Jýyqta Ult.kz internet basylymynan aqyn baýyrymyz Aqberen Elgezektiń «Shákirimdi atqan kim?» atty maqalasyn oqydyq. Durys dúnie eken. Qalam ustap júrgen kez kelgen adam el ishine shyqqanda, eskiden bir-eki aýyz sóz túiip qalǵan úlkenderdi ainaldyrady. Ol bárimizdiń de basymyzda bar. Buryndary qulaqqa shalyna qoimaǵan bótendeý áńgime estip qalamyz ba deimiz.
Jaraidy, ol óz aldyna, meniń aitaiyn degenim Abzal Qarasartov jaily edi. Bul kúnde Qarasartov degen sóz qazaq úshin bir qanquily zulymdyqtyń, qatygezdiktiń balamasy sekildi estiledi. Bunyń barlyǵy Shákárim qajynyń ólimine bailanysty ekenin bilemiz. Sondyqtan tómende Qarsartov jaily ózim biletin az ǵana derekterdi el nazaryna usynsam dep edim. Ol bireýge unar, bireýge unamas. Onyń ústine qazir bundai dúnielerden soń, áleýmettik jelilerde aty-jónin kórsetpeitin keibireýler avtordy qara esekke teris mingizip, balaǵattap jatady. Osy maqalany oqyǵasyn, meni de ońdyrmaityn shyǵar. Degenmen, jazýǵa týra kelip tur. Biraq, durys túsinińizder, bul jerdegi maqsat qaitse de, Qarasartovty aqtap alý emes. Pende balasy bolǵan soń, kez kelgen adamnyń durys jaǵy da, burys jaǵy da bolady. Qarasartovty búginde qazaq tek bir ǵana jaǵynan ǵana, jendet, baskeser dep biledi. Al, onyń shyn máninde qandai adam bolǵanyn oqyrman jurtshylyqqa jariia etken durys shyǵar dep oiladyq.
Bul kisiniń azan shaqyryp qoiǵan aty – Ábzáli. Qarasartovty biletin Qyzyltaý eliniń úlkenderi bertinge deiin solai ataǵan. Ákesiniń shyn esimi–Ǵabdolla. Jeńgeleri Qarasart dep atap, aqyry Ǵabdolla esimi birjola umytylyp ketken desedi.
Abzaldyń bilim alyp, halyqqa tanylýyna sebepker bolǵan – Júsipbek Aimaýytov. Óitkeni, ekeýi de Baianaýla-Qyzyltaý jeriniń týmasy, onyń ústine aǵaiyn adamdar. Júsipbek Qulboldy-Kúliktiń ishinde Tanashbai-Qýannnan tarasa, Abzal–Kúntai biden taraidy. Aimaýytov Orynborda áskeri ýchilishede sabaq berip júrgende, jazý-syzýǵa beiimi bar, óleń shyǵaratyn talapty jas Abzaldy jáne syrnai tartatyn óneri bar, eki kózi zaǵip bala Sadyq Kárimbaevty ózimen birge alyp ketip, oqýǵa bergen eken. Keiin Kárimbaev elge tanymal kompozitor boldy. Sóitse de, Qarasartov pen Kárimbaevtyń resmi ómirbaiandarynda bul tusy aitylmaidy. Sebebi, ol ýaqytta Júsipbektiń atyn atýǵa bolmaityn edi.
A.Qarasartov Qyzyltaýdaǵy Ábdildá hazirettiń medresesinde eskishe saýat ashyp, odan keiin Pavlodarda mektepte, Shymkenttegi pedagogikalyq tehnikýmda oqyp, Tashkenttegi Orta Aziia Joǵarǵy áskeri ýchilishesin bitirgen.
Ózi de óleń shyǵaratyn, ónerge qushtar Abzal Abai men Shákárim óleńderin jasynan jattap ósken adam. Onyń sebebi, Qyzyltaý óńiri men odan tómenirek turǵan Mádidiń Úshqarasy, Edirei, odan arǵy Arqalyq, Degeleń, Abyraly, Saryjal, Shyńǵystaý – qanattas jatqan, jazy-qysy qatynasy úzilmegen elder. Abzal sol GPÝ-de qyzmet istep júrgende, Shákárimdi arnaiy izdep baryp sálem berip, jolyǵyp júrgen. Ózi de Abai men Shákárimge eliktep óleńder jazǵan. Ony búgingi kúni Qarasartovtyń sońynda qalǵan azdy-kópti ádebi murasynan baiqaýǵa bolady.
