Aldaǵy sanaýly jylda álemniń birneshe elinde qolma-qol tólem júiesi múldem joiylýy múmkin. Iaǵni, qazirgi kýpiýralar da, monetalar da ainalymnan shyǵyp, onyń ornyn kartochkalyq tólem júiesi basady.
Damyǵan jáne damýshy elder bul qadamǵa birden barmasy anyq. Sol úshin qazir qolma-qol aqshadan bas tartýdy ekonomist-ǵalymdar kezeń-kezeńmen júzege asyrý máselesin talqylap jatyr. Eń aldymen iri kýpiýralardy basyp shyǵarýdy toqtatyp, qolma-qol aqshamen iri kólemde saýda jasaýǵa tyiym salynýy kerek deidi olar.
Jalpy, budan kez-kelgen el biliginiń utary kóp eken. Atap aitqanda, ol (bilik) búkil saýda tranzaktsiialaryn óz baqylaýyna alady. Demek, burynǵydai eshkim salyqtan da jaltara almaidy degen sóz. Óitkeni, árbir saýda operatsiiasy bankter arqyly júrgizilip, kimniń qansha aqsha jaratyp jatqany tirkelip otyrady. Kartochkalyq tólem júiesiniń tek bilikke emes, halyqqa da tigizer paidasy kóp, biraq ol jaiynda sál keiinirek...
Búginde qolma-qol aqshaǵa qarsylyq bildirip otyrǵan álemdik sarapshylardyń sany óte kóp. Máselen, byltyr Davosta ótken dástúrli forýmda Nobel syilyǵynyń laýreaty Djozef Stiglits «qaǵaz» aqshadan bas tartyp, sandyq valiýtaǵa ótýdi búkil álemge usyndy. Al, Amerikanyń burynǵy qarjy ministri Loýrens Sammers bolsa óz maqalalarynda AQSh-tyń jaqyn ýaqytta 100 jáne 50 dollarlyq kýpiýralardy shyǵarýdy toqtatatynyn aityp júr. Garvard ýniversitetiniń professory Kennet Roggof ta «Qolma-qol aqshanyń qarǵysy» degen kitabyn jazyp, onda «qaǵaz» aqshanyń paidasyz tustaryn ashyp kórsetken.
Batys elderi ǵana emes, qolma-qol aqsha ainalymyna Ońtústik Koreia da qarsy. Aldaǵy 5-10 jyl aralyǵynda Seýl bul júieden múldem bas tartpaq. Úndistan biligi bolsa iri kýpiýralardy osydan biraz ýaqyt buryn ainalymnan múldem shyǵaryp tastady.
Sondai-aq, Bloomberg sarapshylarynyń málimetinshe, búginde Shvetsiiada saýda ainalymyndaǵy qolma-qol esep aiyrysýdyń úlesi 1,8 paiyzdy ǵana quraidy eken. Eldegi kóptegen dúken aqshany tek bank kartochkalarymen qabyldaidy. Al, Eýropa Ortalyq banki qazir 500 eýrolyq kýpiýradan bas tartý ideiasyn talqylap jatyr.
Kórshi Reseide de dál osyndai jaǵdai. Máskeý aldaǵy 10 jyldyń ishinde kýpiýralar men monetalardan bas tartýdyń tetikterin qarastyrýda. Al, qazaqstandyq sarapshylar bolsa bizdiń elge bul ózgeristiń sál kesheýildep jetetinin aityp otyr.
Máselen, ekonomist Aidarhan Qusaiynovtyń pikirinshe, «qaǵaz» aqshadan bas tartýǵa qazaqstandyq bankter emes, halyqtyń ózi daiyn emes kórinedi.
«Bizdiń memleket tolyqtai kartochkalyq tólem júiesine jaqyn bolashaqta aýysa almaidy. Bul ózgeriske umtylý jaqsy árine, jospar qurǵan da durys. Biraq, qansha jospar quryp, bankterimiz daiyn bolsa da biz qolma-qol tólem júiesinen búgin-erteń qutyla almaimyz. Óitkeni, halyq oǵan daiyn emes, bizdiń mentalitetimiz basqa. Sol úshin úkimet banktermen birge halyqpen de jumys isteýi kerek, adamdardyń psihologiiasyn ózgertýimiz qajet. Sonymen qatar, post-terminaldardyń sanyn arttyrý kerek. Sonyń ózinde elde turǵyndar jappai kartochkalyq tólem júiesine aýysyp kete salmaidy, bizge biraz ýaqyt kerek», - deidi A.Qusaiynov.
