"قاراشاڭىراق" دەگەنٸمٸز نە?

قازاق قاراشاڭىراق دەپ اتاسى مەن اناسىنىڭ ٶلە-ٶلگەنشە قاستارىندا بولىپ قىزمەت جاساعان, ايتقاندارىن ەكٸ ەتپەي, بارلىق جاعدايلارىن جاساپ, "جايىلىپ جاستىق, يٸلٸپ تٶسەك" بولعان, سولاردىڭ اتا سالتىن, دەستٷرٸن, دٸلٸن, دٸنٸن, تٸلٸن ت.ت. بارلىق شەجٸرە-تاريحىن ساناسىنا توقىعان, باقيلىق بولاردا جانىندا بولىپ, «اق جۋىپ, ارۋلاپ جەرلەۋدٸڭ» بارلىق قىزمەتٸن مويىنىمەن كٶتەرەتٸن سول اتا مەن ەكەنٸڭ شاڭىراعىن ۇستاپ قالعان كەنجە ۇلدى ايتادى.

قاراشاڭىراق ۇلى, نەگٸزگٸ, كيەلٸ, بايىرعى, مۇراگەر, كەرٸ شاڭىراق, ٷلكەن شاڭىراق, باس شاڭىراق دەگەن ۇعىمداردى تٷگەل قامتيدى. مىسالى, بٸر ەكەنٸڭ ٷش ۇلى بار دەلٸك. كٷندەردٸڭ كٷنٸندە الدىڭعى ەكٸ ۇلدى ٷيلەندٸرٸپ, ەنشٸلەرٸن بٶلٸپ بەرٸپ, بٶلەك وتاۋ شىعارادى. ال, ٷشٸنشٸ كەنجە ۇل جوعارىدا ايتقانىمداي, ەكە-شەشەسٸنٸڭ قولىندا قالىپ, اتا مەن ەكەدەن قالعان باس شاڭىراققا يە بولادى. اتا مەن ەكە شاڭىراعىنىڭ مۇراگەرٸ بولعاندىقتان كەنجە ۇلدىڭ جاسى كٸشٸ بولسا دا, جولى ٷلكەن بولادى. سول شاڭىراقتان ەنشٸ الىپ, وتاۋ تٸگٸپ بٶلەك شىققان ۇل-قىزدارى سەلەم بەرٸپ, تٶركٸندەپ, امال ايىندا كٶرٸسٸپ, اتا-انالارىنىڭ شاڭىراعىنا كەلەتٸن بولعان. اتا-انالارى قايتىس بولعاننان كەيٸندە, كەنجە ۇلدى اتامنىڭ شاڭىراعى دەپ قادٸر تۇتىپ, كيەلٸ دەپ ساناعان.

قapa شaڭىpaق – ٷلكەن, قaدٸpلٸ, قacتەpلٸ, قacيەتتٸ. قapa شaڭىpaق – ەل قaدٸpلەيتٸن نە ەكەنٸڭ, نە aتaنىڭ, نە بaبaنىڭ دەcتٷp بويىنشa كەنجەنٸڭ ەنشٸcٸنە تيگەن ٷلكەن ٷيٸ. (تولىعىراق: https://massaget.kz/mangilik_el/tup_tamyir/asyil_soz/34475).

«شاڭىراق - كيٸز ٷيدٸڭ ەڭ جوعارعى بٶلٸگٸ. ونىڭ پٸشٸنٸ كٷمبەز تەرٸزدەس, شاڭىراق ۋىقتاردىڭ ۇشتارىن بٸرٸكتٸرٸپ ۇستاپ تۇرادى. كيٸز ٷيدٸڭ ٷستٸندەگٸ دٶڭگەلەك شەڭبەر وسىلاي اتالاتىنى بەلگٸلٸ. «ورتادا تەمٸر پەش, تۇرباسى شاڭىراقتان اسىپ شىعىپ جاتىر» (ع. سلانوۆ, زامانا.)