Abzal Qarasartovqa qatysty taǵy bir aitylmai júrgen jait, Pavlodar oblystyq «Qyzyl tý» gazeti alǵash ashylǵanda, onyń tuńǵysh redaktory bolǵan Beisenbai Kenjebaev. Ol kezde halyqtyń saýatsyzdaý kezi, daiyn turǵan jýrnalist joq. Beisekeń sosyn saýaty bar, jazý-syzýǵa yńǵaily adamdardy el ishinen jinasa kerek. Solardyń biri – ózi saýatty, óleń jazatyn Abzal Qarasartov «Qyzyl týdyń» tuńǵysh jýrnalisteriniń biri bolǵan eken.
Al, Shákárim atylǵanda Abzaldyń Qarqaraly GPÝ-ynyń bastyǵy bolǵany ras. Biraq qajynyń ólimine qatysy bolmaǵany anyq. Abzaldyń Shákárim ólimine qatysy joqtyǵyn kezinde sol óńirdiń tarihyna jetik jazýshy Tóken Ibragimov óziniń «Qajyny atqan Qarasartov emes» degen maqalasynda jazǵanyn bilemiz. Abai eliniń búgingi kózi tiri abyzy Beken Isabaev ta óziniń «Ulylar mekeni» kitabynda osyny rastaidy.
« ...Keńes ókimetine qarsy Shyńǵystaýda 1931 jyly 3 qyrkúiek kúni kóterilis bolǵany, kóterilisten soń tup-týra bir ai ótkende, 3 qazan kúni Shákáriminiń GPÝ qolynan atylǵany da anyq. Bul ash halyqtyń kóterilýin kúni keshege deiin «Shákárim kóterilisi» dep keldi. Shákirim qajy tereń oi, kemel aqyldyń adamy. Keńes ókimetiniń shyńǵystaýlyqtardyń besti-ondy soiyly, birer myltyǵynan qulamaitynyn bilmedi deýge bolar ma? Kóterilistiń bastalýy men Shákárim qajynyń qaralanýyna Berdesh bastaǵan Ázimbai balalary kináli boldy (Berdesh-Ferdoýsi – Tákejanniń Ázimbaiynyń balasy – S.B).
... Razaq, Qabdesh, Berdesh úsheýiniń 1954 jyly Muqańa (Muhtarǵa – S.B) sálem bere barǵandaǵy Muqań sózin Ámen Áziev sál jasytyp jazǵan. Muqań Berdeshke: «Oipyr-ai, Berdesh-ai, sen de jer basyp júr me ediń?!» – degen ǵoi. Muqańa bul syiymdy, bul Muqań ǵana aitatyn sóz. Syiymdy bolatyny, Berdesh Shákárim atyn jamylyp, Shyńǵystaý halqyn kóteriliske shaqyrdy, halyq qyrǵyn tapty, Shákárimdei adamdy adastyrdy. Ony bilmeitin, ol isti jeńil baǵalaityn Muqań ba?! – dep jazady B.Isabaev.
Endi, zerdelep qarasaq, Qarasartovtyń kinási – sol kezde Qarqaraly GPÝ-ynyń bastyǵy bolǵany. Búgingiler: «Eger Qarasartov kinásiz bolsa, ol sol kezde-aq Shákirim ólimine meniń qatysym joq dep jar salýy kerek edi»–deidi. Iá, bizder, búgingi urpaq solai dep oilaimyz. Biraq ol kezde olai isteý múmkin be edi? Zaman basqa, zań basqa bolatyn. Abzal da et pen súiekten jaralǵan adam. Aita almaǵan. Al, qýǵyn-súrgin men túrmeniń azabyn bastan keshpegen búgingi urpaq sonyń bárin op-ońai dep oilaidy.
Aitalyq, Máskeýdiń Býtyrka túrmesinde jatyp, kórgen azapqa shydai almai, talai jaqsyǵa (onyń ishinde Júsipbek Aimaýytov ta bar) jazyqsyz jala japqan aty belgili bir adamǵa qalai ókpeleimiz? (Japon eliniń shpionymyz dep qol qoiyp bergen bul kisi de, onymen birge bolǵandar da atylyp ketken. Belgili sebeptermen onyń atyn atamadyq, sol zamannyń tarihynan habary bar adamdar ózderi de bilýge tiisti). Bul úshin ol baiqusty kinálaýǵa bola ma? Ol da et pen súiekten jaralǵan adam balasy, túrme jendetteriniń kórsetken azabyna shydamady, synyp ketti. Qalai kinalaisyń?! (Bul oqiǵa jóninde búginde marqum bolǵan jazýshy Jaiyq Bekturov Alash qairatkeri Álimhan Ermekovtyń sózine súienip jazady).
