Foto: Facebook/Rassul Rysmambetov
Qarjy sarapshysy Rasýl Rysmambetov ArtFinanz Telegram arnasyna jazǵan maqalasynda QTJ-ny IPO-ǵa shyǵarý bastamasyn qatań synǵa alady. Onyń aitýynsha, Air Astana-nyń jariia ornalastyrý tájiribesi kvazimemlekettik kompaniialar úshin eleýli sabaq bolýy tiis edi.
Maqalanyń tolyq nusqasy:
A-Astana tóńiregindegi janjal aiasynda elimizdiń eń úzdik áýe tasymaldaýshysynyń shynaiy máselesi – báribir asyǵys júrgizilgen IPO ekeni jóninde jariialanymdar paida boldy. Bul – taǵy bir memlekettik tasymaldaýshy «Qazaqstan temir joly» (QTJ) úshin de jaqsy belgi emes.
Air Astana qarjylyq turǵydan jolaýshyǵa taýyq berilmegen sátte emes, kompaniia IPO-ǵa shyqqan kezde qaýipti bola bastady.
AA aktsiialary ornalastyrylǵannan keiin baǵaly qaǵazdardyń edáýir bóligin kvazimemlekettik investorlar, onyń ishinde BJZQ satyp alǵany belgili boldy. Iaǵni, eger birdeńe durys bolmai qalsa, shyǵyndy aktsionerler emes, bolashaq zeinetkerler óteidi. Bul – paidany jekeshelendirip, táýekeldi memlekettendirý týraly klassikalyq mysal.
Osy tájiribeniń aiasynda QTJ-nyń IPO-ǵa shyǵýy týraly ideia qaitadan kóterilip otyr. Osy tusta óte qarapaiym, tipti primitivti suraq týyndaidy: Air Astana-dan keiin qandai da bir qorytyndy jasaldy ma?
Menińshe, Air Astana oqiǵasynan keiin taǵy bir kvazimemlekettik kompaniiany IPO-ǵa shyǵarý – batyl qadam. Men QAMS – qazaqstandyq minoritarlyq aktsionerler qaýymdastyǵynyń Air Astana jónindegi pikirlerin oqydym jáne kóptegen tujyrymdarymen kelisemin. Investorlardyń senimi sheksiz emes. Onyń ústine, eger IPO London qor birjasynda ótse, bul tipti ekzotika bolmaq, sebebi bizdiń júk ainalymynyń edáýir bóligi Resei men Qytaiǵa tiesili, sondai-aq Iranmen «Soltústik – Ońtústik» baǵyty boiynsha kelisim bar. Resei sanktsiiada, Qytai jariialylyqtan góri baqylaýdy qalaidy. Iran týraly tipti aitpai-aq qoiaiyn. Onyń ústine, biz Aýǵanstanmen de eksport jáne tranzit boiynsha yntymaqtasýymyz kerek. Nátijesinde LSE QTJ men onyń klientterine ádil baǵa beredi, biraq ol ádildik bir baǵytta – tómen qarai bolýy múmkin dep alańdaimyn.
QTJ-nyń qazirgi qaryz júktemesin eskersek, investorlardyń ornynda men ósimdi emes, májbúrli jappai satylymdy kúter edim. Sebebi naryq kompaniianyń osal tustaryn sezedi.
Taǵy bir mańyzdy jait bar: memlekettik kompaniialarda IPO – tazartatyn siqyrly rásim emes, jai ǵana kapital tartý quraly ekeni umytylyp ketkendei. Ol QTJ-ǵa alda turǵan basqarýshylyq eseptilikti jaqsartý men operatsiialyq tiimdilikti arttyrýǵa baǵyttalǵan 3–5 jyldyq jumysty almastyra almaidy. Jinalyp qalǵan problemalardy aqsha quiý arqyly sheshý múmkin emes. Ásirese 2015 jyldan 2025 jylǵa deiin kompaniianyń qaryzy 3,9 trln teńgege deiin ósip, al 2025 jylǵy paidasy 300 mlrd teńgeden sál ǵana asqanyn eskersek.
Qysqasy, ne QTJ aldymen qaryzdarymen, kelisimsharttarymen, operatsiialyq tiimsizdigimen jáne biýrokratiiasymen ainalysady, ne osy máselelerdiń barlyǵyn birjaǵa shyǵaryp, baǵanyń nege kóńil kónshitpeitinine tań qalady. Sondyqtan QTJ-nyń qazirgi IPO ideiasy strategiiadan góri fetishke uqsaidy. Prezentatsiiada ádemi estiledi, biraq qarjylyq arifmetikaǵa tótep bere almaidy. Tiimdiliginiń sheginde jumys istep turǵan temir joldyń 2029 jylǵa deiin tranzit kólemin 33–34 mln tonnadan 67 mln tonnaǵa, iaǵni eki ese arttyra alatynyn túsiný qiyn.
Tranzittiń mundai eki ese sekirisi – bir ǵana kompaniiaǵa emes, naryqtaǵy kóptegen oiynshylarǵa, onyń ishinde ózge memleketterge de táýeldi barlyq infraqurylymdyq jáne operatsiialyq shekteýlerdi bir sátte alyp tastaýdy talap etedi. Mundai aýqymdy ósimdi bazalyq stsenariige engizý – kórsetkishterdiń oryndalmaý táýekelin ádeii moiyndaý degen sóz. Menińshe, bul máseleni qaita qaraý qajet.
Sonymen qatar, QTJ-nyń basty mindeti – tranzit emes, qazaqstandyq kompaniialardyń eksporty bolýy tiis. Tranzitke basymdyq berý eksportty tunshyqtyrady. Bul jerde temir joldyń jospary eksportty ulǵaitý josparymen sáikes kelmeidi. Iá, tranzit QTJ úshin sál arzanyraq, biraq el ishindegi qosylǵan qundy arttyrmaidy. Kompaniia óziniń qazaqstandyq ekenin jáne eń aldymen otandyq eksporttaýshylarǵa servistik kompaniia retinde kómektesýi kerek ekenin umytpaýy tiis. Al mundai servisti memleket pen memlekettik qoldaýsyz jolǵa qoiý qiyn.
Prezidenttiń ázerbaijandyq Silk Way úlgisinde júk aviakompaniiasyn iske qosý týraly tapsyrma bergenin aitpasa da bolady. Ony iske qosýǵa bolady, ári kerek. Alaida tranzitti birden ósirý, lokomotivter satyp alý jáne jeke júk aviatsiiasyn (shamalas shyǵyndarmen) qatar iske qosý – strategiialyq turǵyda IPO-men bir «sebetke» syimaidy. Bul jerde ideianyń tym shekten shyqqanyn eskerip, tipti naqty sandardy da keltirgim kelmeidi.
Eń aldymen QTJ-nyń operatsiialyq turaqtylyǵyn arttyrý qajet. Eger kompaniia qunyn ósirý kerek bolsa – aldymen Ordnung, iaǵni tártip ornatý kerek. Tek sodan keiin ǵana «Samuryq» aýyr kúrsinip baryp, osyndai sheshim úshin jaýapkershilikti óz moinyna alýy tiis.