قازاق حالقى “شاڭىراق” دەگەن سٶزگە كٶپتەگەن ۇعىمداردى سىيعىزادى. مىسالى “پەلەنشەكەمنiڭ ۇرپاعى پەلەن شاڭىراققا جەتiپتi” دەپ, بiر اۋىلدىڭ, نە بiر رۋدىڭ ەسiمiن جوبالاپ وتىراتىن بولعان. شاڭىراق كيiز ٷيدiڭ كٷمبەزدiك, جارتىشارلىق ۇلتتىق, كٶركەمدٸك قاسيەتiن ساقتاپ تۇرادى. ٷيگە جارىق تٷسiرiپ, ٷيگە جاعىلعان وت تٷتiنiن اۋاعا شىعۋىن قامتاماسىز ەتەدi. جالپى “قارا شاڭىراق” اتاۋى سول كيiز ٷيگە دەگەن ەجەلگiلiك, ەسكiلiك كٶز قاراس تۋدىرۋىمەن قاتار, قاسيەتتiلiك كٷش-قۋات تا بەرە الاتىن سٶز. ول سٶز سول ٷي يەلەرiنiڭ تامىرلارىنىڭ تەرەڭ, رۋ باسى بابالار تاريحىمەن استاسىپ جاتقاندىعىنىڭ جەنە ولاردىڭ اتا دەستٷرiن جالعاستىرىپ كەلە جاتقان ادامدار ەكەنiنiڭ بەلگiسi, دەلەلi سەكiلدi بولىپ تۇرادى. “قارا شاڭىرىق” اتاۋى بار ٷي سول رۋدىڭ جەنە سول رۋمەن قارىم-قاتىناستاعى باسقالاردىڭ دا قۇرمەت تۇتارى, تاعزىم ەتەرi بولىپ سانالادى. قارا شاڭىراق يەسi كٶپ جاعدايدا اتى اتالىپ, ماراپاتتالىپ جاتادى. شەتتە جٷرگەن, قونىسى باسقا سول قارا شاڭىراق ۇرپاقتارى مەن جەك-جاتتارى قارا شاڭىراققا سەلەم بەرە كەلiپ, ارنايى سىباعالار ەكەلەدi. جاسى ٷلكەندەرi ەنشiلەرiن الىپ بٶلەك ٷي بولىپ كەتكەندە ەكەنiڭ كەنجەسi (سٷتكەنجەسi) ەكە قولىندا قاراشاڭىراق يەسi بوپ قالادى. اتا-انانى كٷتiپ-باعۋ كەنجە بالانىڭ مiندەتi. بۇل ٷي ەنشi الىپ كەتكەندەرگە ٷلكەن ٷي بوپ ەسەتەلەدi. (ۋيكيپەدييا — اشىق ەنتسيكلوپەديياسىنان الىنعان مەلٸمەت).

تٷسٸنٸكتەمە: شاڭىراق- ورتاسىندا «كٸرەس» تاڭباسى بار دٶڭگەلەك شەڭبەر ەجەلگٸ گٷندەردٸڭ (حۋنداردىڭ) باس تاڭباسى. كەرٸ ماڭعىستاۋدا فورماسى شاڭىراقتان اۋمايتىن ديامەترٸ ون مەترلٸك وسىنداي الىپ تاڭبا بەينەسٸندەگٸ ۇلۋتاستان قالانعان قۇرىلىستار بٸرنەشە جەردە كٷنٸ بٷگٸندە دە بار. كٸرەس تاڭباسى ماڭعىستاۋدىڭ ەجەلگٸ قورىمدارىندا كٶپتەپ كەزدەسەدٸ.

بۇل قازاق اتامىمىزدىڭ قاراپايىم عانا وتباسىلىق قاعيداسى. اقيقاتىندا, قازاقتىڭ ۇلتتىق (مەملەكەتتٸك) قۇرىلىم قاعيداسىنىڭ دا نەگٸزٸ وسى. بٸز مۇنى ادايدىڭ قازاقتىڭ رۋلىق شەجٸرە جٷيەسٸنٸڭ ەڭ سوڭىندا تۇرعانىنان دا, ادايلاردىڭ اس-ساداقالارىندا اعا بالاسى دەپ, ٶزگە رۋلاردىڭ ٶكٸلدەرٸنە «اتتارىن اتاپ, تٷستەرٸن تٷستەپ» ارنايى شاپان جاباتىندارىنان دا  ايقىن كٶرەمٸز.

