جۋىقتا Ult.kz ينتەرنەت باسىلىمىنان اقىن باۋىرىمىز اقبەرەن ەلگەزەكتٸڭ «شەكٸرٸمدٸ اتقان كٸم?» اتتى ماقالاسىن وقىدىق. دۇرىس دٷنيە ەكەن. قالام ۇستاپ جٷرگەن كەز كەلگەن ادام ەل ٸشٸنە شىققاندا, ەسكٸدەن بٸر-ەكٸ اۋىز سٶز تٷيٸپ قالعان ٷلكەندەردٸ اينالدىرادى. ول بەرٸمٸزدٸڭ دە باسىمىزدا بار. بۇرىندارى قۇلاققا شالىنا قويماعان بٶتەندەۋ ەڭگٸمە ەستٸپ قالامىز با دەيمٸز.
جارايدى, ول ٶز الدىنا, مەنٸڭ ايتايىن دەگەنٸم ابزال قاراسارتوۆ جايلى ەدٸ. بۇل كٷندە قاراسارتوۆ دەگەن سٶز قازاق ٷشٸن بٸر قانقۇيلى زۇلىمدىقتىڭ, قاتىگەزدٸكتٸڭ بالاماسى سەكٸلدٸ ەستٸلەدٸ. بۇنىڭ بارلىعى شەكەرٸم قاجىنىڭ ٶلٸمٸنە بايلانىستى ەكەنٸن بٸلەمٸز. سوندىقتان تٶمەندە قارسارتوۆ جايلى ٶزٸم بٸلەتٸن از عانا دەرەكتەردٸ ەل نازارىنا ۇسىنسام دەپ ەدٸم. ول بٸرەۋگە ۇنار, بٸرەۋگە ۇناماس. ونىڭ ٷستٸنە قازٸر بۇنداي دٷنيەلەردەن سوڭ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە اتى-جٶنٸن كٶرسەتپەيتٸن كەيبٸرەۋلەر اۆتوردى قارا ەسەككە تەرٸس مٸنگٸزٸپ, بالاعاتتاپ جاتادى. وسى ماقالانى وقىعاسىن, مەنٸ دە وڭدىرمايتىن شىعار. دەگەنمەن, جازۋعا تۋرا كەلٸپ تۇر. بٸراق, دۇرىس تٷسٸنٸڭٸزدەر, بۇل جەردەگٸ ماقسات قايتسە دە, قاراسارتوۆتى اقتاپ الۋ ەمەس. پەندە بالاسى بولعان سوڭ, كەز كەلگەن ادامنىڭ دۇرىس جاعى دا, بۇرىس جاعى دا بولادى. قاراسارتوۆتى بٷگٸندە قازاق تەك بٸر عانا جاعىنان عانا, جەندەت, باسكەسەر دەپ بٸلەدٸ. ال, ونىڭ شىن مەنٸندە قانداي ادام بولعانىن وقىرمان جۇرتشىلىققا جارييا ەتكەن دۇرىس شىعار دەپ ويلادىق.
بۇل كٸسٸنٸڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى – ەبزەلي. قاراسارتوۆتى بٸلەتٸن قىزىلتاۋ ەلٸنٸڭ ٷلكەندەرٸ بەرتٸنگە دەيٸن سولاي اتاعان. ەكەسٸنٸڭ شىن ەسٸمٸ–عابدوللا. جەڭگەلەرٸ قاراسارت دەپ اتاپ, اقىرى عابدوللا ەسٸمٸ بٸرجولا ۇمىتىلىپ كەتكەن دەسەدٸ.
