وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ سوزاق اۋدانىنداعى اقسٷمبە اۋىلى – اۋدان ورتالىعى شولاققورعاننان جٷز توقسان شاقىرىم شالعاي جەردە ورنالاسقان, سوزاق ەلٸنٸڭ كٷنباتىس شەتٸندەگٸ ەڭ سوڭعى ەلدٸ مەكەندەردٸڭ بٸرٸ. بەتپاقدالانىڭ قاراتاۋ سٸلەمدەرٸمەن تٷيٸسەتٸن تۇسىنداعى كٸشكەنتاي عانا اۋىلدا سەكسەنگە تاياۋ ٷي بار, 500-دەن اسا جان تۇرادى. شاعىن اۋىل بولعانمەن, بۇل – كٶرنەكتٸ مەملەكەت, قوعام قايراتكەرٸ سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ تۋعان اۋىلى. اۋىل ٸرگەسٸندەگٸ بيٸك جوتانىڭ باسىندا الىستان اق ساعىمعا ورانىپ, دەشتٸ قىپشاق دالاسىنىڭ ەيفەل مۇناراسى – اقسٷمبە نەمەسە اقبيكەش مەنمۇندالايدى.
وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن «حابار» ارناسى پرەزيدەنتپەن تٸكەلەي ەفير بايلانىسى كەزٸندە قاراتاۋ اۋىل ەكٸمشٸلٸگٸنە قارايتىن اقسٷمبە اۋىلىنىڭ بٸر توپ تۇرعىنىنىڭ ەلباسى ن. نازارباەۆتى قوناققا شاقىرعانىن كٶرسەتتٸ. بۇل – اقسٷمبە مۇناراسىنىڭ ماڭىنا شوعىرلانعان ەل جاقسىلارىنىڭ سايلاۋ الدىندا ەلباسىنى قۇشاق جايا قولداعانى بولسا, بٸر جاعىنان, عاسىرلار تەزٸنەن امان-ەسەن ٶتكەنٸ بولماسا, بٷگٸندە ەبدەن مٷجٸلٸپ, قۇلاۋعا اينالعان كٶنە مۇنارانى قامقورلىققا الۋدان تۋىنداعان ەدٸ.
سۇلتانبەك قوجانوۆ اتىنداعى 120 بالا وقيتىن بٸر قاباتتى مەكتەپتٸڭ تۇسىنان بيٸك شوقىنىڭ ۇشىنداعى اقبيكەش مۇناراسى كٶزگە انىق شالىنادى. اتاقتى شەمشٸ قالداياقوۆ تەرٸسكەيگە بٸر سوققانىندا ارناپ ەن جازعان اقبيكەشٸمٸز – وسى. سٶزٸن اقىن سابىرحان اسانوۆ جازعان, ەنشٸ نۇرعالي نٷسٸپجانوۆ ورىندايتىن «تەرٸسكەي» ەنٸن ايتىپ وتىرمىز. «اقبيكەش سارىارقاعا سەلەم ايتار, قاپتاعان قاراتاۋدان بۇلاقتاردان» دەگەن جولدار ەرٸكسٸز كٶكٸرەگٸڭە قۇيىلادى.
جوتا باسىندا قازاق دالاسىن قاس قاقپاي كٷزەتٸپ تۇرعانداي, اق كەرٸش توپىراقتان قۇيىلعان قام كٸرپٸشتەن تۇرعىزىلعان مۇنارانى جەرگٸلٸكتٸ حالىق «سٷتكە يلەگەن, اراسىنا تۋ بيەنٸڭ قۇيرىعىن تۋراپ سالعان» دەيدٸ. نەگٸزٸندە, بۇل بيٸك مۇنارانى بٸر زاماندا الىستان جاۋدى باقىلاۋ ٷشٸن تۇرعىزىلعان قاراۋىلحانا دەگەن بولجام ايتىلادى. باجايلاپ قاراعان ادامعا دا تاپ سونداي وي كەلەدٸ. مۇنارانىڭ سولتٷستٸككە قارايتىن تەرەزە-تەسٸگٸ مەن باسىنا كٶتەرٸلەتٸن بۇراندالى تەپشەك جولى بار. وعان شىعىپ بٸرنەشە جاققا باعىتتالعان تەسٸگٸنەن قاراعان ادامعا 50 شاقىرىمعا دەيٸنگٸ ساردالا جازىقتىڭ بەرٸ الاقانداعىداي كٶرٸنەدٸ.