قازاقتىڭ رۋلىق شەجٸرەسٸ بويىنشا دا قارت قازاقتىڭ ٷش ۇلى بار. ٷلكەنٸ ۇلى جٷز – اعارىس جەنە العاشقى ەنشٸ الىپ, وتاۋ تٸگٸپ, بٶلەك شىققان ٷيسٸڭ دەپ, اتى ايتىپ تۇرعانداي «ٷيسٸن» تايپاسىنىڭ ماڭىنا توپتاسقان. ورتانشىسى ورتا جٷز – جانارىس, ولار ارعىن تايپاسىنىڭ, كەنجەسٸ كٸشٸ جٷز – بەگارىس, الشىنداردىڭ ماڭىنا توپتاسقان.

ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇرىلىمى, قازاقتىڭ وتباسىلىق قۇرىلىمىنىڭ ٷلكەيتٸلگەن ماكەتٸ.

اتامىز قازاقتىڭ «تەكتٸدەن تەكتٸ تۋار», «جاقسى دا, جامان دا تەگٸنە تارتادى», «قانىنا تارتپاعاننىڭ قارى سىنسىن», “تەگٸن بٸلمەگەن تەكسٸز, جەتٸ اتاسىن بٸلمەگەن جەتەسٸز”, “جەتٸ اتاسىن بٸلگەن ۇل جەتٸ جۇرتتىڭ قامىن جەر, جەتٸ اتاسىن بٸلمەگەن قۇلاعى مەن جاعىن جەر” دەگەن سيياقتى كٶپتەگەن ماقالدارى جەنە مۇحامبەت (ع.ا.س.) پايعامبارىمىزدىڭ «ٶزٸڭنٸڭ شىققان تەگٸڭدٸ بٸل, بۇل – تۋىستاردىڭ اراسىن جاقىنداستىرا تٷسەدٸ» دەگەن حاديسٸ بار. بۇل ماقالدار مەن پايعامبار ٶسيەتٸنٸڭ بٸزگە ايتىپ تۇرعانى, بٸرٸنشٸ تەگٸڭدٸ بٸل دەيدٸ. ال, تەك دەگەنٸمٸز بۇدان سان عاسىرلار بۇرىن عۇمىر كەشكەن ارعى اتا-بابالارىمىز. ال, جەتٸ اتا ٶزٸڭنەن باستاپ ساناعانداعى تٸكەلەي جەتٸ اتاڭ. مۇنى ەربٸر قازاق بالاسى جاتقا بٸلٸپ ەرقاشاندا دۇعاسىن جولداپ وتىرۋلارى كەرەك. ٶزدەرٸڭٸز ويلاپ قاراڭىزدار, سٸزدەر دە, مەن دە بۇدان 70 000 جىل (شەجٸرەلەردە سولاي جازىلعان) بۇرىنعى سوناۋ تٷپ اتامىز ادام اتا مەن اۋا انادان بەرٸ ٷزٸلٸپ قالماي جالعاسىپ كەلەمٸز. ٷزٸلٸپ قالساق, سٸزدەر دە, مەن دە بۇل دٷنيەگە كەلٸپ, سٸزدەرمەن بۇلايشا سۇحباتتاسىپ وتىرماعان بولار ەدٸك. سوندىقتان تٸكەلەي جەتٸ اتا رۋ ٸشٸنە كٸرمەيدٸ, ول بٶلەك اتالادى. ال رۋ اتى سول سان مىڭداعان جىلدار بۇرىنعى اتالارىمىزدىڭ ٸشٸندەگٸ ەلٸنە جاساعان جاقسىلىعى, دانالىعى, باتىرلىعى, ەۋليەلٸگٸ ت.ت. سيياقتى ۇرپاعىنا ٷلگٸ بولىپ, رۋ اتىن يەمدەنگەن اتالارىمىز.ول اتالارىمىزدىڭ ەرقايسىسىنىڭ ارالارى سان عاسىرلارعا كەتۋٸ مٷمكٸن. ول سول سوڭعى رۋ اتىن يەمدەنگەن اتالارىمىزدان كەيٸنگٸ, ەلٸنە جاساعان جاقسىلىعىمەن تاعى دا ۇرپاعى ماقتانىپ, رۋ اتىن تاعى دا يەمدەنگەن اتامىزدىڭ دٷنيەگە كەلۋٸنە بايلانىستى. بۇلاي بولعان جاعدايدا سوڭعى رۋ اتىن يەمدەنگەن اتامىز, سوڭعى اتامىزدىڭ سوڭىنا تٸركەلٸپ ايتىلادى. ارتى وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدٸ. قازاقتا رۋ اتىن يەمدەنۋدەن ارتىق اتاق, ماداق, ابىروي, دەرەجە جوق. ونى قازٸرگٸ «حالىق باتىرى» اتاعىمەن عانا شامالى سالىستىرۋعا بولار. بٸراق, بۇل اتاق ادامنىڭ ٶزٸمەن بٸرگە كەلٸپ, ٶزٸمەن بٸرگە كەتەدٸ. ال رۋ اتىن يەمدەنگەن اتامىزدىڭ اتى ۇرپاقتارى ٷشٸن مەڭگٸ جاسايدى. ول ەسٸم سول اتانىڭ ۇرپاعى جازاتايىم (ەشكٸمنٸڭ باسىنا بەرمەسٸن) تٷگەل جوق بولىپ كەتپەسە, مەڭگٸ ٶلمەيدٸ. اتام قازاقتىڭ رۋلىق شەجٸرە جاساۋ جٷيەسٸ وسىلاي وقىلادى.

