Qazaq QARAShAŃYRAQ dep atasy men anasynyń óle-ólgenshe qastarynda bolyp qyzmet jasaǵan, aitqandaryn eki etpei, barlyq jaǵdailaryn jasap, "jaiylyp jastyq, iilip tósek" bolǵan, solardyń Ata saltyn, dástúrin, dilin, dinin, tilin t.t. barlyq shejire-tarihyn sanasyna toqyǵan, baqilyq bolarda janynda bolyp, «aq jýyp, arýlap jerleýdiń» barlyq qyzmetin moiynymen kóteretin sol Ata men Ákeniń shańyraǵyn ustap qalǵan kenje uldy aitady.
Qarashańyraq uly, negizgi, kieli, baiyrǵy, murager, kári shańyraq, úlken shańyraq, bas shańyraq degen uǵymdardy túgel qamtidy. Mysaly, bir ákeniń úsh uly bar delik. Kúnderdiń kúninde aldyńǵy eki uldy úilendirip, enshilerin bólip berip, bólek otaý shyǵarady. Al, úshinshi kenje ul joǵaryda aitqanymdai, áke-sheshesiniń qolynda qalyp, ata men ákeden qalǵan bas shańyraqqa ie bolady. Ata men áke shańyraǵynyń murageri bolǵandyqtan kenje uldyń jasy kishi bolsa da, joly úlken bolady. Sol shańyraqtan enshi alyp, otaý tigip bólek shyqqan ul-qyzdary sálem berip, tórkindep, amal aiynda kórisip, ata-analarynyń shańyraǵyna keletin bolǵan. Ata-analary qaitys bolǵannan keiinde, kenje uldy Atamnyń shańyraǵy dep qadir tutyp, kieli dep sanaǵan.
Qapa shańypaq – úlken, qadipli, qactepli, qacietti. Qapa shańypaq – el qadipleitin ne ákeniń, ne atanyń, ne babanyń dáctúp boiynsha kenjeniń enshicine tigen úlken úii. (Tolyǵyraq: https://massaget.kz/mangilik_el/tup_tamyir/asyil_soz/34475).
«Shańyraq - kiiz úidiń eń joǵarǵy bóligi. Onyń pishini kúmbez tárizdes, shańyraq ýyqtardyń ushtaryn biriktirip ustap turady. Kiiz úidiń ústindegi dóńgelek sheńber osylai atalatyny belgili. «Ortada temir pesh, turbasy shańyraqtan asyp shyǵyp jatyr» (Ǵ. Slanov, Zamana.)
Qazaq halqy “shańyraq” degen sózge kóptegen uǵymdardy syiǵyzady. Mysaly “Pálenshekemniń urpaǵy pálen shańyraqqa jetipti” dep, bir aýyldyń, ne bir rýdyń esimin jobalap otyratyn bolǵan. Shańyraq kiiz úidiń kúmbezdik, jartysharlyq ulttyq, kórkemdik qasietin saqtap turady. Úige jaryq túsirip, úige jaǵylǵan ot tútinin aýaǵa shyǵýyn qamtamasyz etedi. Jalpy “Qara shańyraq” ataýy sol kiiz úige degen ejelgilik, eskilik kóz qaras týdyrýymen qatar, qasiettilik kúsh-qýat ta bere alatyn sóz. Ol sóz sol úi ieleriniń tamyrlarynyń tereń, rý basy babalar tarihymen astasyp jatqandyǵynyń jáne olardyń ata dástúrin jalǵastyryp kele jatqan adamdar ekeniniń belgisi, dáleli sekildi bolyp turady. “Qara shańyryq” ataýy bar úi sol rýdyń jáne sol rýmen qarym-qatynastaǵy basqalardyń da qurmet tutary, taǵzym eteri bolyp sanalady. Qara shańyraq iesi kóp jaǵdaida aty atalyp, marapattalyp jatady. Shette júrgen, qonysy basqa sol qara shańyraq urpaqtary men jek-jattary qara shańyraqqa sálem bere kelip, arnaiy sybaǵalar ákeledi. Jasy úlkenderi enshilerin alyp bólek úi bolyp ketkende ákeniń kenjesi (sútkenjesi) áke qolynda qarashańyraq iesi bop qalady. Ata-anany kútip-baǵý kenje balanyń mindeti. Bul úi enshi alyp ketkenderge úlken úi bop eseteledi. (Ýikipediia — ashyq entsiklopediiasynan alynǵan málimet).