ابزالدىڭ بٸلٸم الىپ, حالىققا تانىلۋىنا سەبەپكەر بولعان – جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ. ٶيتكەنٸ, ەكەۋٸ دە باياناۋلا-قىزىلتاۋ جەرٸنٸڭ تۋماسى, ونىڭ ٷستٸنە اعايىن ادامدار. جٷسٸپبەك قۇلبولدى-كٷلٸكتٸڭ ٸشٸندە تاناشباي-قۋانننان تاراسا, ابزال–كٷنتاي بيدەن تارايدى. ايماۋىتوۆ ورىنبوردا ەسكەري ۋچيليششەدە ساباق بەرٸپ جٷرگەندە, جازۋ-سىزۋعا بەيٸمٸ بار, ٶلەڭ شىعاراتىن تالاپتى جاس ابزالدى جەنە سىرناي تارتاتىن ٶنەرٸ بار, ەكٸ كٶزٸ زاعيپ بالا سادىق كەرٸمباەۆتى ٶزٸمەن بٸرگە الىپ كەتٸپ, وقۋعا بەرگەن ەكەن. كەيٸن كەرٸمباەۆ ەلگە تانىمال كومپوزيتور بولدى. سٶيتسە دە, قاراسارتوۆ پەن كەرٸمباەۆتىڭ رەسمي ٶمٸرباياندارىندا بۇل تۇسى ايتىلمايدى. سەبەبٸ, ول ۋاقىتتا جٷسٸپبەكتٸڭ اتىن اتۋعا بولمايتىن ەدٸ.
ا.قاراسارتوۆ قىزىلتاۋداعى ەبدٸلدە حازٸرەتتٸڭ مەدرەسەسٸندە ەسكٸشە ساۋات اشىپ, ودان كەيٸن پاۆلوداردا مەكتەپتە, شىمكەنتتەگٸ پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمدا وقىپ, تاشكەنتتەگٸ ورتا ازييا جوعارعى ەسكەري ۋچيليششەسٸن بٸتٸرگەن.
ٶزٸ دە ٶلەڭ شىعاراتىن, ٶنەرگە قۇشتار ابزال اباي مەن شەكەرٸم ٶلەڭدەرٸن جاسىنان جاتتاپ ٶسكەن ادام. ونىڭ سەبەبٸ, قىزىلتاۋ ٶڭٸرٸ مەن ودان تٶمەنٸرەك تۇرعان مەديدٸڭ ٷشقاراسى, ەدٸرەي, ودان ارعى ارقالىق, دەگەلەڭ, ابىرالى, سارىجال, شىڭعىستاۋ – قاناتتاس جاتقان, جازى-قىسى قاتىناسى ٷزٸلمەگەن ەلدەر. ابزال سول گپۋ-دە قىزمەت ٸستەپ جٷرگەندە, شەكەرٸمدٸ ارنايى ٸزدەپ بارىپ سەلەم بەرٸپ, جولىعىپ جٷرگەن. ٶزٸ دە اباي مەن شەكەرٸمگە ەلٸكتەپ ٶلەڭدەر جازعان. ونى بٷگٸنگٸ كٷنٸ قاراسارتوۆتىڭ سوڭىندا قالعان ازدى-كٶپتٸ ەدەبي مۇراسىنان بايقاۋعا بولادى.
ابزال قاراسارتوۆقا قاتىستى تاعى بٸر ايتىلماي جٷرگەن جايت, پاۆلودار وبلىستىق «قىزىل تۋ» گازەتٸ العاش اشىلعاندا, ونىڭ تۇڭعىش رەداكتورى بولعان بەيسەنباي كەنجەباەۆ. ول كەزدە حالىقتىڭ ساۋاتسىزداۋ كەزٸ, دايىن تۇرعان جۋرناليست جوق. بەيسەكەڭ سوسىن ساۋاتى بار, جازۋ-سىزۋعا ىڭعايلى ادامداردى ەل ٸشٸنەن جيناسا كەرەك. سولاردىڭ بٸرٸ – ٶزٸ ساۋاتتى, ٶلەڭ جازاتىن ابزال قاراسارتوۆ «قىزىل تۋدىڭ» تۇڭعىش جۋرناليستەرٸنٸڭ بٸرٸ بولعان ەكەن.