تٷسٸنٸكتەمە: اتالارىمىز اسىل ۇلدارىنا رۋ اتىن ەنشٸلەۋمەن قاتار ولاردى ۇرانعا دا شىعارىپ وتىرعان. مىسالى, قازاق حالقى ەڭ العاش رەت الاش باتىردى بٷكٸل قازاق بولىپ ۇرانعا شىعارعان. قازاق حالقىنىڭ كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن «الاش ۇراندى قازاقپىز» دەيتٸندەرٸ وسىدان. بٸز بۇل قاعيدادان كەيبٸرەۋلەر جازىپ جٷرگەندەي قازاق الاشتىڭ بالاسى ەمەس, كەرٸسٸنشە الاش قازاقتىڭ بالاسى ەكەنٸن كٶرەمٸز.

رۋلىق جٷيەدە ەش جالعاندىق بولمايدى. سەبەبٸ, رۋلىق شەجٸرەنٸ جازاتىن بٸر ادام ەمەس, جازاتىندار سول رۋ اتىن يەمدەنگەن اتامىزدىڭ بٷكٸل ۇرپاقتارى جەنە سولاردىڭ بٷكٸل زامانداستارى. ال, تاريح بٸر اداممەن جازىلادى. سوندىقتان كەي جاعدايدا تاريحتان شىندىق ٸزدەۋ, قاراڭعى بٶلمەدەن قارا مىسىقتى ٸزدەگەنمەن بٸردەي بولادى.

قازاقتىڭ «رۋىڭ كٸم?» دەگەنٸ, ول سەنٸڭ ەل تانيتىن اتاڭىز كٸم دەگەنٸ. قىسقاسى, رۋىمىزدىڭ اتى, ٶمٸردەن ٶتكەن كٶپتەگەن اتالارىمىزدىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ تانىمال اتامىزدىڭ اتى.

قازاقتىڭ شەجٸرە دەرەگٸ بويىنشا, بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ قاراشاڭىراعى قازاقتا, قازاقتىڭ قاراشاڭىراعى كٸشٸ جٷز-بەكارىس-الشىندا, الشىننىڭ قاراشاڭىراعى-ون ەكٸ اتا بايۇلدارىندا, بايۇلدارىنىڭ قاراشاڭىراعى-ادايدا, ادايدىڭ قاراشاڭىراعى-مۇڭالدا.سوندىقتان ولار «مۇڭال وشاق» دەپ اتالعان.  بۇل ٷلگٸ كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ساقتالعان.