Túsinikteme: Shańyraq- ortasynda «kires» tańbasy bar dóńgelek sheńber ejelgi Gúnderdiń (Hýndardyń) bas tańbasy. Kári Mańǵystaýda formasy shańyraqtan aýmaityn diametri on metrlik osyndai alyp tańba beinesindegi ulýtastan qalanǵan qurylystar birneshe jerde kúni búginde de bar. Kires tańbasy Mańǵystaýdyń ejelgi qorymdarynda kóptep kezdesedi.
Bul Qazaq atamymyzdyń qarapaiym ǵana otbasylyq qaǵidasy. Aqiqatynda, Qazaqtyń ulttyq (memlekettik) qurylym qaǵidasynyń da negizi osy. Biz muny Adaidyń qazaqtyń rýlyq shejire júiesiniń eń sońynda turǵanynan da, adailardyń as-sadaqalarynda Aǵa balasy dep, ózge rýlardyń ókilderine «attaryn atap, tústerin tústep» arnaiy shapan jabatyndarynan da aiqyn kóremiz.
Qazaqtyń rýlyq shejiresi boiynsha da qart Qazaqtyń úsh uly bar. Úlkeni Uly Júz – Aǵarys jáne alǵashqy enshi alyp, otaý tigip, bólek shyqqan úisiń dep, aty aityp turǵandai «Úisin» taipasynyń mańyna toptasqan. Ortanshysy Orta júz – Janarys, olar Arǵyn taipasynyń, kenjesi Kishi Júz – Begarys, Alshyndardyń mańyna toptasqan.
Ózderińiz kórip otyrǵandai, qazaqtyń ulttyq qurylymy, qazaqtyń otbasylyq qurylymynyń úlkeitilgen maketi.
Atamyz Qazaqtyń «Tektiden tekti týar», «Jaqsy da, jaman da tegine tartady», «Qanyna tartpaǵannyń qary synsyn», “Tegin bilmegen teksiz, jeti atasyn bilmegen jetesiz”, “Jeti atasyn bilgen ul jeti jurttyń qamyn jer, jeti atasyn bilmegen qulaǵy men jaǵyn jer” degen siiaqty kóptegen maqaldary jáne Muhambet (ǵ.a.s.) paiǵambarymyzdyń «Ózińniń shyqqan tegińdi bil, Bul – týystardyń arasyn jaqyndastyra túsedi» degen hadisi bar. Bul maqaldar men paiǵambar ósietiniń bizge aityp turǵany, birinshi tegińdi bil deidi. Al, tek degenimiz budan san ǵasyrlar buryn ǵumyr keshken arǵy ata-babalarymyz. Al, jeti ata ózińnen bastap sanaǵandaǵy tikelei jeti atań. Muny árbir qazaq balasy jatqa bilip árqashanda duǵasyn joldap otyrýlary kerek. Ózderińiz oilap qarańyzdar, sizder de, men de budan 70 000 jyl (shejirelerde solai jazylǵan) burynǵy sonaý túp atamyz Adam Ata men Aýa anadan beri úzilip qalmai jalǵasyp kelemiz. Úzilip qalsaq, sizder de, men de bul dúniege kelip, sizdermen bulaisha suhbattasyp otyrmaǵan bolar edik. Sondyqtan tikelei jeti ata rý ishine kirmeidi, ol bólek atalady. Al rý aty sol san myńdaǵan jyldar burynǵy atalarymyzdyń ishindegi eline jasaǵan jaqsylyǵy, danalyǵy, batyrlyǵy, áýlieligi t.t. siiaqty urpaǵyna úlgi bolyp, rý atyn iemdengen atalarymyz.Ol atalarymyzdyń árqaisysynyń aralary san ǵasyrlarǵa ketýi múmkin. Ol sol sońǵy rý atyn iemdengen atalarymyzdan keiingi, eline jasaǵan jaqsylyǵymen taǵy da urpaǵy maqtanyp, rý atyn taǵy da iemdengen atamyzdyń dúniege kelýine bailanysty. Bulai bolǵan jaǵdaida sońǵy Rý atyn iemdengen atamyz, sońǵy atamyzdyń sońyna tirkelip aitylady. Arty osylai jalǵasyp kete beredi. Qazaqta rý atyn iemdenýden artyq ataq, madaq, abyroi, dáreje joq. Ony qazirgi «Halyq batyry» ataǵymen ǵana shamaly salystyrýǵa bolar. Biraq, bul ataq adamnyń ózimen birge kelip, ózimen birge ketedi. Al rý atyn iemdengen atamyzdyń aty urpaqtary úshin máńgi jasaidy. Ol esim sol atanyń urpaǵy jazataiym (eshkimniń basyna bermesin) túgel joq bolyp ketpese, máńgi ólmeidi. Atam qazaqtyń rýlyq shejire jasaý júiesi osylai oqylady.