ال, شەكەرٸم اتىلعاندا ابزالدىڭ قارقارالى گپۋ-ىنىڭ باستىعى بولعانى راس. بٸراق قاجىنىڭ ٶلٸمٸنە قاتىسى بولماعانى انىق. ابزالدىڭ شەكەرٸم ٶلٸمٸنە قاتىسى جوقتىعىن كەزٸندە سول ٶڭٸردٸڭ تاريحىنا جەتٸك جازۋشى تٶكەن يبراگيموۆ ٶزٸنٸڭ «قاجىنى اتقان قاراسارتوۆ ەمەس» دەگەن ماقالاسىندا جازعانىن بٸلەمٸز. اباي ەلٸنٸڭ بٷگٸنگٸ كٶزٸ تٸرٸ ابىزى بەكەن يساباەۆ تا ٶزٸنٸڭ «ۇلىلار مەكەنٸ» كٸتابىندا وسىنى راستايدى.
« ...كەڭەس ٶكٸمەتٸنە قارسى شىڭعىستاۋدا 1931 جىلى 3 قىركٷيەك كٷنٸ كٶتەرٸلٸس بولعانى, كٶتەرٸلٸستەن سوڭ تۇپ-تۋرا بٸر اي ٶتكەندە, 3 قازان كٷنٸ شەكەرٸمٸنٸڭ گپۋ قولىنان اتىلعانى دا انىق. بۇل اش حالىقتىڭ كٶتەرٸلۋٸن كٷنٸ كەشەگە دەيٸن «شەكەرٸم كٶتەرٸلٸسٸ» دەپ كەلدٸ. شەكٸرٸم قاجى تەرەڭ وي, كەمەل اقىلدىڭ ادامى. كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ شىڭعىستاۋلىقتاردىڭ بەستٸ-وندى سويىلى, بٸرەر مىلتىعىنان قۇلامايتىنىن بٸلمەدٸ دەۋگە بولار ما? كٶتەرٸلٸستٸڭ باستالۋى مەن شەكەرٸم قاجىنىڭ قارالانۋىنا بەردەش باستاعان ەزٸمباي بالالارى كٸنەلٸ بولدى (بەردەش-فەردوۋسي – تەكەجاننٸڭ ەزٸمبايىنىڭ بالاسى – س.ب).
... رازاق, قابدەش, بەردەش ٷشەۋٸنٸڭ 1954 جىلى مۇقاڭا (مۇحتارعا – س.ب) سەلەم بەرە بارعانداعى مۇقاڭ سٶزٸن ەمەن ەزيەۆ سەل جاسىتىپ جازعان. مۇقاڭ بەردەشكە: «ويپىر-اي, بەردەش-اي, سەن دە جەر باسىپ جٷر مە ەدٸڭ?!» – دەگەن عوي. مۇقاڭا بۇل سىيىمدى, بۇل مۇقاڭ عانا ايتاتىن سٶز. سىيىمدى بولاتىنى, بەردەش شەكەرٸم اتىن جامىلىپ, شىڭعىستاۋ حالقىن كٶتەرٸلٸسكە شاقىردى, حالىق قىرعىن تاپتى, شەكەرٸمدەي ادامدى اداستىردى. ونى بٸلمەيتٸن, ول ٸستٸ جەڭٸل باعالايتىن مۇقاڭ با?! – دەپ جازادى ب.يساباەۆ.
ەندٸ, زەردەلەپ قاراساق, قاراسارتوۆتىڭ كٸنەسٸ – سول كەزدە قارقارالى گپۋ-ىنىڭ باستىعى بولعانى. بٷگٸنگٸلەر: «ەگەر قاراسارتوۆ كٸنەسٸز بولسا, ول سول كەزدە-اق شەكٸرٸم ٶلٸمٸنە مەنٸڭ قاتىسىم جوق دەپ جار سالۋى كەرەك ەدٸ»–دەيدٸ. يە, بٸزدەر, بٷگٸنگٸ ۇرپاق سولاي دەپ ويلايمىز. بٸراق ول كەزدە ولاي ٸستەۋ مٷمكٸن بە ەدٸ? زامان باسقا, زاڭ باسقا بولاتىن. ابزال دا ەت پەن سٷيەكتەن جارالعان ادام. ايتا الماعان. ال, قۋعىن-سٷرگٸن مەن تٷرمەنٸڭ ازابىن باستان كەشپەگەن بٷگٸنگٸ ۇرپاق سونىڭ بەرٸن وپ-وڭاي دەپ ويلايدى.