تٷسٸنٸكتەمە: ەلەم بيلەۋشٸسٸ ەيگٸلٸ شىڭعىس قاعان شىققان رۋدىڭ اتى وسى مۇڭال. سارىرقاداعى تاۋعا شىڭعىس تاۋى, وسى تاۋدىڭ ەڭ بيٸك شىڭىن مۇڭال شىڭى جەنە شىڭعىسحان قۇرعان قاعاناتتىڭ استاناسى قارا-قورىم (قۇرىم)  دەپ اتالۋ سەبەبٸ وسى. ەندٸ وسىنىڭ ٷستٸنە شىڭعىس حان قۇرعان قاعاناتتىڭ تاڭباسى تٸل («التان توبىش» دەگەن كٸتاپتا ونى «قاس بي تاڭبا» دەپ اتاعان, بٷگٸنگٸ كاسپيي تەڭٸزٸ اتاۋىنىڭ شىعۋ تەگٸ وسى)ۇرانى الاش, اقشاسى تەڭگە بولىپ, وندا «قازاق» دەگەن جازبا بولعانىن قوسىپ قويساڭىز مٷلدەم جاڭىلىسپايسىز.

بۇل جٷيەنٸڭ قازاقتىڭ قاراپايىم وتباسىندا قانداي بولۋعا تيٸس ەكەندٸگٸن «ٷركەر» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى س.قاجىكەننٸڭ «كەنجە ۇل-قاراشاڭىراق يەسٸ» اتتى ماقالىنان تابامىز:

«اتا-ەجەسٸمەن, ەكە-شەشەنٸ اسىراۋ, قارتايعان شاعىندا باعىپ-قاعىپ, قامقور بولۋ وسى كەنجە ۇلدىڭ مٸندەتٸ بولىپ تابىلادى.ەكەسٸ بار كەزٸندە نەمەسە ول قايتىس بولعاننان كەيٸن دە وسى ٷي, ياعني «قاراشاڭىراق» بي, باتىر, ەۋليە ت.ب. سىيلى كٸسٸلەردٸڭ تٷسەتٸن ٷيٸ بولسا, سول اۋىلدىڭ ادامدارى الىس ساپارعا اتتانار الدىندا نەمەسە الىستان ادام كەلسە, سول ٷيدەن ىرىم قىلىپ دەم تاتادى. اتاقتى ادامداردىڭ قاراشاڭىراعىن بٸرنەشە جٷز جىل ٶتسە دە ەل-جۇرت ەسٸنەن شىعارماي ايتىپ, ونى تەربيە مەكتەبٸ رەتٸندە پايدالانعان, ٷلگٸ قىلعان. مىسالى, ابىلاي حاننىڭ قاراشاڭىراعى ۋەلٸگە, ودان شىڭعىسقا قالعان. اتاقتى شاقشاق جەنٸبەكتٸڭ قاراشاڭىراعى كەنجە ۇلى توقتامىسقا, ودان كەيٸن باتىردىڭ ونىنشى ۇرپاعى مىڭباي ۇلى عازيزگە قالعان.

بٷگٸندە وسى دەستٷر قانداي دەڭگەيدە? بٷگٸنگٸ كەنجە بالا ٶز ۇياسىنىڭ تٷتٸنٸن تٷزۋ ۇشىرىپ, ٸرگەسٸن بەرٸك ۇستاي الۋدا ما?

كەنجە ۇل – قاراشاڭىراق يەسٸ.جاڭادان وتباسىن قۇرىپ, ٶمٸرگە قول ۇستاسىپ بٸرگە اتتانعان جاستارعا «شاڭىراعىڭ بيٸك بولسىن!» دەپ باتا بەرەدٸ. بۇل – قۇرعان وتباسىنىڭ تۇعىرى بەرٸك, مەرتەبەسٸ جوعارى بولسىن دەگەن سٶز. قازاق شاڭىراعىندا ەۋەلٸ ەكە, سوسىن انا وسى وتباسىنىڭ ۇستازى بولماق. اتا-اناسى وتباسىندا يماندىلىققا تەربيەلەسە, ول بالا تٸل العىش, ادال, ٷلكەن-كٸشٸگە قامقور بولىپ ٶسەدٸ. ادامگەرشٸلٸك قاسيەت وتباسى مٷشەلەرٸنٸڭ بٸرٸن-بٸرٸ سىيلاۋىنان, قادٸرلەۋٸنەن كٶرٸنٸس تابادى.

