قارشىعا سەرٸكۇلى: وتباسى – ۇلتتىق تەربيەنٸڭ نەگٸزگٸ تٸرەگٸ

قازٸرگٸ جاھاندانۋ دەۋٸرٸندە ەلەم حالىقتارى بٸر-بٸرٸمەن تىعىز بايلانىسقا تٷسٸپ, مەدەني, ەكونوميكالىق جەنە اقپاراتتىق كەڭٸستٸكتە بٸرتۇتاس سيپات الا باستاعانى بەلگٸلٸ. بۇل ٷدەرٸس ادامزات دامۋىنا جاڭا مٷمكٸندٸكتەر اشقانىمەن, ەر ۇلتتىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸنە, ونىڭ ٸشٸندە سالت-دەستٷرلەرٸنە بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ. وسىنداي جاعدايدا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ مەسەلەسٸ ەرەكشە ٶزەكتٸلٸككە يە بولادى. ەڭ الدىمەن, ۇلتتىق سالت-دەستٷرلەردٸ ساقتاۋداعى جاۋاپكەرشٸلٸك وتباسىدان باستاۋ الادى. سەبەبٸ ەربٸر بالا دٷنيەگە كەلگەن سەتتەن باستاپ ۇلتتىق تەربيەنٸ ەڭ الدىمەن اتا-اناسىنان, اتا-ەجەسٸنەن الادى. ٷلكەندٸ سىيلاۋ, كٸشٸگە ٸزەت كٶرسەتۋ, قوناقجايلىق, تٸل مەن دٸلگە قۇرمەت – وسىنىڭ بەرٸ وتباسىندا قالىپتاسادى. ەگەر اتا-انا ٶز مەدەنيەتٸنە نەمقۇرايلى قاراسا, بالا دا ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا مەن بەرمەي ٶسەدٸ. سوندىقتان وتباسى – ۇلتتىق تەربيەنٸڭ نەگٸزگٸ تٸرەگٸ. سونىمەن قاتار, بۇل جاۋاپكەرشٸلٸك بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە دە جٷكتەلەدٸ. مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارى جاستارعا تەك بٸلٸم بەرٸپ قانا قويماي, ولاردىڭ دٷنيەتانىمىن قالىپتاستىرادى. قازاق ەدەبيەتٸ, تاريحى, مەدەنيەتٸ ارقىلى جاستار ٶز حالقىنىڭ ٶتكەنٸن تانىپ, بولاشاعىنا جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قاراي باستايدى. ەگەر بٸلٸم جٷيەسٸ ۇلتتىق مازمۇنمەن تولىققان بولسا, وندا ول جاس ۇرپاقتىڭ رۋحاني نەگٸزٸن نىعايتادى. مەملەكەت پەن قوعام دا بۇل ٷدەرٸستەن تىس قالمايدى. ۇلتتىق مەرەكەلەردٸ جاڭعىرتۋ, مەدەني جوبالاردى قولداۋ, انا تٸلٸنٸڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرۋ – مۇنىڭ بەرٸ دەستٷردٸ ساقتاۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قادامدار. قوعامدا ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا دەگەن سۇرانىس بولعان سايىن, ولار ٶز ماڭىزىن جوعالتپايدى.

بۇل جەردە ەكٸجاقتى پٸكٸر بار. بٸر جاعىنان, كەي جاستار شەتەل مەدەنيەتٸنە ەلٸكتەپ, انا تٸلٸن شۇبارلاپ سٶيلەپ, دەستٷرلەرگە نەمقۇرايلى قارايتىنى بايقالادى. بۇل – جاھاندانۋدىڭ تٸكەلەي ەسەرٸ. ەكٸنشٸ جاعىنان, بٷگٸنگٸ جاستاردىڭ اراسىندا ۇلتتىق مۋزىكاعا, دەستٷرلٸ ٶنەرگە, قازاقى ستيلگە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ جٷرگەندەرٸ دە از ەمەس. ولار ۇلتتىق مەدەنيەتتٸ جاڭا فورماتتا دامىتىپ, ونى زامان تالابىنا بەيٸمدەۋدە. بۇل قۋانتارلىق ٷردٸس. ۇلتتىق سالت-دەستٷرلەردٸ ساقتاۋ – تەك بٸر بۋىننىڭ نەمەسە بٸر مەكەمەنٸڭ عانا مٸندەتٸ ەمەس, بٷكٸل قوعامنىڭ ورتاق جاۋاپكەرشٸلٸگٸ. ەسٸرەسە جاستار بۇل ٷدەرٸستە شەشۋشٸ رٶل اتقارادى. ەگەر ەربٸر ادام ٶز ۇلتتىق بولمىسىن قادٸرلەپ, ونى كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸندە قولدانسا, وندا جاھاندانۋ دەۋٸرٸندە دە ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز ساقتالىپ قانا قويماي, جاڭا دەڭگەيدە داميتىن بولادى.

