Qaraýyl munara qulaǵaly tur

Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Sozaq aýdanyndaǵy Aqsúmbe aýyly – aýdan ortalyǵy Sholaqqorǵannan júz toqsan shaqyrym shalǵai jerde ornalasqan, Sozaq eliniń kúnbatys shetindegi eń sońǵy eldi mekenderdiń biri. Betpaqdalanyń Qarataý silemderimen túiisetin tusyndaǵy kishkentai ǵana aýylda seksenge taiaý úi bar, 500-den asa jan turady. Shaǵyn aýyl bolǵanmen, bul – kórnekti memleket, qoǵam qairatkeri Sultanbek Qojanovtyń týǵan aýyly. Aýyl irgesindegi biik jotanyń basynda alystan aq saǵymǵa oranyp, Deshti Qypshaq dalasynyń Eifel munarasy – Aqsúmbe nemese Aqbikesh menmundalaidy. 

Osydan on shaqty jyl buryn «Habar» arnasy Prezidentpen tikelei efir bailanysy kezinde Qarataý aýyl ákimshiligine qaraityn Aqsúmbe aýylynyń bir top turǵynynyń Elbasy N. Nazarbaevty qonaqqa shaqyr­ǵanyn kórsetti. Bul – Aqsúmbe munarasynyń mańyna shoǵyr­lanǵan el jaqsylarynyń sailaý aldynda Elbasyny qushaq jaia qoldaǵany bolsa, bir jaǵynan, ǵasyrlar tezinen aman-esen ótkeni bolmasa, búginde ábden mújilip, qulaýǵa ainalǵan kóne munarany qamqorlyqqa alýdan týyndaǵan edi.

Sultanbek Qojanov atyndaǵy 120 bala oqityn bir qabatty mekteptiń tusynan biik shoqynyń ushyndaǵy Aqbikesh munarasy kózge anyq shalynady. Ataqty Shámshi Qaldaiaqov Teriskeige bir soqqanynda arnap án jazǵan Aqbikeshimiz – osy. Sózin aqyn Sabyrhan Asanov jazǵan, ánshi Nurǵali Núsipjanov oryndaityn «Teriskei» ánin aityp otyrmyz. «Aqbikesh Saryarqaǵa sálem aitar, Qaptaǵan Qarataýdan bulaqtardan» degen joldar eriksiz kókiregińe quiylady.

Jota basynda qazaq dalasyn qas qaqpai kúzetip turǵandai, aq kerish topyraqtan quiylǵan qam kirpishten turǵyzylǵan munarany jergilikti halyq «sútke ilegen, ara­syna tý bieniń quiryǵyn tý­­rap salǵan» deidi. Negizinde, bul biik munarany bir zamanda alystan jaýdy baqylaý úshin turǵyzylǵan qaraýylhana degen boljam aitylady. Bajailap qaraǵan adamǵa da tap sondai oi keledi. Munaranyń soltústikke qaraityn tereze-tesigi men basyna kóteriletin burandaly tepshek joly bar. Oǵan shyǵyp birneshe jaqqa baǵyttalǵan tesiginen qaraǵan adamǵa 50 shaqyrymǵa deiingi sardala jazyqtyń bári alaqandaǵydai kórinedi.

Bul kóne munara qalaisha Aqsúmbe atalǵan desek, qazaq naizanyń ushyn «súme» deidi, alystan aq saǵymǵa oranyp, sú­iir ushy naizadai shanshyla bit­kendikten solai atalǵan bolýy kerek. Sondai-aq mońǵolsha «súm» degen sóz qazaqsha «ǵibadathana» degen maǵyna beredi. Soǵan orai Aqsúmbede arnaiy zertteý jumystaryn júr­­gizgen belgili shy­­­ǵystanýshy V.Bartold mu­nara ataýyn býd­da din-máde­nietimen bai­l­­a­nys­tyra­dy. Aqsúm­be­niń Aq­bi­kesh ata­lýy tý­­raly el aý­­zynda ańyz kóp. Aqsúmbelik aq­­sa­­qaldardyń ai­­týynsha, son­­­­dai ańyz-áf­sa­­nalar­dyń biri myna­dai: Aq­s­úmbe de­­­gen ba­tyr qal­maq­­tyń A­q­­­bikesh degen su­lýyn so­­ǵys­tan eli­ne ol­ja­lap alyp kelip, ózine eriksiz jar etedi. Qatty qapalanǵan qyz bir jyldan soń qusadan qaitys bolady. Sóitip, qyz munaranyń ishine jerlenip, el sodan bylai munarany «Aqbikesh» dep atap ketken kórinedi. Tómendegi aýyl batyrdyń esimimen Aqsúmbe atalypty.