قازاق تانىمىندا وتاۋ بولىپ, ٷي تٸگۋدٸ «شاڭىراق كٶتەرۋ» دەيمٸز. بارشامىزعا بەلگٸلٸ «شاڭىراق» سٶزٸ «ٷي, وتباسى» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. حالقىمىزدىڭ ۇعىمىندا شاڭىراققا يە بولۋ كەز كەلگەنگە بۇيىرماس باقىت. اتا-اناسىنىڭ اق باتاسىن الىپ, سول شاڭىراقتىڭ تٷتٸنٸن تٷزۋ تٷتەتۋگە بار ىقىلاسىمەن تىرىسادى.

قاشاندا كەنجە ۇل ەرەكشە مەيٸرٸممەن ٶسەدٸ. سەبەبٸ بالا كٷنٸنەن «شاڭىراقتىڭ يەسٸسٸڭ» دەگەن ۇعىمدى قۇلاعىنا قۇيىپ ٶسٸرەدٸ. سوندىقتان دا اتادان قالعان ۇيانىڭ جىلىلىعىن جەنە وتباسىنىڭ ىنتىماعىن ساقتاۋعا مٷددەلٸ ەكەنٸن بٸرتە-بٸرتە سەزٸنٸپ ەرجەتەدٸ.

ەربٸر اتا-انا ەر بالاسىن سانالى بولسا ەكەن دەپ تٸلەيدٸ. ونىڭ ٸشٸندە كەنجە بالاعا ەرەكشە ىقىلاسپەن قارايدى. ولاي بولسا وتباسىنىڭ ٸرگەسٸنٸڭ بەرٸك بولۋى تٸكەلەي كەنجە بالاعا بايلانىستى. قاراشاڭىراق دەگەنٸمٸز – اتا-انانىڭ ٷيٸ. ەدەتتە, قاراشاڭىراققا وتباسىنىڭ بالالارى, تۋىستارى جينالادى. كەنجە بالانىڭ ٷلكەن باۋىرلارى قامقورلىقپەن قارايدى. كەنجە كەلٸننٸڭ دە اتقارار مٸندەتٸ زور. شاڭىراق پەن ونداعى ەربٸر قۇندىلىق كەنجە بالانىڭ ارقاسىندا ساقتالىپ, اتا-اناعا دەگەن قۇرمەت سەزٸمٸن جىلدار بويى جالعاستىرا بەرەدٸ.

بٷگٸنگٸ الماعايىپ زاماندا تۇرمىس كەشۋ, زاماننىڭ تولقىنىنا جاۋاپ بەرۋ كٸمگە بولسا دا وڭاي سوقپاسى انىق. دەسەك تە, اتا-اناعا دەگەن قۇرمەت, شاڭىراققا دەگەن ماحاببات الماعايىپ زاماننىڭ كٷن كەشۋٸمەن ٶلشەنبەسە كەرەك. ەشبٸر زەۋلٸم سارايدىڭ ٶزٸ شاڭىراقتى الماستىرا المايدى, بيلٸگٸ زور تۇلعا ەشقاشاندا تۋىس بولماق ەمەس. تۋىستى قىزمەتكە ايىرباستاپ, شاڭىراقتىڭ قاسيەتٸن ەش جەردەن ساتىپ الا المايسىز. كەنجە ۇلعا جٷكتەلەر مٸندەتتٸڭ سالماعى سوندىقتان دا اۋىر.

قاراشاڭىراق – ۇرپاقتار ٶربٸگەن قۋاتتى ۇيا سانالادى. كەڭ ماعىنادا بٷكٸل ۇلت تۇتاس ٸرگە جايعان جەر دە قاراشاڭىراق. سوندىقتان قازاق بالاسى اتاسى كٶتەرگەن قاراشاڭىراقتى ايالاي قاستەرلەپ, ونىڭ قاسيەتٸن ٶزٸنٸڭ ار-نامىسىنداي سەزٸنەدٸ.