Al, Ulttyq bank ókilderiniń málimetinshe, elde qolma-qol aqshamen saýda jasaityndardyń úlesi áli de bolsa 80 paiyzdy quraidy eken. Degenmen, baiaý bolsa da ózgerister júrip jatyr deidi olar. Máselen, ekinshi deńgeili bankterdiń belsendi jumysynyń arqasynda tólem kartochkalaryn paidalanatyndar sany Qazaqstanda 6 esege artqan. Buǵan eń aldymen túrli onlain-servister men bankterdiń mobildi qosymshalaryn iske qosýy sebep bolyp otyr.
Jalpy, bile bilgen adam úshin kartochkalyq tólem júiesiniń artyqshylyqtary rasymen de óte kóp. Máselen, siz aqshańyzdy dúkende, avtobýsta, bazarda nemese ózge de qoǵamdyq oryndarda urlatyp almaisyz (ókinishke qarai, bizdiń elde qylmystyń bul túri óte jii kezdesedi). Qaltańyzdan túsip te qalmaidy. Al, kartochkany joǵaltyp alsańyz, aqshańyzǵa esh qaýip joq. Jańa kartochka jasatý «tiyn» turatynyn da umytpaǵanyńyz jón.
Bul árine, tólem kartasy paidasanyń qarapaiym bir bóligi ǵana. Onyń tutynýshy úshin qandai artyqshylyǵy baryn bank mamanynan surap kórgen bolatynbyz.
Dosbol Arystanbekov, «Qazaqstan Halyq banki» AQ PR-menedjeri:
– Kartamen tólem jasaý júiesiniń eń birinshi artyqshylyǵy – qarajattyń saqtalýynda. Kez kelgen kartany qoldanýshy tólem kartasyn joǵaltyp alatyn bolsa, onda tek plastiktiń bir bóligin ǵana joǵaltady. Al, aqsha qarajaty bank shotynda qannen qapirsiz saqtaýly qalady. Bul tarapta eń bastysy árbir qoldanýshy jeke DSN-kodyn saqtaý qaǵidasyn ustanýy kerek. Bul degenimiz jeke DSN kodyn bógde adamǵa aitýǵa jáne kartamen birge saqtaýǵa bolmaidy.
Ekinshiden kartamen tólem jasaý qaýipsiz. Onyń ústine 3D secure qorǵanysy engizilgen kartalarda, sáikesinshe ǵalamtor arqyly jasalǵan kez kelgen saýda-sattyq halyqaralyq tólem júiesi tarapynan qorǵalady. Sondai-aq meiramhanalarda, dúkenderde jáne basqa da tólem kartalaryn qabyldaityn mekemelerde qolma-qolsyz tólem júrgizý arqyly belgili mólsherdegi jeńildikter men bonýstardy alý múmkindigi týady.
Tólem kartalar júiesine aýysý arqyly shyǵyndardy qadaǵalaý múmkindigi aiqara ashylady. Naqtyraq aitar bolsaq, qoldanýshy qansha jáne qaida aqsha qarajatyn jumsaǵanyn eske saqtaýdyń qajettiligi joq. Tek jai ǵana internet-banking bóliminde tolyqqandy aqsha qozǵalysyn qadaǵalap, tipti mobildi bankingke qosylý arqyly árbir tranzaktsiia boiynsha SMS-habarlama alyp otyrý múmkindigi bolady.
Qosymsha Bank seriktesteriniń jelisinen kartamen tólem jasaǵan sátte karta qoldanýshysy bonýstarǵa ie bolady.
Sondai-aq, ata-anasyna, dostaryna, týystary men tanystaryna tek mobildi qurylǵynyń kómegimen aqsha qarajatyn aýdarý óte yńǵaily jáne ońai bolyp keledi.