بۇل كٶنە مۇنارا قالايشا اقسٷمبە اتالعان دەسەك, قازاق نايزانىڭ ۇشىن «سٷمە» دەيدٸ, الىستان اق ساعىمعا ورانىپ, سٷيٸر ۇشى نايزاداي شانشىلا بٸتكەندٸكتەن سولاي اتالعان بولۋى كەرەك. سونداي-اق موڭعولشا «سٷم» دەگەن سٶز قازاقشا «عيباداتحانا» دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. سوعان وراي اقسٷمبەدە ارنايى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزگەن بەلگٸلٸ شىعىستانۋشى ۆ.بارتولد مۇنارا اتاۋىن بۋددا دٸن-مەدەنيەتٸمەن بايلانىستىرادى. اقسٷمبەنٸڭ اقبيكەش اتالۋى تۋرالى ەل اۋزىندا اڭىز كٶپ. اقسٷمبەلٸك اقساقالداردىڭ ايتۋىنشا, سونداي اڭىز-ەفسانالاردىڭ بٸرٸ مىناداي: اقسٷمبە دەگەن باتىر قالماقتىڭ اقبيكەش دەگەن سۇلۋىن سوعىستان ەلٸنە ولجالاپ الىپ كەلٸپ, ٶزٸنە ەرٸكسٸز جار ەتەدٸ. قاتتى قاپالانعان قىز بٸر جىلدان سوڭ قۇسادان قايتىس بولادى. سٶيتٸپ, قىز مۇنارانىڭ ٸشٸنە جەرلەنٸپ, ەل سودان بىلاي مۇنارانى «اقبيكەش» دەپ اتاپ كەتكەن كٶرٸنەدٸ. تٶمەندەگٸ اۋىل باتىردىڭ ەسٸمٸمەن اقسٷمبە اتالىپتى.
بۇل جەردە ساقتالعان كٶنە قالا ورنىندا كەزٸندە عۇلاما عالىم ەلكەي مارعۇلان زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزگەن. ەيگٸلٸ عالىمنىڭ ايتۋىنشا, بۇل مۇنارا حII-حIII عاسىرلاردا, موڭعول شاپقىنشىلىعىنىڭ الدىندا تۇرعىزىلۋى مٷمكٸن. بەلگٸلٸ ارحەولوگ كارل بايپاقوۆ «قازاقستاننىڭ ەجەلگٸ قالالارى» دەگەن كٸتابىندا اقسٷمبەگە 1390 جىلدارى التىن وردانىڭ حانى توقتامىسقا قارسى جورىق جاساعان كەزٸندە اقساق تەمٸردٸڭ ەسكەرٸ توقتاعانىن جازادى. وسى جەردەن ولار ٶزٸنە قارسى جاۋ ەسكەرٸن باقىلاسا كەرەك. ياعني, ەسكەري-قورعانىس مۇنارانىڭ باسىنا وت جاعىپ, جاۋدىڭ جاقىنداعانىنان حابار بەرگەن. شامشىراق ارقىلى ۇرىس كەزٸندە باسقا دا ماڭىزدى حابار بەرٸلگەن بولار.
شاراف اد-دين الي يازدي دەگەن جىلناماشى ٶزٸنٸڭ ەمٸر تەمٸردٸڭ جورىقتارى تۋرالى جازىلعان «زافارناما-ي- تيمۋري» كٸتابىندا بىلاي دەيدٸ: تەمٸردٸڭ قولى وتىرارعا كەلگەندە, تەمٸر بٸرنەشە كٸسٸنٸ قاراتاۋعا جٸبەرٸپ, ەدٸلشەنٸ ٸزدەتتٸ. (ەدٸلشە بەحرام جالايىر – تەمٸردٸڭ قامار-اد-دينگە قارسى جٸبەرگەن ادامى, كەيٸن ٶزٸنە قارسى شىعىپ كەتكەن) ەدٸلشەنٸ اقسٷمبەدە ۇستاپ, سول جەردە باسىن كەسەدٸ. اقسٷمبە وسى جەردەن دەشتٸ قىپشاق جاعىن باقىلايتىن قاراشىق (قاراتاۋ) تاۋىنىڭ بيٸك جوتاسىندا سورايىپ تۇرعان مۇنارا». سونداي-اق «زافارنامادا» ەيگٸلٸ ەمٸر تەمٸردٸڭ اقسٷمبەدە شاتىر تٸگٸپ تٷنەگەنٸ ايتىلادى.