قاشاندا ەكە-شەشە وتىرعان ٷي اياۋلى, ارداقتى, ىستىق. ۇرپاقتار سوعان باس يەدٸ. ونى قۇتتى ورىنعا تەڭەيدٸ. «ورداعا كەرەك – وتاۋعا دا كەرەك» دەگەن اتالار ٶسيەتٸ نەگٸزٸندە ەر ۇرپاق ٶزٸنٸڭ شاڭىراعىن اتا-سالتى بويىنشا جوعارى كٶتەرۋگە جەنە ٶزٸ ابىرويلى, پاراساتتى بولۋعا تىرىسادى. ٶزٸنٸڭ دە ۇرپاعىن ٶسٸرٸپ, ٶركەنٸن جايدىرۋدى مۇرات تۇتادى. سوندىقتان قاراشاڭىراق – قازاق ارمانىنىڭ ماقسات-مٷددەسٸنٸڭ بٸر شوقتىعى.

ەدەتتە جاقسىلىقتىڭ بەرٸ وتباسىنان باستالادى. وتباسى جۇرتتى جاقىنداستىرۋشى, ۇرپاق پەن ۇرپاقتى تابىستىرۋشى. ۇرپاق ارالىق تۇتاستىقتىڭ وتىن جاعۋشى ەرەكشە ۇيا. سوندىقتان دا وتباسى بارشا ادامزاتقا ەڭ جاقىن, ەڭ قاسيەتتٸ ۇعىم. تەلٸم مەن تەربيەنٸڭ, ٷلگٸ مەن ٶنەگەنٸڭ, مەيٸرٸمدٸلٸك پەن ادامگەرشٸلٸك ۇياسىندا ادام بالاسىنىڭ ٶمٸرگە كەلگەننەن كەيٸنگٸ بار تٸرشٸلٸگٸ ٶتەدٸ.

شاريعاتتا «بالالار – اتا-انالار قولىنا بەرٸلگەن اياۋلى امانات» دەلٸنگەن.

ەر حالىقتىڭ بالا تەربيەسٸندەگٸ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ ارقىلى مەدەني قۇندىلىقتارى قالىپتاسادى. اتا-بابامىز ۇل بالانى ەرتەڭگٸ ابىرويلى ەكە, قادٸرلٸ وتاعاسى, ەلدٸ قورعايتىن ەر, باتىر, بي, اقىن, ۇلتتىڭ نامىستى ازاماتى رەتٸندە ەدٸلدٸككە, قايسارلىققا, كەشٸرٸمدٸ بولۋىنا, ٶنەرگە, بٸلٸمگە, سالت-دەستٷرٸمٸزدٸ ساقتاۋعا تەربيەلەگەن. ۇل بالا – قازاقتا شاڭىراق يەسٸ, ەر-ازامات – اتا-انانىڭ وتىن تۇتاتۋشى بولىپ سانالادى. قازاق وتباسىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ جاسى كٸشٸسٸنٸڭ ٷلكەنٸنە «سەن» دەپ سٶيلەمەۋٸ, الدىن كەسٸپ ٶتپەۋٸ, ٷلكەن تۇرىپ كٸشٸنٸڭ, ەكە تۇرىپ ۇلدىڭ, شەشە تۇرىپ قىزدىڭ ورىنسىز سٶيلەمەۋٸندە. قازاق وتباسىنداعى ٷلكەندٸ قۇرمەتتەۋ ەدەتٸ جاۋاپكەرشٸلٸك, ادامگەرشٸلٸك سەزٸمدەرٸن تۋعىزعان. دۇرىس باعىتقا باعدارلاۋ كٶپ جاعدايدا ابىرويلى ەكەگە, ٷلگٸلٸ وتاعاسىنا, قادٸرلٸ اعالارىنا بايلانىستى. سوندىقتان دا شاڭىراققا يە بولۋدىڭ ٶزٸ – شەكسٸز ابىروي.

تٷتٸنٸ بٶلەكتٸڭ  تەربيەسٸ بٶلەك. سوڭعى كەزدە قاسيەتتٸ «قاراشاڭىراق» دەگەن سٶزگە سەل دە بولسا سىزات تٷسكەندەي مە, قالاي? ٶيتكەنٸ بۇرىنىراقتا اۋىل ۇلتتىڭ التىن بەسٸگٸ سانالىپ, قالانى اسىراسا, قازٸرگٸ كٷنٸ كٶپتەگەن ەلدٸ مەكەندەردەن حالىق ٷدەرە قالاعا كٶشۋدە. بٸر كەزدەرٸ ۇل-قىزى دٷنيەگە كەلگەن, ٶسٸپ-ٶنگەن كيەلٸ قۇت مەكەندٸ تاستاپ كەتۋشٸلەردٸڭ قاتارى كٶبەيۋدە» (http://mazhab.kz/kk/maqalalar/otbasy/kenje-ul-qarashanyraq-iesi-2718/).