Bul jerde saqtalǵan kóne qala ornynda kezinde ǵulama ǵalym Álkei Marǵulan zertteý jumystaryn júrgizgen. Áigili ǵalymnyń aitýynsha, bul munara HII-HIII ǵasyrlarda, mońǵol shapqynshylyǵynyń aldynda turǵyzylýy múmkin. Belgili arheolog Karl Baipaqov «Qazaqstannyń ejelgi qalalary» degen kitabynda Aqsúmbege 1390 jyldary Altyn Ordanyń hany Toq­tamysqa qarsy joryq jasaǵan kezinde Aqsaq Temirdiń áskeri toq­taǵanyn jazady. Osy jerden olar ózine qarsy jaý áskerin baqylasa kerek. Iaǵni, ás­ke­ri-qor­ǵa­nys mu­na­­­­ranyń ba­­­­syna ot ja­ǵyp, jaý­­­­dyń ja­­­­qyn­­daǵa­ny­nan ha­­bar ber­­gen. Sham­shy­raq arqyly urys ke­zin­de basqa da ma­ńyzdy habar beril­gen bolar.

Sharaf ad-din Ali Iaz­­di degen jylnamashy óziniń Ámir Temirdiń joryqtary týraly jazylǵan «Zafarnama-i- Timýri» kitabynda bylai deidi: Temirdiń qoly Otyrarǵa kelgende, Temir birneshe kisini Qarataýǵa jiberip, Ádilsheni izdetti. (Ádilshe Báhram jalaiyr – Temirdiń Qamar-ad-dinge qarsy jibergen adamy, keiin ózine qarsy shyǵyp ketken) Ádilsheni Aqsúmbede ustap, sol jerde basyn kesedi. Aqsúmbe osy jerden Deshti Qypshaq jaǵyn baqylaityn Qarashyq (Qarataý) taýynyń biik jotasynda so­ra­iyp turǵan munara». Sondai-aq «Zafarnamada» áigili Ámir Temirdiń Aqsúmbede shatyr tigip túnegeni aitylady.

Zertteýshilerdiń jazýynsha, Aqsúmbe áskeri qaraýyl munarasy zamanynda jalǵyz bolmaǵan. Ke­zin­de Qarataýdan Ulytaýǵa deiin ot­pen belgi beretin osyndai jeti munara turǵyzylǵan sekildi. So­lar­dyń ishinen osy kúnge deiin bu­zylmai, din-aman saqtalyp jet­ke­ni – jalǵyz osy Aqsúmbe muna­­rasy. Tarihshylardyń jazýynda HIII ǵasyrda turǵyzylǵan munaranyń biiktigi – 25 metr jáne eni 14 metr bolǵan. Qazir biiktigi 11 metrge, eni 7 metrge túsken. San ǵasyrdan beri birde-bir ret jóndeý jumystary júrgizilmegen.Tóbesin jel mújigen, qabyrǵasyn jańbyr shaiǵan, laiy aǵyp, jartylai buzylyp, jerge shógip ketken.

Ataqty arheolog Kemel Aqyshev aǵamyzǵa tosyn suraq qoiyp: «Kemel aǵa, eger Aqsúmbe munarasy qulasa ne bolar edi?» – degende ol kisi: «O, shyraqtarym, Qudai ony basqa salmasyn, onda búkil Deshti Qypshaq dalasy qulazyp qalady ǵoi», – degen eken.

HIII ǵasyrdaǵy sáýlet es­kert­kishi Ońtústik Qazaqstan oblysynyń 2006-2008 jyl­dar­ǵa arnalǵan «Mádeni mu­ra» óńirlik baǵdarlamasyna Aq­­­­súmbe áskeri qorǵanystyq jáne tabynýshylyq sáýlet eskertkishi retinde engizilgenmen, sol kezde restavratsiialaý men konservatsiialaý jumystary júrgizilmegen. Odan keiin oblys ákiminiń 2010 jylǵy 9 maýsymdaǵy qaýlysymen HIII-HIV ǵasyrdaǵy qala qurylysy jáne sáýlet eskertkishi retinde memlekettik tizimge engizilgen.