Al, óz basynan bundaidy keshpegen búgingi urpaq barlyǵyn bassalyp qaralaýǵa beiim turady. Aitalyq, kezinde Sákenniń, Beiimbettiń, basqalardyń otbasyn oirandap, kitap-qaǵazdaryn órtep, bala-shaǵasyn dalaǵa qýyp shyǵyp, úilerine kirip alǵan adamdar keiin qazaq ádebietiniń iri ókilderi atanyp, keńes dáýiriniń bar rahatyn kórdi. Ony sol kezdegi ziialy qaýymnyń bári bilgen. Bilse de «sen nege olai istediń?» dep aita almady. Sebebi joǵaryda qarap turǵan «qyraǵy kóz» bar edi, keńestik ideologiia bar edi. Osy qalamgerlerden búgin qalai bas tartamyz? Tarta almaimyz. Bárine zaman kináli deimiz de qutylamyz. Iá, shynynda da solai. Qarap otyrsaq, Sáken de, Beiimbet te, Júsipbek te, Shákárim de, Abzal da óz zamanynyń qurbandary. Shyndyǵy solai.
Endi joǵarydaǵy Abzaldy Júsipbek oqytypty degen áńgimege qaita oralsaq. Kórgender aitady, toqsanynshy jyldardyń basynda Júsipbek Aimaýytovtyń balasy Bektur Kemerovadan elge oralyp, Qyzyltaýǵa barǵanda, aldymen Abzaldy surapty. «Ábzáli bizdiń úige jii kelýshi edi, ana bir jaqtan atpen keletin» – dep, taý jaqty nusqady deidi kórgender.
Baianaýyl eliniń adamdary Bektur Júsipbekulynyń aýzynan estigen myna bir áńgimeni aitady. Abzal Tashkentte oqyp júrgen ýaqytta, demalys kúnderi ózbek-qazaq eki jaq bolyp bólinip, aqsha tigip, balýan kúrestiredi eken. Álde aqshadan taryqqasyn ba, álde shynmen kúreske qumar boldy ma, Abzal apta saiyn kúreske túsip, tiyn-teben taýyp júripti. Kishkentai Bektur janynda birge erip baryp, Abzaldyń kiimine ie bolyp turady eken. Birde bir ózbektiń ataqty balýany shyǵyp, báigege 100 som tigiledi. Bul ol ýaqytta kóp aqsha bolsa kerek. Kim shyǵady degende, qazaqtar jaǵy bógelińkirep qalyp, bir mezgilde ortaǵa balaǵyn túrip Abzal shyǵady. Ózbekter buǵan: «Kúresem deseń, eń áýeli 100 somyńdy ortaǵa tasta»–deidi. Bundai aqshasy joq Abzal ne isterge bilmei turǵanda, top ishinen bireý: «Kúrese ber, jeńilseń, aqshańdy men tóleimin»–depti. Bul kim dep qarasa, top ishinde turǵan Júsipbek aǵasyn kóredi. Sóitse, Júsipbek bunyń jasyryn kúreske túsip júrgenin bireýlerden estip, ádeii kelgen eken. Sóitip, aǵasy álgindei degesin, Abzalǵa kúsh bitkendei, ortaǵa shyǵyp, ózbek balýanyn alyp urǵan eken.
Bektur Kemerovadan oralǵanda: «Abzal sabaqtan qoly bos ýaqytynda shashtarazdyqty kásip etip, jurttyń saqal-shashany alyp, tiyn-teben taýyp, ol tabysyn óz aýzyna salmai, Janaq ekeýmizge tátti alyp beretin» – dep esine alǵanyn aitady kórgender.
Júsipbek shyǵarmalarynyń birazyn aýyzsha aityp, «seniń jazýyń jaqsy» dep, Abzalǵa jazdyrtady eken. Bir ókinishtisi, Júsipbek Aimaýytovqa qatysty ne bir áńgimeleredi biletin Qarasartov jazýshy aǵasy aqtalmai turyp, qaitys bolyp ketti. Eger toqsanynshy jyldardan bylai qarai tym bolmasa biraz jyl jasaǵanda, ol kisi Júsipbektiń ómiri men shyǵarmashylyǵyna qatysty talai dúnielerdi aitary anyq edi.
Bir eskerte ketetin jait, zobalańdy jyldardyń qasiretinen Qarasartovtar áýleti de aman qalmaǵan. Abzal ózi kórsetindi bolyp, Qaraǵandy túrmesinde biraz ýaqyt jatyp shyǵady. Al, týǵan aǵasynyń balasy Mázáli sottalyp, 5 jyl Vorkýtanyń dámin tatyp kelgen.
Mine, Abzal Qarasartov jaily az ǵana áńgime osyndai.
Sailaý Baibosyn
Kórneki sýret youtube.com saitynan alyndy
.jpg)