Túsinikteme: Atalarymyz asyl uldaryna rý atyn enshileýmen qatar olardy uranǵa da shyǵaryp otyrǵan. Mysaly, qazaq halqy eń alǵash ret Alash batyrdy búkil qazaq bolyp uranǵa shyǵarǵan. Qazaq halqynyń kúni búginge deiin «Alash urandy qazaqpyz» deitinderi osydan. Biz bul qaǵidadan keibireýler jazyp júrgendei Qazaq Alashtyń balasy emes, kerisinshe Alash Qazaqtyń balasy ekenin kóremiz.
Rýlyq júiede esh jalǵandyq bolmaidy. Sebebi, rýlyq shejireni jazatyn bir adam emes, jazatyndar sol rý atyn iemdengen Atamyzdyń búkil urpaqtary jáne solardyń búkil zamandastary. Al, tarih bir adammen jazylady. Sondyqtan kei jaǵdaida tarihtan shyndyq izdeý, qarańǵy bólmeden qara mysyqty izdegenmen birdei bolady.
Qazaqtyń «Rýyń kim?» degeni, ol seniń el tanityn atańyz kim degeni. Qysqasy, rýymyzdyń aty, ómirden ótken kóptegen atalarymyzdyń ishindegi eń tanymal atamyzdyń aty.
Qazaqtyń shejire deregi boiynsha, búkil álem elderiniń qarashańyraǵy Qazaqta, Qazaqtyń qarashańyraǵy Kishi Júz-Bekarys-Alshynda, Alshynnyń qarashańyraǵy-on eki Ata Baiuldarynda, Baiuldarynyń qarashańyraǵy-Adaida, Adaidyń qarashańyraǵy-Muńalda.Sondyqtan olar «Muńal oshaq» dep atalǵan. Bul úlgi kúni búginge deiin saqtalǵan.
Túsinikteme: Álem bileýshisi áigili Shyńǵys qaǵan shyqqan rýdyń aty osy Muńal. Saryrqadaǵy taýǵa Shyńǵys taýy, osy taýdyń eń biik shyńyn Muńal shyńy jáne Shyńǵyshan qurǵan qaǵanattyń astanasy Qara-qorym (qurym) dep atalý sebebi osy. Endi osynyń ústine Shyńǵys han qurǵan qaǵanattyń tańbasy Til («Altan Tobysh» degen kitapta ony «Qas bi tańba» dep ataǵan, búgingi Kaspii teńizi ataýynyń shyǵý tegi osy)urany Alash, aqshasy teńge bolyp, onda «QAZAQ» degen jazba bolǵanyn qosyp qoisańyz múldem jańylyspaisyz.
Bul júieniń qazaqtyń qarapaiym otbasynda qandai bolýǵa tiis ekendigin «Úrker» jýrnalynyń redaktory S.Qajykenniń «Kenje ul-qarashańyraq iesi» atty maqalynan tabamyz:
«Ata-ájesimen, áke-shesheni asyraý, qartaiǵan shaǵynda baǵyp-qaǵyp, qamqor bolý osy kenje uldyń mindeti bolyp tabylady.Ákesi bar kezinde nemese ol qaitys bolǵannan keiin de osy úi, iaǵni «qarashańyraq» bi, batyr, áýlie t.b. syily kisilerdiń túsetin úii bolsa, sol aýyldyń adamdary alys saparǵa attanar aldynda nemese alystan adam kelse, sol úiden yrym qylyp dám tatady. Ataqty adamdardyń qarashańyraǵyn birneshe júz jyl ótse de el-jurt esinen shyǵarmai aityp, ony tárbie mektebi retinde paidalanǵan, úlgi qylǵan. Mysaly, Abylai hannyń qarashańyraǵy Ýálige, odan Shyńǵysqa qalǵan. Ataqty Shaqshaq Jánibektiń qarashańyraǵy kenje uly Toqtamysqa, odan keiin batyrdyń onynshy urpaǵy Myńbai uly Ǵazizge qalǵan.
Búginde osy dástúr qandai deńgeide? Búgingi kenje bala óz uiasynyń tútinin túzý ushyryp, irgesin berik ustai alýda ma?
