كارتوچكامەن تٶلەم جاساۋدىڭ ارتىقشىلىعىن بٸلەسٸز بە?

جالپى, بۇدان كەز-كەلگەن ەل بيلٸگٸنٸڭ ۇتارى كٶپ ەكەن. اتاپ ايتقاندا, ول (بيلٸك) بٷكٸل ساۋدا ترانزاكتسييالارىن ٶز باقىلاۋىنا الادى. دەمەك, بۇرىنعىداي ەشكٸم سالىقتان دا جالتارا المايدى دەگەن سٶز. ٶيتكەنٸ, ەربٸر ساۋدا وپەراتسيياسى بانكتەر ارقىلى جٷرگٸزٸلٸپ, كٸمنٸڭ قانشا اقشا جاراتىپ جاتقانى تٸركەلٸپ وتىرادى. كارتوچكالىق تٶلەم جٷيەسٸنٸڭ تەك بيلٸككە ەمەس, حالىققا دا تيگٸزەر پايداسى كٶپ, بٸراق ول جايىندا سەل كەيٸنٸرەك...

بٷگٸندە قولما-قول اقشاعا قارسىلىق بٸلدٸرٸپ وتىرعان ەلەمدٸك ساراپشىلاردىڭ سانى ٶتە كٶپ. مەسەلەن, بىلتىر داۆوستا ٶتكەن دەستٷرلٸ فورۋمدا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى دجوزەف ستيگليتس «قاعاز» اقشادان باس تارتىپ, ساندىق ۆاليۋتاعا ٶتۋدٸ بٷكٸل ەلەمگە ۇسىندى. ال, امەريكانىڭ بۇرىنعى قارجى مينيسترٸ لوۋرەنس ساممەرس بولسا ٶز ماقالالارىندا اقش-تىڭ جاقىن ۋاقىتتا 100 جەنە 50 دوللارلىق كۋپيۋرالاردى شىعارۋدى توقتاتاتىنىن ايتىپ جٷر. گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى كەننەت روگگوف تا «قولما-قول اقشانىڭ قارعىسى» دەگەن كٸتابىن جازىپ, وندا «قاعاز» اقشانىڭ پايداسىز تۇستارىن اشىپ كٶرسەتكەن.

باتىس ەلدەرٸ عانا ەمەس, قولما-قول اقشا اينالىمىنا وڭتٷستٸك كورەيا دا قارسى. الداعى 5-10 جىل ارالىعىندا سەۋل بۇل جٷيەدەن مٷلدەم باس تارتپاق. ٷندٸستان بيلٸگٸ بولسا ٸرٸ كۋپيۋرالاردى وسىدان بٸراز ۋاقىت بۇرىن اينالىمنان مٷلدەم شىعارىپ تاستادى.

سونداي-اق, Bloomberg ساراپشىلارىنىڭ مەلٸمەتٸنشە, بٷگٸندە شۆەتسييادا ساۋدا اينالىمىنداعى قولما-قول ەسەپ ايىرىسۋدىڭ ٷلەسٸ 1,8 پايىزدى عانا قۇرايدى ەكەن. ەلدەگٸ كٶپتەگەن دٷكەن اقشانى تەك بانك كارتوچكالارىمەن قابىلدايدى. ال, ەۋروپا ورتالىق بانكٸ قازٸر 500 ەۋرولىق كۋپيۋرادان باس تارتۋ يدەياسىن تالقىلاپ جاتىر.

كٶرشٸ رەسەيدە دە دەل وسىنداي جاعداي. مەسكەۋ الداعى 10 جىلدىڭ ٸشٸندە كۋپيۋرالار مەن مونەتالاردان باس تارتۋدىڭ تەتٸكتەرٸن قاراستىرۋدا. ال, قازاقستاندىق ساراپشىلار بولسا بٸزدٸڭ ەلگە بۇل ٶزگەرٸستٸڭ سەل كەشەۋٸلدەپ جەتەتٸنٸن ايتىپ وتىر.

مەسەلەن, ەكونوميست ايدارحان قۇسايىنوۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, «قاعاز» اقشادان باس تارتۋعا قازاقستاندىق بانكتەر ەمەس, حالىقتىڭ ٶزٸ دايىن ەمەس كٶرٸنەدٸ.

