فوتو: Facebook/Rassul Rysmambetov
قارجى ساراپشىسى راسۋل رىسمامبەتوۆ ArtFinanz Telegram ارناسىنا جازعان ماقالاسىندا قتج-نى IPO-عا شىعارۋ باستاماسىن قاتاڭ سىنعا الادى. ونىڭ ايتۋىنشا, Air Astana-نىڭ جارييا ورنالاستىرۋ تەجٸريبەسٸ كۆازيمەملەكەتتٸك كومپانييالار ٷشٸن ەلەۋلٸ ساباق بولۋى تيٸس ەدٸ.
ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى:
A-Astana تٶڭٸرەگٸندەگٸ جانجال اياسىندا ەلٸمٸزدٸڭ ەڭ ٷزدٸك ەۋە تاسىمالداۋشىسىنىڭ شىنايى مەسەلەسٸ – بەرٸبٸر اسىعىس جٷرگٸزٸلگەن IPO ەكەنٸ جٶنٸندە جارييالانىمدار پايدا بولدى. بۇل – تاعى بٸر مەملەكەتتٸك تاسىمالداۋشى «قازاقستان تەمٸر جولى» (قتج) ٷشٸن دە جاقسى بەلگٸ ەمەس.
Air Astana قارجىلىق تۇرعىدان جولاۋشىعا تاۋىق بەرٸلمەگەن سەتتە ەمەس, كومپانييا IPO-عا شىققان كەزدە قاۋٸپتٸ بولا باستادى.
AA اكتسييالارى ورنالاستىرىلعاننان كەيٸن باعالى قاعازداردىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸن كۆازيمەملەكەتتٸك ينۆەستورلار, ونىڭ ٸشٸندە بجزق ساتىپ العانى بەلگٸلٸ بولدى. ياعني, ەگەر بٸردەڭە دۇرىس بولماي قالسا, شىعىندى اكتسيونەرلەر ەمەس, بولاشاق زەينەتكەرلەر ٶتەيدٸ. بۇل – پايدانى جەكەشەلەندٸرٸپ, تەۋەكەلدٸ مەملەكەتتەندٸرۋ تۋرالى كلاسسيكالىق مىسال.
وسى تەجٸريبەنٸڭ اياسىندا قتج-نىڭ IPO-عا شىعۋى تۋرالى يدەيا قايتادان كٶتەرٸلٸپ وتىر. وسى تۇستا ٶتە قاراپايىم, تٸپتٸ پريميتيۆتٸ سۇراق تۋىندايدى: Air Astana-دان كەيٸن قانداي دا بٸر قورىتىندى جاسالدى ما?
مەنٸڭشە, Air Astana وقيعاسىنان كەيٸن تاعى بٸر كۆازيمەملەكەتتٸك كومپانييانى IPO-عا شىعارۋ – باتىل قادام. مەن QAMS – قازاقستاندىق مينوريتارلىق اكتسيونەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ Air Astana جٶنٸندەگٸ پٸكٸرلەرٸن وقىدىم جەنە كٶپتەگەن تۇجىرىمدارىمەن كەلٸسەمٸن. ينۆەستورلاردىڭ سەنٸمٸ شەكسٸز ەمەس. ونىڭ ٷستٸنە, ەگەر IPO لوندون قور بيرجاسىندا ٶتسە, بۇل تٸپتٸ ەكزوتيكا بولماق, سەبەبٸ بٸزدٸڭ جٷك اينالىمىنىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ رەسەي مەن قىتايعا تيەسٸلٸ, سونداي-اق يرانمەن «سولتٷستٸك – وڭتٷستٸك» باعىتى بويىنشا كەلٸسٸم بار. رەسەي سانكتسييادا, قىتاي جارييالىلىقتان گٶرٸ باقىلاۋدى قالايدى. يران تۋرالى تٸپتٸ ايتپاي-اق قويايىن. ونىڭ ٷستٸنە, بٸز اۋعانستانمەن دە ەكسپورت جەنە ترانزيت بويىنشا ىنتىماقتاسۋىمىز كەرەك. نەتيجەسٸندە LSE قتج مەن ونىڭ كليەنتتەرٸنە ەدٸل باعا بەرەدٸ, بٸراق ول ەدٸلدٸك بٸر باعىتتا – تٶمەن قاراي بولۋى مٷمكٸن دەپ الاڭدايمىن.
قتج-نىڭ قازٸرگٸ قارىز جٷكتەمەسٸن ەسكەرسەك, ينۆەستورلاردىڭ ورنىندا مەن ٶسٸمدٸ ەمەس, مەجبٷرلٸ جاپپاي ساتىلىمدى كٷتەر ەدٸم. سەبەبٸ نارىق كومپانييانىڭ وسال تۇستارىن سەزەدٸ.
