Qazaqstandaǵy birneshe ǵylym institýtynyń ǵalymdary qarjynyń úsh-tórt aiǵa kesh túsetinin, granttyq baǵdarlamalar tiisti ýaqytta jariialanbaitynyn aitady. Biraq bilim jáne ǵylym ministrligi muny joqqa shyǵarady.
Memlekettik zertteý institýtynda qyzmet atqaratyn ǵalymdardyń áleýmettik máselesin ashyq kóterip, kóp aldynda sóz qozǵaýy sirek bolatyn oqiǵa. Shoqan Ýálihanov atyndaǵy tarih jáne etnologiia institýty direktorynyń burynǵy orynbasary Nurlan Atyǵaev óziniń Facebook paraqshasynda erikti túrde qyzmetten ketkenin jazdy. Ǵalym: "Institýttan budan bylai mundaǵy jumystardyń sapasyna kepildik bere almaityndyqtan kettim. Qyzmetkerler jyl basynan jalaqy ala almai otyrǵanda, sapa jaily qandai áńgime bolýy múmkin? Olar kóbine jumysqa jetetin aqsha taba almai qalady" dep jazdy. Atyǵaev Bilim jáne ǵylym ministrligine qaraityn Ǵylym komiteti bekitken joba jumystary shildede bastalǵanyn, biraq qazannyń sońynda aiaqtalýy tiis joba qujattaryna qarashanyń basynda áli qol qoiylmaǵanyn mysal etti. Qarashanyń 7-sinde jariialanyp, ondaǵan adam laik basqan ári bólisken postyń sońyndaǵy kommentterinde tarihshy institýttaǵy "qarjylyq qiyndyqtyń" kesirinen bólek jol apatynan keiin óziniń jáne balalarynyń "densaýlyǵyn saqtaýǵa" den qoiǵanyn da jazǵan.
"ǴYLYMDY KOMMERTsIIaLANDYRÝ"
Azattyq tilshisimen sóilesken ǵalym qarjy jetispeýshiligi institýtta "keiingi jyldary bolyp júrgen jaǵdai" ekenin aitady.
- 2013 jyly "Halyq tarih tolqynynda" baǵdarlamasy jariialandy. Keiin aqsha ýaqtyly túspei, qarjylandyrý durys bolmai, baǵdarlamanyń aiaǵy suiylyp ketti. Bul – sodan beri kele jatqan jaǵdai, - deidi ol.
Nurlan Atyǵaev "ǵylym komitetinde ǵylymnyń mánin túsinetin, ǵylymmen ainalysqan adamdardyń barlyǵyna" kúmán keltiredi. Onyń aitýynsha, ádette úsh jylǵa sozylatyn baǵdarlama 2015 jyly aiaqtalǵan, sodan beri jańa baǵdarlama ashylmai, konkýrs tek 2017 jyldyń sońynda jariialanǵan. Ǵalym "baǵdarlama jariialamaǵandyqtan, aqsha da bolmaitynyn" aitady. Ol "jumys durys uiymdaspaǵan: jyl boiy aqsha bermeidi de, jyldyń soń úlken qarjy bere salady, sony igerýiń kerek" deidi. Mamannyń sózinshe, mundai jaǵdai Tarih jáne etnologiia institýtynda emes, barlyq zertteý institýttarynda bar másele.
- Memleket ǵylymdy kommertsiialandyrýǵa tyrysyp jatyr, arnaýly zań da qabyldady. Matematika, himiia, óndiris salasyn kommertsiialandyrýǵa bolady. Biraq gýmanitarlyq ǵylymdar buǵan kelmeidi ǵoi. Onyń basty ónimi – kitap. Tarih, qazaq tili, ádebiet – álemde joq nárseler. Oǵan nazar aýdarylmaidy, - deidi ǵalym.
Tarihshy 20 jyl eńbek etip alatyn ǵylym doktory degen ataǵy bar ǵalym aiyna 100-120 myń jalaqy alatynyn aityp, ǵalymdar jalaqysynyń az ekenine meńzedi.
- Bizde ǵylym bilimniń artynda qalyp qoidy. Ǵylymǵa (jalpy ishki ónimnen - red.) 0,16 paiyz qarjy bólinedi. Dúnie júzi boiynsha bul (ǵylymǵa bólinetin qarjy - red.) 3-4 paiyzǵa jetedi. Bólingenniń ózinde ol bizge jetpei qalady. Sebebi korrýptsiia bar, - deidi Nurlan Atyǵaev.