«بٸزدٸڭ مەملەكەت تولىقتاي كارتوچكالىق تٶلەم جٷيەسٸنە جاقىن بولاشاقتا اۋىسا المايدى. بۇل ٶزگەرٸسكە ۇمتىلۋ جاقسى ەرينە, جوسپار قۇرعان دا دۇرىس. بٸراق, قانشا جوسپار قۇرىپ, بانكتەرٸمٸز دايىن بولسا دا بٸز قولما-قول تٶلەم جٷيەسٸنەن بٷگٸن-ەرتەڭ قۇتىلا المايمىز. ٶيتكەنٸ, حالىق وعان دايىن ەمەس, بٸزدٸڭ مەنتاليتەتٸمٸز باسقا. سول ٷشٸن ٷكٸمەت بانكتەرمەن بٸرگە حالىقپەن دە جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەك, ادامداردىڭ پسيحولوگيياسىن ٶزگەرتۋٸمٸز قاجەت. سونىمەن قاتار, post-تەرمينالداردىڭ سانىن ارتتىرۋ كەرەك. سونىڭ ٶزٸندە ەلدە تۇرعىندار جاپپاي كارتوچكالىق تٶلەم جٷيەسٸنە اۋىسىپ كەتە سالمايدى, بٸزگە بٸراز ۋاقىت كەرەك», - دەيدٸ ا.قۇسايىنوۆ.

ال, ۇلتتىق بانك ٶكٸلدەرٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, ەلدە قولما-قول اقشامەن ساۋدا جاسايتىنداردىڭ ٷلەسٸ ەلٸ دە بولسا 80 پايىزدى قۇرايدى ەكەن. دەگەنمەن, باياۋ بولسا دا ٶزگەرٸستەر جٷرٸپ جاتىر دەيدٸ ولار. مەسەلەن, ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ بانكتەردٸڭ بەلسەندٸ جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا تٶلەم كارتوچكالارىن پايدالاناتىندار سانى قازاقستاندا 6 ەسەگە ارتقان. بۇعان ەڭ الدىمەن تٷرلٸ ونلاين-سەرۆيستەر مەن بانكتەردٸڭ موبيلدٸ قوسىمشالارىن ٸسكە قوسۋى سەبەپ بولىپ وتىر.

جالپى, بٸلە بٸلگەن ادام ٷشٸن كارتوچكالىق تٶلەم جٷيەسٸنٸڭ ارتىقشىلىقتارى راسىمەن دە ٶتە كٶپ. مەسەلەن, سٸز اقشاڭىزدى دٷكەندە, اۆتوبۋستا, بازاردا نەمەسە ٶزگە دە قوعامدىق ورىنداردا ۇرلاتىپ المايسىز (ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸزدٸڭ ەلدە قىلمىستىڭ بۇل تٷرٸ ٶتە جيٸ كەزدەسەدٸ). قالتاڭىزدان تٷسٸپ تە قالمايدى. ال, كارتوچكانى جوعالتىپ الساڭىز, اقشاڭىزعا ەش قاۋٸپ جوق. جاڭا كارتوچكا جاساتۋ «تيىن» تۇراتىنىن دا ۇمىتپاعانىڭىز جٶن.

بۇل ەرينە, تٶلەم كارتاسى پايداسانىڭ قاراپايىم بٸر بٶلٸگٸ عانا. ونىڭ تۇتىنۋشى ٷشٸن قانداي ارتىقشىلىعى بارىن بانك مامانىنان سۇراپ كٶرگەن بولاتىنبىز.

دوسبول ارىستانبەكوۆ, «قازاقستان حالىق بانكٸ» اق PR-مەنەدجەرٸ:

– كارتامەن تٶلەم جاساۋ جٷيەسٸنٸڭ ەڭ بٸرٸنشٸ ارتىقشىلىعى – قاراجاتتىڭ ساقتالۋىندا. كەز كەلگەن كارتانى قولدانۋشى تٶلەم كارتاسىن جوعالتىپ الاتىن بولسا, وندا تەك پلاستيكتٸڭ بٸر بٶلٸگٸن عانا جوعالتادى. ال, اقشا قاراجاتى بانك شوتىندا قاننەن قاپٸرسٸز ساقتاۋلى قالادى. بۇل تاراپتا ەڭ باستىسى ەربٸر قولدانۋشى جەكە دسن-كودىن ساقتاۋ قاعيداسىن ۇستانۋى كەرەك. بۇل دەگەنٸمٸز جەكە دسن كودىن بٶگدە ادامعا ايتۋعا جەنە كارتامەن بٸرگە ساقتاۋعا بولمايدى.

ەكٸنشٸدەن كارتامەن تٶلەم جاساۋ قاۋٸپسٸز. ونىڭ ٷستٸنە 3D secure قورعانىسى ەنگٸزٸلگەن كارتالاردا, سەيكەسٸنشە عالامتور ارقىلى جاسالعان كەز كەلگەن ساۋدا-ساتتىق حالىقارالىق تٶلەم جٷيەسٸ تاراپىنان قورعالادى. سونداي-اق مەيرامحانالاردا, دٷكەندەردە جەنە باسقا دا تٶلەم كارتالارىن قابىلدايتىن مەكەمەلەردە قولما-قولسىز تٶلەم جٷرگٸزۋ ارقىلى بەلگٸلٸ مٶلشەردەگٸ جەڭٸلدٸكتەر مەن بونۋستاردى الۋ مٷمكٸندٸگٸ تۋادى.

تٶلەم كارتالار جٷيەسٸنە اۋىسۋ ارقىلى شىعىنداردى قاداعالاۋ مٷمكٸندٸگٸ ايقارا اشىلادى. ناقتىراق ايتار بولساق, قولدانۋشى قانشا جەنە قايدا اقشا قاراجاتىن جۇمساعانىن ەسكە ساقتاۋدىڭ قاجەتتٸلٸگٸ جوق. تەك جاي عانا ينتەرنەت-بانكينگ بٶلٸمٸندە تولىققاندى اقشا قوزعالىسىن قاداعالاپ, تٸپتٸ موبيلدٸ بانكينگكە قوسىلۋ ارقىلى ەربٸر ترانزاكتسييا بويىنشا سمس-حابارلاما الىپ وتىرۋ مٷمكٸندٸگٸ بولادى.

قوسىمشا بانك سەرٸكتەستەرٸنٸڭ جەلٸسٸنەن كارتامەن تٶلەم جاساعان سەتتە كارتا قولدانۋشىسى بونۋستارعا يە بولادى.

سونداي-اق, اتا-اناسىنا, دوستارىنا, تۋىستارى مەن تانىستارىنا تەك موبيلدٸ قۇرىلعىنىڭ كٶمەگٸمەن اقشا قاراجاتىن اۋدارۋ ٶتە ىڭعايلى جەنە وڭاي بولىپ كەلەدٸ.

سونىمەن قاتار, كارتانىڭ يەلەرٸ موبيلدٸ قوسىمشانىڭ كٶمەگٸنە جٷگٸنۋ ارقىلى كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە, موبيلدٸ بايلانىس جەنە ٶزگە دە قىزمەت تٷرلەرٸنە ٷيدەن شىقپاي-اق تٶلەم جاساي الادى.

تٶلەم كارتالارىنىڭ تاعى بٸر ارتىقشىلىعىن شەتەلگە جيٸ ساپارلايتىندار جاقسى بٸلەدٸ. بارشاعا مەلٸم, كەدەن بەكەتٸنەن ٶتەر كەزدە قالتاڭدا ٸرٸ اقشا بولسا, دەكلاراتسييا تولتىرۋىڭ قاجەت. ياعني, اتالعان قۇجاتتا شەتەلگە قانشا سوما الىپ بارا جاتقانىڭدى, ونى نە ماقساتتا جاراتاتىنىڭدى تولىق كٶرسەتۋٸڭ تيٸس. ال, كارتوچكاعا اقشا سالىپ شىقساڭىز, وندا ەشكٸمنٸڭ شارۋاسى جوق. ونىڭ ٷستٸنە, باتىستىڭ كەي ەلدەرٸندە قوناق ٷيلەر تەك تٶلەم كارتوچكاسىمەن عانا ەسەپ ايىرىسادى.

راس, قازٸر كارتوچكاسىندا ساقتاۋلى تۇرعان اقشاسىنان ايرىلىپ قالىپ جاتقاندار دا كەزدەسەدٸ, ولار – ينتەرنەت-الاياقتارىنىڭ قۇرباندارى. الاياقتارعا الدانباۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن تۇتىنۋشى اڭعال بولماۋى كەرەك دەيدٸ بانك ماماندارى.

دوسبول ارىستانبەكوۆ, «قازاقستان حالىق بانكٸ» اق PR-مەنەدجەرٸ:

– كارتانى قولدانۋشىلار الدانىپ قالماۋى ٷشٸن قانداي جاعداي بولماسىن, كارتا نٶمٸرٸ, ونىڭ جارامدىلىق مەرزٸمٸ, كارتا يەسٸنٸڭ دەرەكتەرٸ مەن كارتانىڭ ارتقى بەتٸندەگٸ كودتى, سونداي-اق, بٸر رەتتٸك پارولدار مەن ينتەرنەت-بانكينگ جٷيەسٸنە كٸرۋگە ارنالعان دەرەكتەردٸ قۇپييا ساقتاۋى تيٸس.

بانك وسى اتاۋلى دەرەكتەردٸڭ بارلىعىنا يە جەنە قانداي جاعداي بولماسىن بانك ٶز تاراپىنان كارتا دەرەكتەرٸن جەنە جەكە دەربەس اقپاراتتاردى انىقتاۋ ماقساتىندا سٸلتەمەلەر, سمس-حاتتامالاردى جولداۋ نەمەسە قوڭىراۋ شالۋ ارقىلى انىقتامايدى. عالامتور ارقىلى تاۋارلار مەن قىزمەتتەرگە تٶلەم جاساۋ كەزٸندە نەگٸزگٸ اقشا قاراجاتى شوعىرلانعان كارتاڭىز جالاقىلىق نەمەسە كرەديتتٸك ەمەس, ٶزگە كارتانى قولدانعانىڭىز ابزال بولادى.

تەلەفونىڭىزدى جوعالتىپ نەمەسە ۇرلاتىپ العان جاعدايدا شۇعىل تٷردە موبيلدٸ وپەراتورىڭىزعا جٷگٸنۋ ارقىلى سيم-كارتاڭىزدى بۇعاتتاڭىز جەنە بانكتٸڭ بايلانىس ورتالىعى ارقىلى ينتەرنەت-بانكينگ جٷيەسٸنە تەلەفون ارقىلى كٸرۋ مٷمكٸندٸگٸن شەكتەگەنٸڭٸز جٶن بولادى.

مامانداردىڭ پٸكٸرٸنشە, تولىقتاي كارتوچكالىق تٶلەم جٷيەسٸنەن تەك سالىقتان جالتاراتىن ٸرٸ كەسٸپكەرلەر عانا ۇتىلۋى مٷمكٸن. ال, جالپى العاندا, بۇل جٷيەنٸڭ حالىققا دا, ٷكٸمەتكە دە تەك پايداسى تيەدٸ. مۇنى قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, بٷكٸل ەلەمنٸڭ ەكونوميست-عالىمدارى ايتۋدا.

ونىڭ ٷستٸنە, قولما-قول تٶلەم جٷيەسٸنەن باس تارتۋ ارقىلى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ تامىرىنا بالتا شاپپاساق تا, دەڭگەيٸن ايتارلىقتاي تٶمەندەتۋگە بولادى ەكەن. سول سەكٸلدٸ, تەرروريزم, ادام مەن ەسٸرتكٸ جەنە قارۋ-جاراق ساۋداسىنا دا توسقاۋىل قويىلادى. ٶيتكەنٸ, مۇنداي ٸرٸ قىلمىستىق جٷيەنٸڭ ٶكٸلدەرٸ كٶپ جاعدايدا تەك كۋپيۋرالارمەن عانا ەسەپ ايىرىسادى. دەمەك, جاقىن بولاشاقتا ەلەم ەلدەرٸنٸڭ جارتىسى «قاعاز» اقشادان باس تارتىپ, ەلەكتروندى تٶلەم جٷيەسٸنە ٶتەدٸ, بۇل ايدان انىق. ال, دامىعان 30 ەلدٸڭ قاتارىنا كٸرۋدٸ ماقسات ەتٸپ وتىرعان قازاقستان بۇل ٶزگەرٸستەردەن شەت قالىپ كەتپەۋٸ كەرەك. ٷكٸمەت اتالعان جٷيەنٸ ەندٸرۋدٸڭ تەتٸكتەرٸن بٷگٸندە ەزٸرلەپ قويعان دا شىعار, تەك ونى سوزىپ الماي قازٸردەن باستاپ جٷزەگە اسىرسا – دامۋشى ەلدەردٸڭ كٶشٸنەن قالماي الداعى 10 جىل كٶلەمٸندە بٸز دە كارتوچكالىق تٶلەم جٷيەسٸنە تولىققاندى كٶشەمٸز.