زەرتتەۋشٸلەردٸڭ جازۋىنشا, اقسٷمبە ەسكەري قاراۋىل مۇناراسى زامانىندا جالعىز بولماعان. كەزٸندە قاراتاۋدان ۇلىتاۋعا دەيٸن وتپەن بەلگٸ بەرەتٸن وسىنداي جەتٸ مۇنارا تۇرعىزىلعان سەكٸلدٸ. سولاردىڭ ٸشٸنەن وسى كٷنگە دەيٸن بۇزىلماي, دٸن-امان ساقتالىپ جەتكەنٸ – جالعىز وسى اقسٷمبە مۇناراسى. تاريحشىلاردىڭ جازۋىندا حٸٸٸ عاسىردا تۇرعىزىلعان مۇنارانىڭ بيٸكتٸگٸ – 25 مەتر جەنە ەنٸ 14 مەتر بولعان. قازٸر بيٸكتٸگٸ 11 مەترگە, ەنٸ 7 مەترگە تٷسكەن. سان عاسىردان بەرٸ بٸردە-بٸر رەت جٶندەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلمەگەن.تٶبەسٸن جەل مٷجٸگەن, قابىرعاسىن جاڭبىر شايعان, لايى اعىپ, جارتىلاي بۇزىلىپ, جەرگە شٶگٸپ كەتكەن.
اتاقتى ارحەولوگ كەمەل اقىشەۆ اعامىزعا توسىن سۇراق قويىپ: «كەمەل اعا, ەگەر اقسٷمبە مۇناراسى قۇلاسا نە بولار ەدٸ?» – دەگەندە ول كٸسٸ: «و, شىراقتارىم, قۇداي ونى باسقا سالماسىن, وندا بٷكٸل دەشتٸ قىپشاق دالاسى قۇلازىپ قالادى عوي», – دەگەن ەكەن.
حIII عاسىرداعى سەۋلەت ەسكەرتكٸشٸ وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ 2006-2008 جىلدارعا ارنالعان «مەدەني مۇرا» ٶڭٸرلٸك باعدارلاماسىنا اقسٷمبە ەسكەري قورعانىستىق جەنە تابىنۋشىلىق سەۋلەت ەسكەرتكٸشٸ رەتٸندە ەنگٸزٸلگەنمەن, سول كەزدە رەستاۆراتسييالاۋ مەن كونسەرۆاتسييالاۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلمەگەن. ودان كەيٸن وبلىس ەكٸمٸنٸڭ 2010 جىلعى 9 ماۋسىمداعى قاۋلىسىمەن حٸٸٸ-حٸV عاسىرداعى قالا قۇرىلىسى جەنە سەۋلەت ەسكەرتكٸشٸ رەتٸندە مەملەكەتتٸك تٸزٸمگە ەنگٸزٸلگەن.
مەملەكەتتٸك تٸزٸمگە ەنگٸزٸلگەنمەن, مەملەكەتتەن كٶمەك الا الماعان اۋىل تۇرعىندارى قايبٸر جىلى مۇنارانىڭ تٶرت جاعىنا باعان ورناتىپ, تەمٸردەن قالقان تۇرعىزباق بولىپتى. بٸراق جەردٸ تەسٸپ بۇرعىلاعاندا مۇنارا قۇلاپ كەتەر دەپ قورىققان. ەكٸنشٸدەن, بىلتىر سوزاق اۋدانىنىڭ قاراتاۋ اۋىلدىق وكرۋگٸنە قاراستى اقسٷمبە ەلدٸ مەكەنٸندەگٸ «اقبيكەش» مۇناراسىنا جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ جۇمىلۋىمەن ۋاقىتشا قاپتاۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلدٸ.
وسىلايشا, تاريحي مۇرانى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا اۋدان ەكٸمدٸگٸنٸڭ باستاما كٶتەرۋٸمەن جەنە جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنداردىڭ قولداۋىمەن رەستاۆراتسييالىق جٶندەۋ جۇمىستارىنا دەيٸن ارنايى تٶزٸمدٸلٸگٸ بەرٸك ماتەريالمەن ۋاقىتشا قاپتاۋ جۇمىستارى ۇيىمداستىرىلعان.