ايتالىق, مەسكەۋدٸڭ بۋتىركا تٷرمەسٸندە جاتىپ, كٶرگەن ازاپقا شىداي الماي, تالاي جاقسىعا (ونىڭ ٸشٸندە جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ تا بار) جازىقسىز جالا جاپقان اتى بەلگٸلٸ بٸر ادامعا قالاي ٶكپەلەيمٸز? (جاپون ەلٸنٸڭ شپيونىمىز دەپ قول قويىپ بەرگەن بۇل كٸسٸ دە, ونىمەن بٸرگە بولعاندار دا اتىلىپ كەتكەن. بەلگٸلٸ سەبەپتەرمەن ونىڭ اتىن اتامادىق, سول زاماننىڭ تاريحىنان حابارى بار ادامدار ٶزدەرٸ دە بٸلۋگە تيٸستٸ). بۇل ٷشٸن ول بايقۇستى كٸنەلاۋعا بولا ما? ول دا ەت پەن سٷيەكتەن جارالعان ادام بالاسى, تٷرمە جەندەتتەرٸنٸڭ كٶرسەتكەن ازابىنا شىدامادى, سىنىپ كەتتٸ. قالاي كٸنالايسىڭ?! (بۇل وقيعا جٶنٸندە بٷگٸندە مارقۇم بولعان جازۋشى جايىق بەكتۇروۆ الاش قايراتكەرٸ ەلٸمحان ەرمەكوۆتىڭ سٶزٸنە سٷيەنٸپ جازادى).
ال, ٶز باسىنان بۇندايدى كەشپەگەن بٷگٸنگٸ ۇرپاق بارلىعىن باسسالىپ قارالاۋعا بەيٸم تۇرادى. ايتالىق, كەزٸندە سەكەننٸڭ, بەيٸمبەتتٸڭ, باسقالاردىڭ وتباسىن ويرانداپ, كٸتاپ-قاعازدارىن ٶرتەپ, بالا-شاعاسىن دالاعا قۋىپ شىعىپ, ٷيلەرٸنە كٸرٸپ العان ادامدار كەيٸن قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ ٸرٸ ٶكٸلدەرٸ اتانىپ, كەڭەس دەۋٸرٸنٸڭ بار راحاتىن كٶردٸ. ونى سول كەزدەگٸ زييالى قاۋىمنىڭ بەرٸ بٸلگەن. بٸلسە دە «سەن نەگە ولاي ٸستەدٸڭ?» دەپ ايتا المادى. سەبەبٸ جوعارىدا قاراپ تۇرعان «قىراعى كٶز» بار ەدٸ, كەڭەستٸك يدەولوگييا بار ەدٸ. وسى قالامگەرلەردەن بٷگٸن قالاي باس تارتامىز? تارتا المايمىز. بەرٸنە زامان كٸنەلٸ دەيمٸز دە قۇتىلامىز. يە, شىنىندا دا سولاي. قاراپ وتىرساق, سەكەن دە, بەيٸمبەت تە, جٷسٸپبەك تە, شەكەرٸم دە, ابزال دا ٶز زامانىنىڭ قۇرباندارى. شىندىعى سولاي.
ەندٸ جوعارىداعى ابزالدى جٷسٸپبەك وقىتىپتى دەگەن ەڭگٸمەگە قايتا ورالساق. كٶرگەندەر ايتادى, توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆتىڭ بالاسى بەكتۇر كەمەروۆادان ەلگە ورالىپ, قىزىلتاۋعا بارعاندا, الدىمەن ابزالدى سۇراپتى. «ەبزەلي بٸزدٸڭ ٷيگە جيٸ كەلۋشٸ ەدٸ, انا بٸر جاقتان اتپەن كەلەتٸن» – دەپ, تاۋ جاقتى نۇسقادى دەيدٸ كٶرگەندەر.