Al postynyń sońynda ǵalym: "Institýt pen ondaǵy qyzmetkerlerdiń qarjylyq máselesin Ǵylym komitetine birneshe ret eskerttim, tipti komitet tóraǵasyna da muny habarlap aittym, biraq bul eshkimdi qyzyqtyrǵan joq. Máseleni sheshýdiń ornyna olar institýt direktory arqyly maǵan yqpal etýge tyrysty. Osy jáne ózge jaǵdailardy eskerip, jumystan ketý týraly aryz ótkizdim" dep jazdy.
ǴYLYM KOMITETINIŃ ÝÁJI
Institýt qaraityn Ǵylym komiteti tóraǵasynyń orynbasary Rahymjan Sailaýuly tarihshy Nurlan Atyǵaev aitqan jaǵdailardy joqqa shyǵaryp, "bazalyq qarjylandyrýdy toqtatý bolǵan emes" dedi. Onyń sózinshe, "zań boiynsha osy aidan (qańtar – red.) bastap (bazalyq) qarjylandyrý júredi - qarajat bar, eshqandai qiyndyq ia shekteý joq".
- Qarjylandyrýdyń basqa túrine qatysty aitsaq, konkýrs ótken jyly jariialanǵan, ulttyq ǵylymi keńester qazir (jobalardy) qarap jatyr, sheshim aitylady. Oǵan birshama ýaqyt kerek. Bizdiń oiymyzsha, qańtardyń 25-ine deiin onyń da nátijesi shyǵady, - dedi komitet ókili.
Azattyq Bilim jáne ǵylym ministrligine ǵalymnyń jazbasyndaǵy jaǵdailarǵa qatysty suraý salǵan. Ministrlik te "oryndalǵan jumystar aktisine qol qoiylyp, jobany oryndaýshyǵa qarjy kesh aýdarylǵan kezder bolǵan emes" dep, Nurlan Atyǵaevtyń qyzmetten ketýine "qarjy máselesi sebep bolmaǵanyn" jetkizdi. Vedomstvo "2017 jyldyń qarashasynda Nurlan Atyǵaev direktorǵa jáne institýt qyzmetkerlerine jol apatynan keiin densaýlyǵynyń nasharlaýy men este saqtaý qabiletiniń tómendeýinen tolyqqandy jumys istei almaitynyn aityp, óz erkimen jumystan bosatylǵan" dep jaýap berdi. Bilim jáne ǵylym ministrliginiń jazýynsha, Atyǵaevtyń aldynda institýttyń bereshegi joq, jalaqysy ýaqytyly jáne tolyq tólengen.
Al "komitetke institýttaǵy qarjy máselesi týraly birneshe ret aitqan" ǵalymnyń ýáji ministrlikke "jetpegen" bolyp shyqty. Bilim jáne ǵylym ministrligi Azattyqtyń "Ǵalymdardan osy kúnge deiin qarjynyń máselesine qatysty qandai da bir aryz kelip tústi me?" degen suraǵyna "Aqshanyń kesh túskeni jaily ǵalymdardan kelgen aryz-shaǵym bolǵan emes" dep jaýap berdi.
"MÁSELE ShEShILIP KELE JATYR"
Al Azattyq sóilesken basqa ǵalymdar Nurlan Atyǵaev aitqan máseleniń baryn joqqa shyǵarmady. Zertteý institýttarynyń birinde qyzmet isteitin, aty qupiia qalǵanyn qalaǵan ǵalym áriptesteri "granttyq konkýrsqa zertteý jobasymen qatysatynyn, ol jobasy ótse, jalaqy alyp, ótpese aqshasyz qalatynyn" aitady.
- "Maqsattyq-baǵdarlamalyq qarjylandyrý" degen bar, oǵan jeke adam emes, túgel institýt ujymy qatysady. Institýt ótpese, qarjysyz qalady. Bizdiń institýt osy úsheýimen de qarjylandyrylyp kórdi. Úsheýinde de jalaqynyń keshiktirilýi jyldyń basynda bolady, - deidi ǵalym.