Sonymen qatar, kartanyń ieleri mobildi qosymshanyń kómegine júginý arqyly kommýnaldyq qyzmetterge, mobildi bailanys jáne ózge de qyzmet túrlerine úiden shyqpai-aq tólem jasai alady.
Tólem kartalarynyń taǵy bir artyqshylyǵyn shetelge jii saparlaityndar jaqsy biledi. Barshaǵa málim, keden beketinen óter kezde qaltańda iri aqsha bolsa, deklaratsiia toltyrýyń qajet. Iaǵni, atalǵan qujatta shetelge qansha soma alyp bara jatqanyńdy, ony ne maqsatta jaratatynyńdy tolyq kórsetýiń tiis. Al, kartochkaǵa aqsha salyp shyqsańyz, onda eshkimniń sharýasy joq. Onyń ústine, Batystyń kei elderinde qonaq úiler tek tólem kartochkasymen ǵana esep aiyrysady.
Ras, qazir kartochkasynda saqtaýly turǵan aqshasynan airylyp qalyp jatqandar da kezdesedi, olar – internet-alaiaqtarynyń qurbandary. Alaiaqtarǵa aldanbaý úshin eń aldymen tutynýshy ańǵal bolmaýy kerek deidi bank mamandary.
Dosbol Arystanbekov, «Qazaqstan Halyq banki» AQ PR-menedjeri:
– Kartany qoldanýshylar aldanyp qalmaýy úshin qandai jaǵdai bolmasyn, karta nómiri, onyń jaramdylyq merzimi, karta iesiniń derekteri men kartanyń artqy betindegi kodty, sondai-aq, bir rettik paroldar men internet-banking júiesine kirýge arnalǵan derekterdi qupiia saqtaýy tiis.
Bank osy ataýly derekterdiń barlyǵyna ie jáne qandai jaǵdai bolmasyn bank óz tarapynan karta derekterin jáne jeke derbes aqparattardy anyqtaý maqsatynda siltemeler, sms-hattamalardy joldaý nemese qońyraý shalý arqyly anyqtamaidy. Ǵalamtor arqyly taýarlar men qyzmetterge tólem jasaý kezinde negizgi aqsha qarajaty shoǵyrlanǵan kartańyz jalaqylyq nemese kredittik emes, ózge kartany qoldanǵanyńyz abzal bolady.
Telefonyńyzdy joǵaltyp nemese urlatyp alǵan jaǵdaida shuǵyl túrde mobildi operatoryńyzǵa júginý arqyly SIM-kartańyzdy buǵattańyz jáne banktiń bailanys ortalyǵy arqyly internet-banking júiesine telefon arqyly kirý múmkindigin shektegenińiz jón bolady.
Mamandardyń pikirinshe, tolyqtai kartochkalyq tólem júiesinen tek salyqtan jaltaratyn iri kásipkerler ǵana utylýy múmkin. Al, jalpy alǵanda, bul júieniń halyqqa da, úkimetke de tek paidasy tiedi. Muny Qazaqstannyń ǵana emes, búkil álemniń ekonomist-ǵalymdary aitýda.
Onyń ústine, qolma-qol tólem júiesinen bas tartý arqyly sybailas jemqorlyqtyń tamyryna balta shappasaq ta, deńgeiin aitarlyqtai tómendetýge bolady eken. Sol sekildi, terrorizm, adam men esirtki jáne qarý-jaraq saýdasyna da tosqaýyl qoiylady. Óitkeni, mundai iri qylmystyq júieniń ókilderi kóp jaǵdaida tek kýpiýralarmen ǵana esep aiyrysady. Demek, jaqyn bolashaqta álem elderiniń jartysy «qaǵaz» aqshadan bas tartyp, elektrondy tólem júiesine ótedi, bul aidan anyq. Al, damyǵan 30 eldiń qataryna kirýdi maqsat etip otyrǵan Qazaqstan bul ózgeristerden shet qalyp ketpeýi kerek. Úkimet atalǵan júieni endirýdiń tetikterin búginde ázirlep qoiǵan da shyǵar, tek ony sozyp almai qazirden bastap júzege asyrsa – damýshy elderdiń kóshinen qalmai aldaǵy 10 jyl kóleminde biz de kartochkalyq tólem júiesine tolyqqandy kóshemiz.
.jpg)