Kenje ul – qarashańyraq iesi.Jańadan otbasyn quryp, ómirge qol ustasyp birge attanǵan jastarǵa «Shańyraǵyń biik bolsyn!» dep bata beredi. Bul – qurǵan otbasynyń tuǵyry berik, mártebesi joǵary bolsyn degen sóz. Qazaq shańyraǵynda áýeli áke, sosyn ana osy otbasynyń ustazy bolmaq. Ata-anasy otbasynda imandylyqqa tárbielese, ol bala til alǵysh, adal, úlken-kishige qamqor bolyp ósedi. Adamgershilik qasiet otbasy músheleriniń birin-biri syilaýynan, qadirleýinen kórinis tabady.
Qazaq tanymynda otaý bolyp, úi tigýdi «shańyraq kóterý» deimiz. Barshamyzǵa belgili «shańyraq» sózi «úi, otbasy» degen maǵynany bildiredi. Halqymyzdyń uǵymynda shańyraqqa ie bolý kez kelgenge buiyrmas baqyt. Ata-anasynyń aq batasyn alyp, sol shańyraqtyń tútinin túzý tútetýge bar yqylasymen tyrysady.
Qashanda kenje ul erekshe meiirimmen ósedi. Sebebi bala kúninen «shańyraqtyń iesisiń» degen uǵymdy qulaǵyna quiyp ósiredi. Sondyqtan da atadan qalǵan uianyń jylylyǵyn jáne otbasynyń yntymaǵyn saqtaýǵa múddeli ekenin birte-birte sezinip erjetedi.
Árbir ata-ana ár balasyn sanaly bolsa eken dep tileidi. Onyń ishinde kenje balaǵa erekshe yqylaspen qaraidy. Olai bolsa otbasynyń irgesiniń berik bolýy tikelei kenje balaǵa bailanysty. Qarashańyraq degenimiz – ata-ananyń úii. Ádette, qarashańyraqqa otbasynyń balalary, týystary jinalady. Kenje balanyń úlken baýyrlary qamqorlyqpen qaraidy. Kenje kelinniń de atqarar mindeti zor. Shańyraq pen ondaǵy árbir qundylyq kenje balanyń arqasynda saqtalyp, ata-anaǵa degen qurmet sezimin jyldar boiy jalǵastyra beredi.
Búgingi almaǵaiyp zamanda turmys keshý, zamannyń tolqynyna jaýap berý kimge bolsa da ońai soqpasy anyq. Desek te, ata-anaǵa degen qurmet, shańyraqqa degen mahabbat almaǵaiyp zamannyń kún keshýimen ólshenbese kerek. Eshbir záýlim saraidyń ózi shańyraqty almastyra almaidy, biligi zor tulǵa eshqashanda týys bolmaq emes. Týysty qyzmetke aiyrbastap, shańyraqtyń qasietin esh jerden satyp ala almaisyz. Kenje ulǵa júkteler mindettiń salmaǵy sondyqtan da aýyr.
Qarashańyraq – urpaqtar órbigen qýatty uia sanalady. Keń maǵynada búkil ult tutas irge jaiǵan jer de qarashańyraq. Sondyqtan qazaq balasy atasy kótergen qarashańyraqty aialai qasterlep, onyń qasietin óziniń ar-namysyndai sezinedi.
Qashanda áke-sheshe otyrǵan úi aiaýly, ardaqty, ystyq. Urpaqtar soǵan bas iedi. Ony qutty orynǵa teńeidi. «Ordaǵa kerek – otaýǵa da kerek» degen atalar ósieti negizinde ár urpaq óziniń shańyraǵyn ata-salty boiynsha joǵary kóterýge jáne ózi abyroily, parasatty bolýǵa tyrysady. Óziniń de urpaǵyn ósirip, órkenin jaidyrýdy murat tutady. Sondyqtan qarashańyraq – qazaq armanynyń maqsat-múddesiniń bir shoqtyǵy.
Ádette jaqsylyqtyń bári otbasynan bastalady. Otbasy jurtty jaqyndastyrýshy, urpaq pen urpaqty tabystyrýshy. Urpaq aralyq tutastyqtyń otyn jaǵýshy erekshe uia. Sondyqtan da otbasy barsha adamzatqa eń jaqyn, eń qasietti uǵym. Tálim men tárbieniń, úlgi men ónegeniń, meiirimdilik pen adamgershilik uiasynda adam balasynyń ómirge kelgennen keiingi bar tirshiligi ótedi.
Shariǵatta «Balalar – ata-analar qolyna berilgen aiaýly amanat» delingen.
