Óner adam tańdamaidy. Meili, ol er ne áiel, bai nemese kedei, tipti týǵanynan alǵyr, bilimge qushtar kisi, álde saýat ashyp, dúnieni bilimmen tanýǵa qulqy joq adam bolsyn. Qudai ónerli etip jaratsa, taýdai talant barmaqtai baqqa sebep bolyp, talaidy tańdandyrady. Boiǵa bitken óner iesin eńbekqor, jigerli, bilimdi etedi. Jaratýshy óner deitin keremetti kózben kórip, naqty qolmen ustaýǵa kelmeitindei etip, tek adamnyń kókiregine kómkerýdi jón kórgen-aý...
Ol keremet keýdege syimai bulqynyp, jaratylystyń tek jarqyn tustaryn júrekpen sezdirip, qiial álemin bólek túrmen tanytyp, kóńildi myń qubyltyp baryp ǵajap bir qudiretpen dúniege keledi. Ol – óleń, ol – shyǵarma, ol – músin, ol – sýret, ol – áýen. Bul ǵajaptar shabyt deitin kóńildiń alasapyran kúiinen týyndaidy. Ónerli kisi ǵalam men adam arasyndaǵy alshaqtyqty jaqyndatyp, sol bir jumbaqqa toly názik bailanysty sezinip, sezindiredi. Mysaly, ónerdiń ózińe unaityn túri bolady: án, óleń, sýret, músin, kúi, t.b. Nelikten sizge ónerdiń dál «sol» túri ǵana unaityny jóninde oilanyp kórdińiz be? Sebebi sizdiń júrek perneńizdi dóp basyp, kóńilińizdi qýantatyn ónerdiń «osy» túri janyńyzben ózara úndestik taýyp, álgi názik álemniń siqyrly qýatyn uǵyndyrady. Kúibeń tirshilikten bólek, sanany serpilter kúshi ózine eriksiz eltip áketedi...
Sonymen qatar, ónerli kisiniń týyndysy arqyly ózindik tanym-túsinigin málim etip, ainalasyna arnaiy «aitary» bolatyny haq. Uǵynǵan jurt qana týyndydan avtordyń aitpaǵyn ajyratyp, súisinip jatady, shyn ónerdi baǵalai biledi.
QR Ulttyq mýzeiinde 9 tamyz kúni álemdik antiiadrolyq qozǵalystyń belsendisi, «Atom» jobasynyń qurmetti elshisi Káripbek Kúiikovtyń kórmesi ótpek. Sýretshi iadrolyq synaq júrgizilgen náýbetti jyldary Qarqaraly aýdany Egindibulaq aýylynda dúniege kelgen. Kishkentai kezinde-aq qamqor ákesi eki qolsyz týǵan balasyna jasandy qol jasap berýge asyǵypty. Osy maqsatpen Leningradqa jetip, ary qarai Máskeýden bilim alady. Mektep aiaqtaǵan soń, býhgalterlik mamandyq boiynsha taǵy oqypty. Biraq, týa bitken óner qoisyn ba, ómirdi ózgeshe tanyǵan talantty tulǵany sýret salýǵa qumar etipti. Bala kezinen qylqalamdy aiaǵynyń bashpailaryna qysyp alyp, sýret salǵan. «Jasandy qoldyń kómegi boldy ma?» degen suraqqa sýretshi: «Onsha bola qoimady. Aýyr, yńǵaisyz edi. Kópshilik arasyna shyqqanda, qoǵamdyq kólikke mingende qoldanyp júrdim. Keiinirek múlde qoidym. Sýret salý ǵana emes, kúndelikti tirshiliktiń usaq-túiek sharýalaryn da (kir jýý, tamaq jasaý, úi jinaý t.b.) aiaqtyń kómegimen atqaryp úirengendikten, jasandy qol asa qajet bolmady», – dep jaýap berdi. «Men dúniege kelgende ata-anamnyń qýana qoimaǵany túsinikti. Osyny jastaiymnan túisingen soń, eń birinshi áke-shesheme ózimniń kádimgi bala ekenimdi, meniń de el qatarly qolymnan is keletinin, men de adam sekildi oilana alatynymdy dáleldegim keldi. Keiinirek osy maqsat ómirlik ustanymǵa ainaldy», – dep Káripbek Kúiikov áńgimesin jalǵastyrdy.
K. Kúiikovtyń týyndylary iadrolyq qarýdyń qurbanyna ainalǵan aiaýsyz taǵdyrlarǵa til bitiredi. "Qubyjyqtai" bolyp týǵan nárestesin qushaǵyna qysyp meiirlengen ana, adam beinesinen alys tirshilik iesiniń adam bolyp ómir súrýge talpynysy, taǵatsyzdana kútken urpaǵynyń belgisiz "maqulyqqa" ainalǵanyn kórgen ákeniń sharasyz kúiin beineleitin túrli týyndylar júregińdi dir etkizbei qoimaidy.