 

ەلبەتتە, رۋحاني قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ – تەك مەدەنيەت سالا ٶكٸلدەرٸنٸڭ عانا ەمەس, بٷكٸل قوعامنىڭ ورتاق مٸندەتٸ. ەگەر بۇل جاۋاپكەرشٸلٸك تەك مەدەنيەت مەكەمەلەرٸنە (مۋزەي, تەاتر, كٸتاپحانا) جٷكتەلسە, وندا رۋحاني قۇندىلىقتار تەك رەسمي دەڭگەيدە عانا ساقتالىپ, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردەن الىستاپ كەتۋٸ مٷمكٸن. ال شىن مەنٸندە رۋحاني قۇندىلىقتار – ادامداردىڭ كٷندەلٸكتٸ ەرەكەتٸ, قارىم-قاتىناسى, تٸلٸ مەن مٸنەز-قۇلقى ارقىلى ٶمٸر سٷرەتٸن تٸرٸ قۇبىلىس. ەڭ الدىمەن, بۇل جاۋاپكەرشٸلٸك وتباسىنان باستالادى. «تەربيە – تال بەسٸكتەن» دەگەندەي, بالاعا ادامگەرشٸلٸك, سىيلاستىق, ۇلتتىق دەستٷر سيياقتى قاسيەتتەر اتا-انا ارقىلى بەرٸلەدٸ. ەگەر وتباسى وسى قۇندىلىقتاردى ساقتاماسا, ونى كەيٸن ەشبٸر مەكەمە تولىق قالىپتاستىرا المايدى. ەكٸنشٸدەن, بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ ٷلكەن رٶل اتقارادى. مەكتەپ پەن ۋنيۆەرسيتەت تەك بٸلٸم بەرٸپ قانا قويماي, جاستاردىڭ دٷنيەتانىمىن, مورالدىق ۇستانىمدارىن قالىپتاستىرادى. ەدەبيەت, تاريح, فيلوسوفييا ساباقتارى ارقىلى وقۋشىلار رۋحاني تەرەڭدٸككە ٷيرەنەدٸ. ٷشٸنشٸدەن, قوعام مەن ەربٸر جەكە ادام جاۋاپتى. ەر ادام ٶز تٸلٸن قۇرمەتتەپ, دەستٷرٸن ۇستانىپ, ٷلكەنگە قۇرمەت, كٸشٸگە ٸزەت كٶرسەتسە – بۇل رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ ناقتى كٶرٸنٸسٸ. «ەل بولامىن دەسەڭ, بەسٸگٸڭدٸ تٷزە» دەگەن ماقال دا وسىنى مەڭزەيدٸ. ەرينە, مەدەنيەت سالاسىنىڭ دا ورنى ەرەكشە. تەاتر, ٶنەر, ەدەبيەت, مەدەني ٸس-شارالار ارقىلى ۇلتتىق جەنە جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتار ناسيحاتتالادى. بٸراق ولار باعىت كٶرسەتۋشٸ عانا, ال ونى ٶمٸردە جٷزەگە اسىراتىن – حالىقتىڭ ٶزٸ.

 

 

وندا بولاشاق ۇرپاق رۋحاني تامىرىنان اجىراعان, بولمىسى ەلسٸرەگەن قوعامدا ٶمٸر سٷرۋٸ مٷمكٸن. ەڭ الدىمەن, مۇنداي قوعامدا ۇلتتىق بٸرەگەيلٸك (يدەنتيچنوست) ەلسٸرەيدٸ. ادامدار ٶز تٸلٸن, تاريحىن, دەستٷرٸن تەرەڭ بٸلمەگەندٸكتەن, «كٸمبٸز?» دەگەن سۇراققا ناقتى جاۋاپ بەرە المايدى. بۇل – ٸشكٸ رۋحاني داعدارىسقا الىپ كەلەدٸ. «تٸلٸ جوعالعان ۇلتتىڭ ٶزٸ دە جوعالادى» دەگەن وي وسىنىڭ ايقىن دەلەلٸ. ەكٸنشٸدەن, مەدەنيەت بٸرتٸندەپ جويىلىپ, بٸرتەكتٸلٸككە (ۋنيفيكاتسيياعا) ۇشىرايدى. بارلىعى بٸردەي ويلايتىن, بٸردەي كيٸنەتٸن, بٸردەي ٶمٸر سٷرەتٸن قوعام قالىپتاسادى. مۇنداي ورتادا ۇلتتىق ەرەكشەلٸك, رۋحاني بايلىق جوعالادى. ٷشٸنشٸدەن, ۇرپاقتار اراسىنداعى بايلانىس ٷزٸلەدٸ. ەگەر جاستار اتا-بابا دەستٷرٸن بٸلمەسە, ٷلكەن بۋىن مەن جاس بۋىن اراسىندا تٷسٸنٸسپەۋشٸلٸك پايدا بولادى. ال بۇل قوعامنىڭ تۇتاستىعىنا كەرٸ ەسەر ەتەدٸ. قازاقتا «اتادان مال قالعانشا, تال قالسىن» دەيدٸ – ياعني رۋحاني مۇرا ماتەريالدىق بايلىقتان دا ماڭىزدى. ەگەر بٷگٸنگٸ ۇرپاق ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاپ, ونى زاماناۋي ٶمٸرمەن ٷيلەستٸرە السا, بولاشاق قوعام كەرٸسٸنشە رۋحاني باي, ٶزٸندٸك كەلبەتٸ بار, بەرٸك قوعام بولا الادى.