بۇل امالسىزدىقتان تۋعان جاناشىرلىقتى دۇرىس-اق دەيٸك, بٸراق اۋىل تۇرعىندارىنا «مەملەكەت قامقورلىعىندا» دەلٸنگەن مەملەكەتتٸك تٸزٸمدەگٸ تاريحي مۇرانى ٶز بەتتەرٸنشە قاپتاۋعا كٸم رۇقسات بەرگەن? ول قاپتاعان كٶك شاتىردىڭ حيمييالىق قۇرامى ساراپتاما ارقىلى تەكسەرٸلگەن بە? قانشالىقتى زيياندى, زييانسىزى عىلىمي جاعىنان دەلەلدەنگەن بە? وعان باس قاتىرىپ جاتقان جوعارىدا ەشكٸم جوق. عالىمدار قايدا, وسىعان جاۋاپتى مەكەمەلەر نە بٸتٸرٸپ وتىر? ەستۋٸمٸزشە, ٸشٸ بۋلانىپ جاتقانعا ۇقسايدى. ونى دا اشىپ كٶرٸپ جٷرگەن الىس اۋدانداعى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ٶزدەرٸ. مٸنە, كٷن جىلىنىپ, كٶكتەم شىعىپ كەلەدٸ. قازٸردٸڭ ٶزٸندە ٸشٸ بۋلانىپ جاتسا, تاريحي نىساننىڭ كٷن ىستىقتاعى كەۋٸپ كەتكەندەگٸ جاعدايى قالاي بولماق?! دالا جەلٸمەن تٷلەگەن تٷيەنٸڭ جٷنٸندەي جەلبٸرەگەن كٶك شاتىردى (قىتايدىڭ كٶك پالاتكاسى) شەشٸپ الۋدىڭ مەرزٸمٸ جەتكەن جوق پا?!
ەرينە, قازٸرگٸ تاڭدا «اقبيكەش» مۇناراسىن ساقتاپ قالۋ, قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ, كٶركەيتۋ جۇمىستارىن قولعا الۋ ماقساتىندا ارنايى قور اشۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلگەن. اتالعان قورعا «قاراتاۋ» جشس-نىڭ باسشىلىعى كٶلەمدٸ قارجى اۋداراتىنىن جەتكٸزٸپ, ٶزگە ٶندٸرٸس ورىندارىن دا قولداۋ كٶرسەتۋگە شاقىرىپتى. جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى بيلٸك ٶكٸلدەرٸ دە بولاشاقتا تاريحي قۇندىلىقتى قايتا جٶندەپ, قالپىنا كەلتٸرۋدٸ جوسپارلاپ وتىر. قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارى ٷشٸن قۇنى 26 ميلليون 710 مىڭ تەڭگەگە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتى دا دايىن. الايدا بيۋدجەت كودەكسٸنە سەيكەس ارنايى باعدارلامانىڭ جوقتىعىنان وعان جەرگٸلٸكتٸ قازىنادان قارجى بٶلۋ مٷمكٸن بولماي وتىر. جوعارىعا حات جازىپ, اتتانداپ جٷرگەن اۋىل زييالىلارىنىڭ ايتۋىنشا, مەدەنيەت مينيسترلٸگٸ «بٸزدە بٶلٸنگەن اقشا جوق, «قازاتومپروم» دەمەۋشٸ بولسىن» دەسە, «قازاتومپروم» باسشىلىعى «بٸزدە قازٸر باسى ارتىق اقشا جوق» دەپ اۋزىن قۋ شٶپپەن سٷرتٸپ وتىرعانعا ۇقسايدى.
2019 جىلى ستاليننٸڭ ٶزٸن سٶزدەن توسىلتقان وت اۋىز, وراق تٸلدٸ سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ 125 جىلدىعى رەسپۋبليكالىق كٶلەمدە تويلانۋى كٷتٸلۋدە. وعان دا ەكٸ جىل قالدى. سول كەزدە سۇلتانبەك تۋعان اقسٷمبە اۋىلى الىستان ات ارىتىپ كەلگەن ارداقتى اعايىنعا كٶنەنٸڭ كٶزٸ – ٶمٸردٸڭ ٶزٸن ەسپەتتەپ كٶرسەتە الا ما دەگەن كٷدٸك بار. وعان دەيٸن شىداسا جاقسى. ەبدەن شٶگٸپ, مٷجٸلٸپ قۇلاۋعا اينالعان مۇنارادا ەزٸرگە ىقىلىم زاماننىڭ كٶزٸندەگٸ ٷمٸت شوعى جىلتىرايدى. الىستان اتاجۇرتتى كٷزەتٸپ, وت باسىندا شوشايىپ قالعان كٶك جاۋلىقتى اناعا ۇقسايدى.
تٶرەعالي تەشەن,
"ايقىن" گازەتٸ