«Ótken jyly Hirosima, Nagasaki qalalarynda bolyp, halyqpen júzdesip, mektep oqýshylarymen kezdesý ótkizip, iadrolyq qarýdyń zardaby týraly aitqanymda, kópshilik tańdanyspen qabyldady. Olarǵa qaraǵanda qazaqstandyqtardyń iadrolyq qarýdan shekken zardaby basym ekenin japondyqtar bile bermeidi eken. Meni kórip qatty tańdandy. Iadrolyq qarýǵa qarsylyqty nasihattaityn týyndylarymnyń kórmesin ol jaqta da ótkizdim. Niý-Iorg, Vashington, Chehiia, Berlin, Shveitsariia, Gollandiia aimaqtarynda da kórmelerim ótti. Ony tamashalap, ózimdi tyńdaǵan kópshilik, qai ult bolmasyn, «Atom» jobasy arqyly onlain túrde birden iadrolyq qarýǵa qarsy daýys beredi» – dep, sýretshi atom bombasyna qarsy jasalyp jatqan sharalardyń nátijesin de aita ketti.
Qazaqstanda 1949-1989 jyldar aralyǵynda 450-den astam iadrolyq jarylys jasaldy. Bizdiń elimizde synaqtan ótkizilgen iadrolyq qarýdyń kúshi 1945 jyly Hirosimaǵa tastalǵan atom bombasynyń qýatynan 2,5 myń ese artyq bolǵan. Osynyń nátijesinde qazaq dalasynyń úsh júz myń shaqyrym jeri iadrolyq jarylystan ýlanyp, 1,5 millionnan astam adam zardap shekken.
«Berik» dep atalatyn myna týyndyda dál osy keiipte dúniege kelgen jigit beinelengen. Ol qazir Semei qalasynda turady. Beriktiń kózi kórmeidi. Arnaiy operatsiia jasalǵanymen, eshqandai ózgeris bolmaǵan. Bir ǵajaby ol dombyra tartady, iamahada oinaidy. Ol da óner adamy eken.
«Iadrolyq qarýdy joiýdy qolǵa almasaq, bolashaqta balalardyń zardap shegetini túsinikti. «Buryshta» dep atalatyn myna týyndyda búgingi aqylsyz jasalǵan qadamdar arqyly erteńgi urpaqty sharasyz kúide qaldyrýymyz múmkin degendi aitqym keldi», – deidi sýretshi.
Sýret kórmesin Qazaqstannyń kóp qalalarynda uiymdastyrǵan K. Kúiikov sharadan túsken kiristi iadrolyq qarýdan zardap shekken, ózimen taǵdyrlas baýyrlaryna bergen. Keide óndiris oryndarynda kórme uiymdastyryp, sol óndiris ornynyń ónimin qaiyrymdylyqqa jumsapty.
Táńir jazǵan taǵdyrǵa tózýmen, kóndigýmen qatar, kádimgi «adam» sanatyna qosylyp, tirshilik etýdi, ózin ainalasyna «adam» retinde tanytyp, moiyndatýdy kózdeitin poligon qurbandarynyń muń-zaryn sýretshi kórkem jetkizgen. Qarap turyp kúrsindim. Qazaq tarihyndaǵy qasiretti jyldar elesi kózim aldymda kólbeń qaqqandai boldy. Sanammen sezingen amalsyzdyq jan-dúniemdi órtep jibergendei kúi keshtim.
Sýretshi Qaraǵandy qalasyndaǵy joǵary oqý ornyna beineleý óneri mamandyǵy boiynsha eki ret oqýǵa tapsyrypty. Biraq ýniversitet rektory sýretshini «ózge stýdentter sýret sala ma, joq álde saǵan qarap otyra ma?» dep oqýǵa qabyldamaǵan. Osydan keiin ol súiikti mamandyǵyn ustazsyz, ózi jalǵastyryp keledi.
Káripbek Kúiikovpen áńgimelesken soń, ónerdiń adamdy ǵana emes, taǵdyrdy da tańdamaitynyn uǵyndym. Qoly joq kisige sýret salýdy usynǵan taǵdyrǵa kiná artpai, kerisinshe keýdesine quiylǵan kórkemdikti amalyn taýyp, ainalasyna jetkize alǵan sýretshige súisine qaradym. «Taǵdyrdyń synyna ne shara?» dep tosylmai, búkil álemge ózin, ónerin, maqsatyn tanytyp, iadrolyq qarýdyń joiylýy úshin aianbai eńbek etip, sonymen qatar ózimen taǵdyrlas jandarǵa qoldaý kórsetip júrgen Káripbek Kúiikovtyń qaisar rýhyna súisinbeske amal joq.
Láilá Noǵaibek,
.jpg)