Memlekettik tizimge engizil­genmen, memleketten kómek ala almaǵan aýyl turǵyndary qaibir jyly munaranyń tórt jaǵyna baǵan ornatyp, temirden qalqan turǵyzbaq bolypty. Biraq jerdi tesip burǵylaǵanda munara qulap keter dep qoryqqan. Ekinshiden, byltyr Sozaq aýdanynyń Qarataý aýyldyq okrýgine qarasty Aqsúmbe eldi mekenindegi «Aqbikesh» munarasyna jergilikti halyqtyń jumylýymen ýaqytsha qaptaý jumystary júrgizildi.

Osylaisha, tarihi murany saqtap qalý maqsatynda aýdan ákimdiginiń bastama kóterýimen jáne jergilikti turǵyndardyń qoldaýymen restavratsiialyq jón­deý jumystaryna deiin arnaiy tó­zim­diligi berik materialmen ýa­qyt­sha qaptaý jumystary uiym­das­tyrylǵan.

Bul amalsyzdyqtan týǵan jana­shyr­lyqty durys-aq deiik, biraq aýyl turǵyndaryna «Memleket qamqorlyǵynda» delingen mem­le­kettik tizimdegi tarihi murany óz betterinshe qaptaýǵa kim ruqsat bergen? Ol qaptaǵan kók shatyrdyń himiialyq quramy saraptama arqyly tekserilgen be? Qanshalyqty ziiandy, ziiansyzy ǵylymi jaǵynan dáleldengen be? Oǵan bas qatyryp jatqan joǵaryda eshkim joq. Ǵalymdar qaida, osyǵan jaýapty mekemeler ne bitirip otyr? Estýimizshe, ishi býlanyp jatqanǵa uqsaidy. Ony da ashyp kórip júrgen alys aýdandaǵy aýyl turǵyndarynyń ózderi. Mine, kún jylynyp, kóktem shyǵyp keledi. Qazirdiń ózinde ishi býlanyp jatsa, tarihi nysannyń kún ystyqtaǵy keýip ketkendegi jaǵdaiy qalai bolmaq?! Dala jelimen túlegen túie­niń júnindei jelbiregen kók shatyrdy (qytaidyń kók palatkasy) sheship alýdyń merzimi jetken joq pa?!

Árine, qazirgi tańda «Aq­bikesh» munarasyn saqtap qalý, qaita qalpyna keltirý, kórkeitý jumys­taryn qolǵa alý maqsatynda ar­naiy qor ashý jumystary júrgizilgen. Atalǵan qorǵa «Qarataý» JShS-nyń basshylyǵy kólemdi qarjy aýdaratynyn jetkizip, ózge óndiris oryndaryn da qoldaý kórsetýge shaqyrypty. Jergilikti atqarýshy bilik ókilderi de bolashaqta tarihi qundylyqty qaita jóndep, qalpyna keltirýdi josparlap otyr. Qaita qalpyna keltirý jumystary úshin quny 26 million 710 myń teńgege jobalyq-smetalyq qujaty da daiyn. Alaida Biýdjet kodeksine sáikes arnaiy baǵdarlamanyń joqtyǵynan oǵan jergilikti qazynadan qarjy bólý múmkin bolmai otyr. Joǵaryǵa hat jazyp, attandap júrgen aýyl ziialylarynyń aitýynsha, Máde­niet ministrligi «Bizde bólingen aqsha joq, «Qazatomprom» demeýshi bolsyn» dese, «Qazatomprom» basshylyǵy «bizde qazir basy artyq aqsha joq» dep aýzyn qý shóppen súrtip otyrǵanǵa uqsaidy.

2019 jyly Sta­lin­­niń ózin sózden tosyltqan ot aýyz, oraq tildi Sultanbek Qojanovtyń 125 jyldyǵy res­pýb­l­ikalyq kólemde toilanýy kú­tilýde. Oǵan da eki jyl qaldy. Sol kezde Sultanbek týǵan Aqsúmbe aýyly alystan at arytyp kelgen ardaqty aǵaiynǵa kóneniń kózi – ómirdiń ózin áspettep kórsete ala ma degen kúdik bar. Oǵan deiin shydasa jaqsy. Ábden shógip, mújilip qulaýǵa ainalǵan munarada ázirge yqylym zamannyń kózindegi úmit shoǵy jyltyraidy. Alystan atajurtty kúzetip, ot basynda sho­shaiyp qalǵan kók jaýlyqty anaǵa uqsaidy.

Tóreǵali TÁShEN,

"Aiqyn" gazeti