تاعى بٸر ماڭىزدى جايت بار: مەملەكەتتٸك كومپانييالاردا IPO – تازارتاتىن سيقىرلى رەسٸم ەمەس, جاي عانا كاپيتال تارتۋ قۇرالى ەكەنٸ ۇمىتىلىپ كەتكەندەي. ول قتج-عا الدا تۇرعان باسقارۋشىلىق ەسەپتٸلٸكتٸ جاقسارتۋ مەن وپەراتسييالىق تيٸمدٸلٸكتٸ ارتتىرۋعا باعىتتالعان 3–5 جىلدىق جۇمىستى الماستىرا المايدى. جينالىپ قالعان پروبلەمالاردى اقشا قۇيۋ ارقىلى شەشۋ مٷمكٸن ەمەس. ەسٸرەسە 2015 جىلدان 2025 جىلعا دەيٸن كومپانييانىڭ قارىزى 3,9 ترلن تەڭگەگە دەيٸن ٶسٸپ, ال 2025 جىلعى پايداسى 300 ملرد تەڭگەدەن سەل عانا اسقانىن ەسكەرسەك.
قىسقاسى, نە قتج الدىمەن قارىزدارىمەن, كەلٸسٸمشارتتارىمەن, وپەراتسييالىق تيٸمسٸزدٸگٸمەن جەنە بيۋروكراتيياسىمەن اينالىسادى, نە وسى مەسەلەلەردٸڭ بارلىعىن بيرجاعا شىعارىپ, باعانىڭ نەگە كٶڭٸل كٶنشٸتپەيتٸنٸنە تاڭ قالادى. سوندىقتان قتج-نىڭ قازٸرگٸ IPO يدەياسى ستراتەگييادان گٶرٸ فەتيشكە ۇقسايدى. پرەزەنتاتسييادا ەدەمٸ ەستٸلەدٸ, بٸراق قارجىلىق اريفمەتيكاعا تٶتەپ بەرە المايدى. تيٸمدٸلٸگٸنٸڭ شەگٸندە جۇمىس ٸستەپ تۇرعان تەمٸر جولدىڭ 2029 جىلعا دەيٸن ترانزيت كٶلەمٸن 33–34 ملن توننادان 67 ملن تونناعا, ياعني ەكٸ ەسە ارتتىرا الاتىنىن تٷسٸنۋ قيىن.
ترانزيتتٸڭ مۇنداي ەكٸ ەسە سەكٸرٸسٸ – بٸر عانا كومپانيياعا ەمەس, نارىقتاعى كٶپتەگەن ويىنشىلارعا, ونىڭ ٸشٸندە ٶزگە مەملەكەتتەرگە دە تەۋەلدٸ بارلىق ينفراقۇرىلىمدىق جەنە وپەراتسييالىق شەكتەۋلەردٸ بٸر سەتتە الىپ تاستاۋدى تالاپ ەتەدٸ. مۇنداي اۋقىمدى ٶسٸمدٸ بازالىق ستسەنارييگە ەنگٸزۋ – كٶرسەتكٸشتەردٸڭ ورىندالماۋ تەۋەكەلٸن ەدەيٸ مويىنداۋ دەگەن سٶز. مەنٸڭشە, بۇل مەسەلەنٸ قايتا قاراۋ قاجەت.
سونىمەن قاتار, قتج-نىڭ باستى مٸندەتٸ – ترانزيت ەمەس, قازاقستاندىق كومپانييالاردىڭ ەكسپورتى بولۋى تيٸس. ترانزيتكە باسىمدىق بەرۋ ەكسپورتتى تۇنشىقتىرادى. بۇل جەردە تەمٸر جولدىڭ جوسپارى ەكسپورتتى ۇلعايتۋ جوسپارىمەن سەيكەس كەلمەيدٸ. يە, ترانزيت قتج ٷشٸن سەل ارزانىراق, بٸراق ەل ٸشٸندەگٸ قوسىلعان قۇندى ارتتىرمايدى. كومپانييا ٶزٸنٸڭ قازاقستاندىق ەكەنٸن جەنە ەڭ الدىمەن وتاندىق ەكسپورتتاۋشىلارعا سەرۆيستٸك كومپانييا رەتٸندە كٶمەكتەسۋٸ كەرەك ەكەنٸن ۇمىتپاۋى تيٸس. ال مۇنداي سەرۆيستٸ مەملەكەت پەن مەملەكەتتٸك قولداۋسىز جولعا قويۋ قيىن.
پرەزيدەنتتٸڭ ەزەربايجاندىق Silk Way ٷلگٸسٸندە جٷك اۆياكومپانيياسىن ٸسكە قوسۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەنٸن ايتپاسا دا بولادى. ونى ٸسكە قوسۋعا بولادى, ەرٸ كەرەك. الايدا ترانزيتتٸ بٸردەن ٶسٸرۋ, لوكوموتيۆتەر ساتىپ الۋ جەنە جەكە جٷك اۆياتسيياسىن (شامالاس شىعىندارمەن) قاتار ٸسكە قوسۋ – ستراتەگييالىق تۇرعىدا IPO-مەن بٸر «سەبەتكە» سىيمايدى. بۇل جەردە يدەيانىڭ تىم شەكتەن شىققانىن ەسكەرٸپ, تٸپتٸ ناقتى سانداردى دا كەلتٸرگٸم كەلمەيدٸ.
ەڭ الدىمەن قتج-نىڭ وپەراتسييالىق تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋ قاجەت. ەگەر كومپانييا قۇنىن ٶسٸرۋ كەرەك بولسا – الدىمەن Ordnung, ياعني تەرتٸپ ورناتۋ كەرەك. تەك سودان كەيٸن عانا «سامۇرىق» اۋىر كٷرسٸنٸپ بارىپ, وسىنداي شەشٸم ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶز موينىنا الۋى تيٸس.
