل-جۇرتىمىزدى ايالاپ ٶتۋگە, ارداق تۇتۋعا جانىمىزدى سالۋىمىز قاجەت.
انا-جەرٸ ٷستٸرتتەن نەر العان جاس ەبٸشتٸڭ بويىنا ەۋەزوۆتٸڭ رۋحاني تاعلىمى قۇت-بەرەكە بولىپ دارىعان.
ەبٸش قازاقتىڭ حاس سۋرەتكەرٸ بولىپ, ەلەم ەدەبيەتٸنەن ٶز بيٸگٸن تاپقان ساناۋلى قازاقتىڭ بٸرٸ.
ۇلى شىعارمالار ادامنىڭ جان-جٷرەگٸن اشادى, سەزٸمٸن بايىتادى. سونان دا كونتسلاگەرلەرمەن, تٷرمەلەرمەن ادام بويىنداعى ادامشىلىق قاسيەتتٸ ٶلتٸرۋ مٷمكٸن ەمەس.
قايران الاش-وردا قايراتكەرلەرٸنٸڭ جانكەشتٸ ادامدىق ەرلٸكتەرٸ سۋرەتكەر ەبٸشتٸڭ قادالعان قىراعى كٶزٸنەن دە, وتانشىل جان-دٷنيەسٸنەن دە ەش شىقپاعانىنا مەن يمانداي سەنەمٸن. سەنگٸم كەلەدٸ دە تۇرادى. ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ شىعارماشىلىعى – قازاق ورتاسىنان, تٷركٸ ەلەمٸنەن, عاسىر شەڭبەرٸنەن وزىپ شىعىپ, بولاشاققا ۇمتىلعان رۋحتى قۇبىلىس. جازۋشىنىڭ رۋحاني تاعلىم-اماناتى ەلٸنٸڭ جادىندا بولۋعا جازسىن.
ەبٸش كەكٸلباەۆ – حالقىنىڭ تراگەديياعا تولى تاعدىرىن ايقىن جازعان ۇلى تالانت.
ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ دٷنيەدەن وزعانىنا بٷگٸن بٸر جىل تولىپتى. ەندٸ ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ رۋحاني ەلەمٸ بٸزگە امانات بولىپ ورتامىزدا ٶمٸر سٷرمەك. ول ەل-فرابيدٸڭ, ياسساۋيدٸڭ, بالاساعۇننىڭ, ماحامبەتتٸڭ, شوقاننىڭ, ابايدىڭ, ەليحاننىڭ, احمەتتٸڭ, مٸرجاقىپتىڭ, قانىشتىڭ, مۇحتاردىڭ, عابيتتٸڭ, مارعۇلاننىڭ اماناتىنداي ارداقتى, اسىل دٷنيە.
سول اسىلدى بٷگٸن قايتادان زەردەلەي زەرتتەپ, دەشتٸ-قىپشاق دالاسىنىڭ رۋحاني ەلەمٸنە ٷكٸلەپ قوسۋ بٸزگە پارىز بولىپتى.
قاسقىر جٷرەك قازاقتاردان تاعىلىم دارىعان سوڭعى كٶشتٸڭ سوڭعى كٶشباسى ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ رۋحاني ەلەمٸ ەندٸ تۋعان ەل-جۇرتىنىڭ كٶگٸلدٸر كٶگٸندە ەركٸن تالماي سامعاۋعا جازسىن.
ەبٸش – ەلەمدٸك ٶنەرگە دە, قازاق ٶنەرٸنە دە اۋاداي قاجەت تۇلعا.
سۋرەتكەر اقىل كٶزٸمەن كٶرٸپ تۋادى, جان كٶزٸمەن كٶرٸپ ٶلەدٸ. انا-جەردٸڭ تاعدىرى ادامنىڭ قولىندا قالعان قاتەرلٸ كەزەڭدە جەردٸ جاۋاپتى ادامزات بالاسى عانا ساقتاپ تۇرا الماق.
جاۋاپتى ينتەلليگەنتسييا تەربيەلەمەگەن ادامزاتتىڭ جاۋاپتى ٸس تىندىراتىنىنا سەنٸمسٸزدٸك بٸلدٸرگەن — روللان سەيسەنباەۆ.
روللان سەيسەنباەۆ, جازۋشى
