"قارجى تاپشىلىعى" قاجىتقان عالىمدار

"عىلىمدى كوممەرتسييالاندىرۋ"

ازاتتىق تٸلشٸسٸمەن سٶيلەسكەن عالىم قارجى جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ ينستيتۋتتا "كەيٸنگٸ جىلدارى بولىپ جٷرگەن جاعداي" ەكەنٸن ايتادى.

- 2013 جىلى "حالىق تاريح تولقىنىندا" باعدارلاماسى جارييالاندى. كەيٸن اقشا ۋاقتىلى تٷسپەي, قارجىلاندىرۋ دۇرىس بولماي, باعدارلامانىڭ اياعى سۇيىلىپ كەتتٸ. بۇل – سودان بەرٸ كەلە جاتقان جاعداي, - دەيدٸ ول.

نۇرلان اتىعاەۆ "عىلىم كوميتەتٸندە عىلىمنىڭ مەنٸن تٷسٸنەتٸن, عىلىممەن اينالىسقان ادامداردىڭ بارلىعىنا" كٷمەن كەلتٸرەدٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, ەدەتتە ٷش جىلعا سوزىلاتىن باعدارلاما 2015 جىلى اياقتالعان, سودان بەرٸ جاڭا باعدارلاما اشىلماي, كونكۋرس تەك 2017 جىلدىڭ سوڭىندا جارييالانعان. عالىم "باعدارلاما جارييالاماعاندىقتان, اقشا دا بولمايتىنىن" ايتادى. ول "جۇمىس دۇرىس ۇيىمداسپاعان: جىل بويى اقشا بەرمەيدٸ دە, جىلدىڭ سوڭ ٷلكەن قارجى بەرە سالادى, سونى يگەرۋٸڭ كەرەك" دەيدٸ. ماماننىڭ سٶزٸنشە, مۇنداي جاعداي تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتىندا ەمەس, بارلىق زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا بار مەسەلە.

- مەملەكەت عىلىمدى كوممەرتسييالاندىرۋعا تىرىسىپ جاتىر, ارناۋلى زاڭ دا قابىلدادى. ماتەماتيكا, حيمييا, ٶندٸرٸس سالاسىن كوممەرتسييالاندىرۋعا بولادى. بٸراق گۋمانيتارلىق عىلىمدار بۇعان كەلمەيدٸ عوي. ونىڭ باستى ٶنٸمٸ – كٸتاپ. تاريح, قازاق تٸلٸ, ەدەبيەت – ەلەمدە جوق نەرسەلەر. وعان نازار اۋدارىلمايدى, - دەيدٸ عالىم.

تاريحشى 20 جىل ەڭبەك ەتٸپ الاتىن عىلىم دوكتورى دەگەن اتاعى بار عالىم ايىنا 100-120 مىڭ جالاقى الاتىنىن ايتىپ, عالىمدار جالاقىسىنىڭ از ەكەنٸنە مەڭزەدٸ.

- بٸزدە عىلىم بٸلٸمنٸڭ ارتىندا قالىپ قويدى. عىلىمعا (جالپى ٸشكٸ ٶنٸمنەن - رەد.) 0,16 پايىز قارجى بٶلٸنەدٸ. دٷنيە جٷزٸ بويىنشا بۇل (عىلىمعا بٶلٸنەتٸن قارجى - رەد.) 3-4 پايىزعا جەتەدٸ. بٶلٸنگەننٸڭ ٶزٸندە ول بٸزگە جەتپەي قالادى. سەبەبٸ كوررۋپتسييا بار, - دەيدٸ نۇرلان اتىعاەۆ.

ال پوستىنىڭ سوڭىندا عالىم: "ينستيتۋت پەن ونداعى قىزمەتكەرلەردٸڭ قارجىلىق مەسەلەسٸن عىلىم كوميتەتٸنە بٸرنەشە رەت ەسكەرتتٸم, تٸپتٸ كوميتەت تٶراعاسىنا دا مۇنى حابارلاپ ايتتىم, بٸراق بۇل ەشكٸمدٸ قىزىقتىرعان جوق. مەسەلەنٸ شەشۋدٸڭ ورنىنا ولار ينستيتۋت ديرەكتورى ارقىلى ماعان ىقپال ەتۋگە تىرىستى. وسى جەنە ٶزگە جاعدايلاردى ەسكەرٸپ, جۇمىستان كەتۋ تۋرالى ارىز ٶتكٸزدٸم" دەپ جازدى.

عىلىم كوميتەتٸنٸڭ ۋەجٸ

ينستيتۋت قارايتىن عىلىم كوميتەتٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى راحىمجان سايلاۋۇلى تاريحشى نۇرلان اتىعاەۆ ايتقان جاعدايلاردى جوققا شىعارىپ, "بازالىق قارجىلاندىرۋدى توقتاتۋ بولعان ەمەس" دەدٸ. ونىڭ سٶزٸنشە, "زاڭ بويىنشا وسى ايدان (قاڭتار – رەد.) باستاپ (بازالىق) قارجىلاندىرۋ جٷرەدٸ - قاراجات بار, ەشقانداي قيىندىق يا شەكتەۋ جوق".