Institýt qyzmetkeri "mundai másele memlekettik tapsyryspen oryndalatyn jobalarda týyndaitynyn" aitady.
- Máselen, jýyrda bir jobany jasaýmen ainalysqanda prezidenttiń maqalasy shyǵa sala, kóp tapsyrma aldyq, konkýrstarǵa qatystyq. Sonymen jobamyz memlekettik tapsyrystan qarjylandyralatyn boldy. Sonda da aqshamyzdy kesh aldyq, - deidi ol.
Biraq zertteýshi Bilim jáne ǵylym vitse-ministri qyzmetine "Aslanbek Ámrin kelgeli bul másele sheshilip kele jatyr" dep sanaidy. Onyń pikirinshe, buryn ministrlik ǵalymdardan jalaqy alýǵa qajetti qujattardy "kesh suratsa, biyl qańtardan bastap ýaqtyly talap etip jatyr".
- Qańtardan bastap jalaqy alyp qalarmyz, - deidi ol.
Aslanbek Ámrin óziniń Facebook paraqshasynda qańtardyń 9-y kúni "Ǵylym komiteti jańa jyldy belsendi bastap otyrǵanyn" habarlap, qańtardyń 8-inen bastap "ǵylymi institýttardy bazalyq qarjylandyrýǵa kelisimsharttarǵa qol qoiý bastalǵanyn", institýttar "jyldamdatylǵan rejimde barlyq qajetti materialdardy usynýlary kerek ekenin" jazǵan.
"BURYNNAN BAR JAǴDAI"
Biraq keibir zertteýshi-ǵalymdar Bilim jáne ǵylym vitse-ministri jazǵan bazalyq qarjylandyrýdan ǵylymi zertteý institýty ǵalymdary qarjy ala almaitynyn aitady. Olardyń sózinshe, 2011 jyly qabyldanǵan Ǵylym týraly zańnyń 25-babyna sáikes, bazalyq qarjylandyrý ǵylymi infraqurylymdy jáne múlikti, onyń ishinde ǵimarattardy, jabdyqtar men materialdardy qamtamasyz etýge, ákimshilik jáne qyzmet kórsetý personalynyń eńbekaqysyn tóleýge jumsalady.
Azattyq sóilesken jáne bir ǵalym Aigúl Ismaqova – Muhtar Áýezov atyndaǵy ádebiet jáne óner institýtynyń professory. Onyń sózinshe, Nurlan Atyǵaev qarjynyń keshiktirilýi jaily keleńsizdikti ashyq kóterip otyrǵan alǵashqy ǵalym bolǵanymen, bul – "burynnan bar jaǵdai".
- Institýtta istegenime 30 jyl boldy, [aqshanyń kesh túsýi] sońǵy 20 jyldan bergi jaǵdai. Qańtar, aqpan, naýryzǵa deiin aqsha almaimyz. 50-60 myń jalaqy alatyn ǵylymi ataǵy joqtar qaryzǵa batyp, jol aqysyn tappai júredi, - deidi ol.
Aigúl Ismaqovanyń sózinshe, institýttaǵy jaǵdai onyń basshysyna da bailanysty. Zertteýshi keibir jaǵdaida memlekettik tapsyrysqa ǵana qarap otyrǵan, jańashyl ǵylymi jobalary joq mekemelerdiń qarjysyz qalýy zańdylyq dep biledi.
- Máselen, bizge jańa basshy keldi. Ol kisi ministrliktermen sóilese alady, sheneýnikterdiń tilin biledi. Biyl institýttaǵy on shaqty bala jas ǵalym retinde úi alyp jatyr. Tańqalyp jatyrmyz. Al direktorynyń ózi jalaqy ala almai otyrǵan institýttar da bar. Úndemeidi, aitýǵa namystanady, - dedi ǵalym Azattyqqa.
Bilim jáne ǵylym ministrliginiń habarlaýynsha, 2016 jyly ǵylymdy qarjylandyrýǵa 38,1 million teńgeden astam qarjy bólingen. Bul – jalpy ishki ónimniń 0,15 paiyzyna teń. Azattyqqa 2017 jyly bul salaǵa qansha aqsha bólingeni týraly derekteri áli daiyn bolmaǵanyn aitqan ministrlik 2018 jyly ǵylymdy qarjylandyrýǵa 36,7 million teńge qarastyrylǵanyn habarlady.