ەندٸ شاڭىراقتىڭ الدىندا تۇرعان قارا سٶزٸنٸڭ ەتنوگەنەزيسٸنە كەلسەك, قارانىڭسٶز تٷبٸرٸ ار, ارى قاراي قا, قار, را, ارا, قارا بولىپ شىعادى.

ار (ار-يمان) – ەربٸر ادام بالاسىنىڭ قورعاۋعا تيٸستٸ ارى (ار-يمانى, اتامەكەن تۋعان جەرٸ, وتباسى جەنە وتانى). مٸنە وسىلاردى قورعاۋعا تيٸسپٸن دەگەن سەنٸمٸڭ, ياعني يمانىڭ بولسا ارىڭنىڭ بولعانى, بولماسا ارسىزسىڭ. ەجەلدە ارسىزدار ادام قاتارىنا سانالماعان, قازٸردە دە سانالمايدى. اتام قازاقتىڭ كەيبٸر جەتەسٸزدەرگە رەنجٸگەندە  «ٶي, ارسىز!» دەپ ۇرىساتىنى وسىدان. ەجەلگٸ قازاقتاردىڭ كەزٸندە تٷگەلدەي, بەسقالا قازاقتارىنىڭ كٷنٸ بٷگٸندە دە «ارما! (ارىڭ بار ما?)» دەپ امانداساتىنى, سەلەم الۋشىنىڭ «بار بول (ارىڭ بار بولعاي!)» دەپ جاۋاپ قايتاراتىنى وسىدان. 

وسىلاي امانداسۋ سالتى «الپامىس باتىر» جىرىندا, الپامىس باتىردىڭ كەزدەسكەندەرگە بٸرنەشە رەت «ارما!» دەپ, دەپ امانداسقانى سۋرەتتەلەدٸ.

قا – سٶز باسىندا تۇر. وسى بۋىننان قار, قارا, قارقارا, قازاق, قارت قازاق, قارييا, قازاقتىڭ قارا بالاسى دەگەن سٶزدەر بار.

قار –  قار مەن اق سينونيم. اپپاق قاردى - اقشا قار دەيتٸنٸمٸز وسىدان. ەدەمٸ قارتايسا قارييا, كەرٸسٸنشە بولسا شال (شالا, شالاپاي, شالاجانسار, شالشىق) دەيتٸنٸمٸز وسىدان.

را – كٷن قۇدايى, حاكٸم ابايدىڭ «اللانىڭ ٶزٸ دە راس, سٶزٸ دە راس» دەيتٸنٸ وسى. راس – شىندىق, ياعني اقيقات.

ارا – اق پەن قارانىڭ ارا جٸگٸن اجىراتىپ تۇر. ارالاسساڭ – قايتا قوسىپ تۇر. سٶز تٷسٸنبەي, اق پەن قارانى اجىراتۋعا دەرمەنٸڭ جەتپەسە ارا بولىپ شاعىپ تۇر. قارانىڭ اققا قاراما-قارسى ماعىنادا قولدانىلاتىنى وسىدان.

«قاراشاڭىراق» دەگەنٸمٸزدەگٸ سٶز باسىندا تۇرعان قارا سٶزٸنٸڭ تولىق ماعىناسى وسى.

جوعارىدا كٶرسەتٸلگەندەردەن شىعاتىن قورىتىندى: قازاقتىڭ اتا سالتى بويىنشا بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ قاراشاڭىراعى قازاقتا, قازاقتىڭ قاراشاڭىراعى كٸشٸ جٷز-بەكارىس-الشىندا, الشىننىڭ قاراشاڭىراعى-ون ەكٸ اتا بايۇلىندا, بايۇلىنىڭ قاراشاڭىراعى-ادايدا, ادايدىڭ قاراشاڭىراعى-مۇڭالدا. ال, قازاق وتباسىلارىنىڭ قاراشاڭىراعى كەنجە ۇلدا.

قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم