Foto: old.aiu.kz
Qazaq halqynyń biregei ult ekendigi tarihymyzdan, mádenietimiz ben rýhani qundylyqtarymyz negizinde áldeqashan aiqyndalyp qoiǵan. Alaida osy ulttyq ishki «kodymyzdy» qazirgi jahandaný dáýirinde buzbai, ulttyq sana men birtutastyǵymyzdy saqtai otyryp ómir súrý ózekti máselege ainalyp otyr. Ulttyq qundylyǵymyz ben jastar tárbiesi rýhaniiatymyzdyń basty tiregi desek, sol dińgekti nyq ustap turý búgingi qoǵamǵa artylyp otyrǵan aýyr júk. Osy taqyrypqa qatysty Astana Halyqaralyq ýniversitetiniń «Óner jáne gýmanitarlyq pánder joǵary mektebi» kafedrasynyń aǵa oqytýshysy Qarshyǵa Serikulyn suhbatqa tartqan edik.
- Jahandaný jaǵdaiynda ulttyq salt-dástúrlerimizge tóngen qaýip qandai jáne ony saqtap qalýda jaýapkershilik kimderge júkteledi?
Qazirgi jahandaný dáýirinde álem halyqtary bir-birimen tyǵyz bailanysqa túsip, mádeni, ekonomikalyq jáne aqparattyq keńistikte birtutas sipat ala bastaǵany belgili. Bul úderis adamzat damýyna jańa múmkindikter ashqanymen, ár ulttyń ózindik ereksheligine, onyń ishinde salt-dástúrlerine belgili bir deńgeide qaýip tóndiredi. Osyndai jaǵdaida ulttyq qundylyqtardy saqtaý máselesi erekshe ózektilikke ie bolady. Eń aldymen, ulttyq salt-dástúrlerdi saqtaýdaǵy jaýapkershilik otbasydan bastaý alady. Sebebi árbir bala dúniege kelgen sátten bastap ulttyq tárbieni eń aldymen ata-anasynan, ata-ájesinen alady. Úlkendi syilaý, kishige izet kórsetý, qonaqjailyq, til men dilge qurmet – osynyń bári otbasynda qalyptasady. Eger ata-ana óz mádenietine nemquraily qarasa, bala da ulttyq qundylyqtarǵa mán bermei ósedi. Sondyqtan otbasy – ulttyq tárbieniń negizgi tiregi. Sonymen qatar, bul jaýapkershilik bilim berý júiesine de júkteledi. Mektep pen joǵary oqý oryndary jastarǵa tek bilim berip qana qoimai, olardyń dúnietanymyn qalyptastyrady. Qazaq ádebieti, tarihy, mádenieti arqyly jastar óz halqynyń ótkenin tanyp, bolashaǵyna jaýapkershilikpen qarai bastaidy. Eger bilim júiesi ulttyq mazmunmen tolyqqan bolsa, onda ol jas urpaqtyń rýhani negizin nyǵaitady. Memleket pen qoǵam da bul úderisten tys qalmaidy. Ulttyq merekelerdi jańǵyrtý, mádeni jobalardy qoldaý, ana tiliniń mártebesin kóterý – munyń bári dástúrdi saqtaýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qadamdar. Qoǵamda ulttyq qundylyqtarǵa degen suranys bolǵan saiyn, olar óz mańyzyn joǵaltpaidy.
- Qazirgi jastar ulttyq qundylyqtarymyzdan alystap bara jatqan joq pa?
Bul jerde ekijaqty pikir bar. Bir jaǵynan, kei jastar shetel mádenietine eliktep, ana tilin shubarlap sóilep, dástúrlerge nemquraily qaraityny baiqalady. Bul – jahandanýdyń tikelei áseri. Ekinshi jaǵynan, búgingi jastardyń arasynda ulttyq mýzykaǵa, dástúrli ónerge, qazaqy stilge qyzyǵýshylyq tanytyp júrgenderi de az emes. Olar ulttyq mádenietti jańa formatta damytyp, ony zaman talabyna beiimdeýde. Bul qýantarlyq úrdis. Ulttyq salt-dástúrlerdi saqtaý – tek bir býynnyń nemese bir mekemeniń ǵana mindeti emes, búkil qoǵamnyń ortaq jaýapkershiligi. Ásirese jastar bul úderiste sheshýshi ról atqarady. Eger árbir adam óz ulttyq bolmysyn qadirlep, ony kúndelikti ómirinde qoldansa, onda jahandaný dáýirinde de ulttyq qundylyqtarymyz saqtalyp qana qoimai, jańa deńgeide damityn bolady.
- Rýhani qundylyqtarymyzdy saqtaý tek mádeniet salasynyń emes, búkil qoǵamnyń jaýapkershiligi emes pe?