Ár halyqtyń bala tárbiesindegi ózindik erekshelikteri arqyly mádeni qundylyqtary qalyptasady. Ata-babamyz ul balany erteńgi abyroily áke, qadirli otaǵasy, eldi qorǵaityn er, batyr, bi, aqyn, ulttyń namysty azamaty retinde ádildikke, qaisarlyqqa, keshirimdi bolýyna, ónerge, bilimge, salt-dástúrimizdi saqtaýǵa tárbielegen. Ul bala – qazaqta shańyraq iesi, er-azamat – ata-ananyń otyn tutatýshy bolyp sanalady. Qazaq otbasynyń ereksheligi jasy kishisiniń úlkenine «sen» dep sóilemeýi, aldyn kesip ótpeýi, úlken turyp kishiniń, áke turyp uldyń, sheshe turyp qyzdyń orynsyz sóilemeýinde. Qazaq otbasyndaǵy úlkendi qurmetteý ádeti jaýapkershilik, adamgershilik sezimderin týǵyzǵan. Durys baǵytqa baǵdarlaý kóp jaǵdaida abyroily ákege, úlgili otaǵasyna, qadirli aǵalaryna bailanysty. Sondyqtan da shańyraqqa ie bolýdyń ózi – sheksiz abyroi.
Tútini bólektiń tárbiesi bólek. Sońǵy kezde qasietti «qarashańyraq» degen sózge sál de bolsa syzat túskendei me, qalai? Óitkeni burynyraqta aýyl ulttyń altyn besigi sanalyp, qalany asyrasa, qazirgi kúni kóptegen eldi mekenderden halyq údere qalaǵa kóshýde. Bir kezderi ul-qyzy dúniege kelgen, ósip-óngen kieli qut mekendi tastap ketýshilerdiń qatary kóbeiýde» (http://mazhab.kz/kk/maqalalar/otbasy/kenje-ul-qarashanyraq-iesi-2718/).
Endi shańyraqtyń aldynda turǵan Qara sóziniń etnogenezisine kelsek, Qaranyńsóz túbiri Ar, ary qarai Qa, Qar, Ra, Ara, Qara bolyp shyǵady.
Ar (Ar-iman) – árbir adam balasynyń qorǵaýǵa tiisti ary (ar-imany, Atameken týǵan jeri, otbasy jáne Otany). Mine osylardy qorǵaýǵa tiispin degen senimiń, iaǵni imanyń bolsa Aryńnyń bolǵany, bolmasa Arsyzsyń. Ejelde arsyzdar adam qataryna sanalmaǵan, qazirde de sanalmaidy. Atam Qazaqtyń keibir jetesizderge renjigende «Ói, Arsyz!» dep urysatyny osydan. Ejelgi qazaqtardyń kezinde túgeldei, Besqala qazaqtarynyń kúni búginde de «Arma! (Aryń bar ma?)» dep amandasatyny, Sálem alýshynyń «Bar bol (Aryń bar bolǵai!)» dep jaýap qaitaratyny osydan.
Osylai amandasý salty «Alpamys batyr» jyrynda, Alpamys batyrdyń kezdeskenderge birneshe ret «Arma!» dep, dep amandasqany sýretteledi.
Qa – sóz basynda tur. Osy býynnan Qar, Qara, Qarqara, Qazaq, Qart Qazaq, Qariia, Qazaqtyń Qara balasy degen sózder bar.
Qar – Qar men Aq sinonim. Appaq qardy - Aqsha Qar deitinimiz osydan. Ádemi qartaisa Qariia, kerisinshe bolsa shal (shala, shalapai, shalajansar, shalshyq) deitinimiz osydan.
Ra – Kún Qudaiy, Hakim Abaidyń «Allanyń ózi de Ras, sózi de Ras» deitini osy. Ras – shyndyq, iaǵni aqiqat.
Ara – Aq pen Qaranyń ara jigin ajyratyp tur. Aralassań – qaita qosyp tur. Sóz túsinbei, Aq pen Qarany ajyratýǵa dármeniń jetpese Ara bolyp shaǵyp tur. Qaranyń Aqqa qarama-qarsy maǵynada qoldanylatyny osydan.
«Qarashańyraq» degenimizdegi sóz basynda turǵan Qara sóziniń tolyq maǵynasy osy.
Joǵaryda kórsetilgenderden shyǵatyn qorytyndy: Qazaqtyń Ata salty boiynsha búkil álem elderiniń qarashańyraǵy Qazaqta, Qazaqtyń qarashańyraǵy Kishi Júz-Bekarys-Alshynda, Alshynnyń qarashańyraǵy-on eki Ata Baiulynda, Baiulynyń qarashańyraǵy-Adaida, Adaidyń qarashańyraǵy-Muńalda. Al, qazaq otbasylarynyń qarashańyraǵy kenje ulda.
Qojyrbaiuly Muhambetkárim
.jpg)