- قارجىلاندىرۋدىڭ باسقا تٷرٸنە قاتىستى ايتساق, كونكۋرس ٶتكەن جىلى جارييالانعان, ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەر قازٸر (جوبالاردى) قاراپ جاتىر, شەشٸم ايتىلادى. وعان بٸرشاما ۋاقىت كەرەك. بٸزدٸڭ ويىمىزشا, قاڭتاردىڭ 25-ٸنە دەيٸن ونىڭ دا نەتيجەسٸ شىعادى, - دەدٸ كوميتەت ٶكٸلٸ.

ازاتتىق بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنە عالىمنىڭ جازباسىنداعى جاعدايلارعا قاتىستى سۇراۋ سالعان. مينيسترلٸك تە "ورىندالعان جۇمىستار اكتٸسٸنە قول قويىلىپ, جوبانى ورىنداۋشىعا قارجى كەش اۋدارىلعان كەزدەر بولعان ەمەس" دەپ, نۇرلان اتىعاەۆتىڭ قىزمەتتەن كەتۋٸنە "قارجى مەسەلەسٸ سەبەپ بولماعانىن" جەتكٸزدٸ. ۆەدومستۆو "2017 جىلدىڭ قاراشاسىندا نۇرلان اتىعاەۆ ديرەكتورعا جەنە ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرٸنە جول اپاتىنان كەيٸن دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلاۋى مەن ەستە ساقتاۋ قابٸلەتٸنٸڭ تٶمەندەۋٸنەن تولىققاندى جۇمىس ٸستەي المايتىنىن ايتىپ, ٶز ەركٸمەن جۇمىستان بوساتىلعان" دەپ جاۋاپ بەردٸ. بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ جازۋىنشا, اتىعاەۆتىڭ الدىندا ينستيتۋتتىڭ بەرەشەگٸ جوق, جالاقىسى ۋاقىتىلى جەنە تولىق تٶلەنگەن.

ال "كوميتەتكە ينستيتۋتتاعى قارجى مەسەلەسٸ تۋرالى بٸرنەشە رەت ايتقان" عالىمنىڭ ۋەجٸ مينيسترلٸككە "جەتپەگەن" بولىپ شىقتى. بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ ازاتتىقتىڭ "عالىمداردان وسى كٷنگە دەيٸن قارجىنىڭ مەسەلەسٸنە قاتىستى قانداي دا بٸر ارىز كەلٸپ تٷستٸ مە?" دەگەن سۇراعىنا "اقشانىڭ كەش تٷسكەنٸ جايلى عالىمداردان كەلگەن ارىز-شاعىم بولعان ەمەس" دەپ جاۋاپ بەردٸ.

"مەسەلە شەشٸلٸپ كەلە جاتىر"

ال ازاتتىق سٶيلەسكەن باسقا عالىمدار نۇرلان اتىعاەۆ ايتقان مەسەلەنٸڭ بارىن جوققا شىعارمادى. زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ بٸرٸندە قىزمەت ٸستەيتٸن, اتى قۇپييا قالعانىن قالاعان عالىم ەرٸپتەستەرٸ "گرانتتىق كونكۋرسقا زەرتتەۋ جوباسىمەن قاتىساتىنىن, ول جوباسى ٶتسە, جالاقى الىپ, ٶتپەسە اقشاسىز قالاتىنىن" ايتادى.

- "ماقساتتىق-باعدارلامالىق قارجىلاندىرۋ" دەگەن بار, وعان جەكە ادام ەمەس, تٷگەل ينستيتۋت ۇجىمى قاتىسادى. ينستيتۋت ٶتپەسە, قارجىسىز قالادى. بٸزدٸڭ ينستيتۋت وسى ٷشەۋٸمەن دە قارجىلاندىرىلىپ كٶردٸ. ٷشەۋٸندە دە جالاقىنىڭ كەشٸكتٸرٸلۋٸ جىلدىڭ باسىندا بولادى, - دەيدٸ عالىم.

ينستيتۋت قىزمەتكەرٸ "مۇنداي مەسەلە مەملەكەتتٸك تاپسىرىسپەن ورىندالاتىن جوبالاردا تۋىندايتىنىن" ايتادى.

- مەسەلەن, جۋىردا بٸر جوبانى جاساۋمەن اينالىسقاندا پرەزيدەنتتٸڭ ماقالاسى شىعا سالا, كٶپ تاپسىرما الدىق, كونكۋرستارعا قاتىستىق. سونىمەن جوبامىز مەملەكەتتٸك تاپسىرىستان قارجىلاندىرالاتىن بولدى. سوندا دا اقشامىزدى كەش الدىق, - دەيدٸ ول.

بٸراق زەرتتەۋشٸ بٸلٸم جەنە عىلىم ۆيتسە-مينيسترٸ قىزمەتٸنە "اسلانبەك ەمرين كەلگەلٸ بۇل مەسەلە شەشٸلٸپ كەلە جاتىر" دەپ سانايدى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇرىن مينيسترلٸك عالىمداردان جالاقى الۋعا قاجەتتٸ قۇجاتتاردى "كەش سۇراتسا, بيىل قاڭتاردان باستاپ ۋاقتىلى تالاپ ەتٸپ جاتىر".