Álbette, rýhani qundylyqtardy saqtaý – tek mádeniet sala ókilderiniń ǵana emes, búkil qoǵamnyń ortaq mindeti. Eger bul jaýapkershilik tek mádeniet mekemelerine (mýzei, teatr, kitaphana) júktelse, onda rýhani qundylyqtar tek resmi deńgeide ǵana saqtalyp, kúndelikti ómirden alystap ketýi múmkin. Al shyn máninde rýhani qundylyqtar – adamdardyń kúndelikti áreketi, qarym-qatynasy, tili men minez-qulqy arqyly ómir súretin tiri qubylys. Eń aldymen, bul jaýapkershilik otbasynan bastalady. «Tárbie – tal besikten» degendei, balaǵa adamgershilik, syilastyq, ulttyq dástúr siiaqty qasietter ata-ana arqyly beriledi. Eger otbasy osy qundylyqtardy saqtamasa, ony keiin eshbir mekeme tolyq qalyptastyra almaidy. Ekinshiden, bilim berý júiesi úlken ról atqarady. Mektep pen ýniversitet tek bilim berip qana qoimai, jastardyń dúnietanymyn, moraldyq ustanymdaryn qalyptastyrady. Ádebiet, tarih, filosofiia sabaqtary arqyly oqýshylar rýhani tereńdikke úirenedi. Úshinshiden, qoǵam men árbir jeke adam jaýapty. Ár adam óz tilin qurmettep, dástúrin ustanyp, úlkenge qurmet, kishige izet kórsetse – bul rýhani qundylyqtardyń naqty kórinisi. «El bolamyn deseń, besigińdi túze» degen maqal da osyny meńzeidi. Árine, mádeniet salasynyń da orny erekshe. Teatr, óner, ádebiet, mádeni is-sharalar arqyly ulttyq jáne jalpyadamzattyq qundylyqtar nasihattalady. Biraq olar baǵyt kórsetýshi ǵana, al ony ómirde júzege asyratyn – halyqtyń ózi.
- Eger biz búgin ulttyq qundylyqtardy saqtai almasaq, bolashaq urpaq qandai qoǵamda ómir súredi?
Onda bolashaq urpaq rýhani tamyrynan ajyraǵan, bolmysy álsiregen qoǵamda ómir súrýi múmkin. Eń aldymen, mundai qoǵamda ulttyq biregeilik (identichnost) álsireidi. Adamdar óz tilin, tarihyn, dástúrin tereń bilmegendikten, «kimbiz?» degen suraqqa naqty jaýap bere almaidy. Bul – ishki rýhani daǵdarysqa alyp keledi. «Tili joǵalǵan ulttyń ózi de joǵalady» degen oi osynyń aiqyn dáleli. Ekinshiden, mádeniet birtindep joiylyp, birtektilikke (ýnifikatsiiaǵa) ushyraidy. Barlyǵy birdei oilaityn, birdei kiinetin, birdei ómir súretin qoǵam qalyptasady. Mundai ortada ulttyq erekshelik, rýhani bailyq joǵalady. Úshinshiden, urpaqtar arasyndaǵy bailanys úziledi. Eger jastar ata-baba dástúrin bilmese, úlken býyn men jas býyn arasynda túsinispeýshilik paida bolady. Al bul qoǵamnyń tutastyǵyna keri áser etedi. Qazaqta «Atadan mal qalǵansha, tal qalsyn» deidi – iaǵni rýhani mura materialdyq bailyqtan da mańyzdy. Eger búgingi urpaq ulttyq qundylyqtardy saqtap, ony zamanaýi ómirmen úilestire alsa, bolashaq qoǵam kerisinshe rýhani bai, ózindik kelbeti bar, berik qoǵam bola alady.
- Ulttyq «kodymyzdy» qazirgi jahandaný dáýirinde buzbai, birtutastyǵymyzdy saqtap turý úshin ne isteýimiz kerek jáne ne istelip jatyr?
- Qazaq halqynyń rýhani álemi ǵasyrlar boiy qalyptasqan tereń dúnietanymǵa, asyl muralarǵa súienedi. Sol muralardyń ishinde Abai Qunanbaiuly, Shákárim Qudaiberdiuly jáne Máshhúr Júsip Kópeiuly t.b. alash tulǵalaranyń eńbekteri – ult rýhaniiatynyń altyn qazyǵy, myzǵymas dińi. Olardyń shyǵarmalary qazaqtyń tek ótkenin emes, búginin de, bolashaǵyn da aiqyndaityn rýhani baǵdarsham ispetti. Búgingi jahandaný dáýirinde de Abai aitqan qundylyqtar óz mańyzyn joiǵan joq, kerisinshe odan saiyn ózekti bola tústi. Shákárim Qudaiberdiuly «ar ilimi» arqyly adamnyń ishki rýhani tazalyǵyn eń basty qundylyq retinde qarastyrdy. Ol adamdy tek bilimdi ǵana emes, arly, ádiletti, adal bolýǵa úndedi. Bul – búgingi qoǵam úshin asa mańyzdy qaǵida. Al Máshhúr Júsip Kópeiuly – halyqtyń aýyz ádebietin, tarihyn, shejiresin jinaqtap, ulttyń rýhani jadyn saqtap qalǵan tulǵa. Onyń eńbekteri arqyly biz qazaqtyń kóne dúnietanymyn, salt-dástúrin, nanym-senimderin tereńirek túsinemiz. Ol – ulttyń ótkenin búginmen jalǵaǵan altyn kópir. Osy úsh tulǵanyń eńbekterin biriktiretin ortaq qasiet – ulttyq bolmysty saqtaý men adamdy rýhani jetildirý ideiasy. Olar qazaq halqynyń «ishki kodyn» saqtap qalýdyń jolyn kórsetip berdi: bilim, ar-ujdan, dástúr men tarihqa adaldyq. Qazirgi jahandaný dáýirinde bul muralardyń mańyzy burynǵydan da arta túsýde. Sebebi syrtqy mádeni yqpal kúsheigen saiyn, ulttyń ózin saqtap qalýy úshin ishki rýhani tirek qajet. Al Abai, Shákárim, Máshhúr Júsip eńbekteri – dál osyndai myzǵymas tirek.
-Suhbatyńyzǵa kóp rahmet!
Astana Halyqaralyq ýniversitetiniń
«Óner jáne gýmanitarlyq pánder joǵary mektebi»
kafedrasynyń aǵa oqytýshysy Muqysh Qarshyǵa Serikuly