- قاڭتاردان باستاپ جالاقى الىپ قالارمىز, - دەيدٸ ول.

اسلانبەك ەمرين ٶزٸنٸڭ Facebook پاراقشاسىندا قاڭتاردىڭ 9-ى كٷنٸ "عىلىم كوميتەتٸ جاڭا جىلدى بەلسەندٸ باستاپ وتىرعانىن" حابارلاپ, قاڭتاردىڭ 8-ٸنەن باستاپ "عىلىمي ينستيتۋتتاردى بازالىق قارجىلاندىرۋعا كەلٸسٸمشارتتارعا قول قويۋ باستالعانىن", ينستيتۋتتار "جىلدامداتىلعان رەجيمدە بارلىق قاجەتتٸ ماتەريالداردى ۇسىنۋلارى كەرەك ەكەنٸن" جازعان.

"بۇرىننان بار جاعداي"

بٸراق كەيبٸر زەرتتەۋشٸ-عالىمدار بٸلٸم جەنە عىلىم ۆيتسە-مينيسترٸ جازعان بازالىق قارجىلاندىرۋدان عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى عالىمدارى قارجى الا المايتىنىن ايتادى. ولاردىڭ سٶزٸنشە, 2011 جىلى قابىلدانعان عىلىم تۋرالى زاڭنىڭ 25-بابىنا سەيكەس, بازالىق قارجىلاندىرۋ عىلىمي ينفراقۇرىلىمدى جەنە مٷلٸكتٸ, ونىڭ ٸشٸندە عيماراتتاردى, جابدىقتار مەن ماتەريالداردى قامتاماسىز ەتۋگە, ەكٸمشٸلٸك جەنە قىزمەت كٶرسەتۋ پەرسونالىنىڭ ەڭبەكاقىسىن تٶلەۋگە جۇمسالادى.

ازاتتىق سٶيلەسكەن جەنە بٸر عالىم ايگٷل ٸسماقوۆا – مۇحتار ەۋەزوۆ اتىنداعى ەدەبيەت جەنە ٶنەر ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى. ونىڭ سٶزٸنشە, نۇرلان اتىعاەۆ قارجىنىڭ كەشٸكتٸرٸلۋٸ جايلى كەلەڭسٸزدٸكتٸ اشىق كٶتەرٸپ وتىرعان العاشقى عالىم بولعانىمەن, بۇل – "بۇرىننان بار جاعداي".

- ينستيتۋتتا ٸستەگەنٸمە 30 جىل بولدى, [اقشانىڭ كەش تٷسۋٸ] سوڭعى 20 جىلدان بەرگٸ جاعداي. قاڭتار, اقپان, ناۋرىزعا دەيٸن اقشا المايمىز. 50-60 مىڭ جالاقى الاتىن عىلىمي اتاعى جوقتار قارىزعا باتىپ, جول اقىسىن تاپپاي جٷرەدٸ, - دەيدٸ ول.

ايگٷل ٸسماقوۆانىڭ سٶزٸنشە, ينستيتۋتتاعى جاعداي ونىڭ باسشىسىنا دا بايلانىستى. زەرتتەۋشٸ كەيبٸر جاعدايدا مەملەكەتتٸك تاپسىرىسقا عانا قاراپ وتىرعان, جاڭاشىل عىلىمي جوبالارى جوق مەكەمەلەردٸڭ قارجىسىز قالۋى زاڭدىلىق دەپ بٸلەدٸ.

- مەسەلەن, بٸزگە جاڭا باسشى كەلدٸ. ول كٸسٸ مينيسترلٸكتەرمەن سٶيلەسە الادى, شەنەۋنٸكتەردٸڭ تٸلٸن بٸلەدٸ. بيىل ينستيتۋتتاعى ون شاقتى بالا جاس عالىم رەتٸندە ٷي الىپ جاتىر. تاڭقالىپ جاتىرمىز. ال ديرەكتورىنىڭ ٶزٸ جالاقى الا الماي وتىرعان ينستيتۋتتار دا بار. ٷندەمەيدٸ, ايتۋعا نامىستانادى, - دەدٸ عالىم ازاتتىققا.

بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ حابارلاۋىنشا, 2016 جىلى عىلىمدى قارجىلاندىرۋعا 38,1 ميلليون تەڭگەدەن استام قارجى بٶلٸنگەن. بۇل – جالپى ٸشكٸ ٶنٸمنٸڭ 0,15 پايىزىنا تەڭ. ازاتتىققا 2017 جىلى بۇل سالاعا قانشا اقشا بٶلٸنگەنٸ تۋرالى دەرەكتەرٸ ەلٸ دايىن بولماعانىن ايتقان مينيسترلٸك 2018 جىلى عىلىمدى قارجىلاندىرۋعا 36,7 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلعانىن حابارلادى.

ازاتتىق