باياناۋىل ەلٸنٸڭ ادامدارى بەكتۇر جٷسٸپبەكۇلىنىڭ اۋزىنان ەستٸگەن مىنا بٸر ەڭگٸمەنٸ ايتادى. ابزال تاشكەنتتە وقىپ جٷرگەن ۋاقىتتا, دەمالىس كٷندەرٸ ٶزبەك-قازاق ەكٸ جاق بولىپ بٶلٸنٸپ, اقشا تٸگٸپ, بالۋان كٷرەستٸرەدٸ ەكەن. ەلدە اقشادان تارىققاسىن با, ەلدە شىنمەن كٷرەسكە قۇمار بولدى ما, ابزال اپتا سايىن كٷرەسكە تٷسٸپ, تيىن-تەبەن تاۋىپ جٷرٸپتٸ. كٸشكەنتاي بەكتۇر جانىندا بٸرگە ەرٸپ بارىپ, ابزالدىڭ كيٸمٸنە يە بولىپ تۇرادى ەكەن. بٸردە بٸر ٶزبەكتٸڭ اتاقتى بالۋانى شىعىپ, بەيگەگە 100 سوم تٸگٸلەدٸ. بۇل ول ۋاقىتتا كٶپ اقشا بولسا كەرەك. كٸم شىعادى دەگەندە, قازاقتار جاعى بٶگەلٸڭكٸرەپ قالىپ, بٸر مەزگٸلدە ورتاعا بالاعىن تٷرٸپ ابزال شىعادى. ٶزبەكتەر بۇعان: «كٷرەسەم دەسەڭ, ەڭ ەۋەلٸ 100 سومىڭدى ورتاعا تاستا»–دەيدٸ. بۇنداي اقشاسى جوق ابزال نە ٸستەرگە بٸلمەي تۇرعاندا, توپ ٸشٸنەن بٸرەۋ: «كٷرەسە بەر, جەڭٸلسەڭ, اقشاڭدى مەن تٶلەيمٸن»–دەپتٸ. بۇل كٸم دەپ قاراسا, توپ ٸشٸندە تۇرعان جٷسٸپبەك اعاسىن كٶرەدٸ. سٶيتسە, جٷسٸپبەك بۇنىڭ جاسىرىن كٷرەسكە تٷسٸپ جٷرگەنٸن بٸرەۋلەردەن ەستٸپ, ەدەيٸ كەلگەن ەكەن. سٶيتٸپ, اعاسى ەلگٸندەي دەگەسٸن, ابزالعا كٷش بٸتكەندەي, ورتاعا شىعىپ, ٶزبەك بالۋانىن الىپ ۇرعان ەكەن.
بەكتۇر كەمەروۆادان ورالعاندا: «ابزال ساباقتان قولى بوس ۋاقىتىندا شاشتارازدىقتى كەسٸپ ەتٸپ, جۇرتتىڭ ساقال-شاشانى الىپ, تيىن-تەبەن تاۋىپ, ول تابىسىن ٶز اۋزىنا سالماي, جاناق ەكەۋمٸزگە تەتتٸ الىپ بەرەتٸن» – دەپ ەسٸنە العانىن ايتادى كٶرگەندەر.
جٷسٸپبەك شىعارمالارىنىڭ بٸرازىن اۋىزشا ايتىپ, «سەنٸڭ جازۋىڭ جاقسى» دەپ, ابزالعا جازدىرتادى ەكەن. بٸر ٶكٸنٸشتٸسٸ, جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆقا قاتىستى نە بٸر ەڭگٸمەلەرەدٸ بٸلەتٸن قاراسارتوۆ جازۋشى اعاسى اقتالماي تۇرىپ, قايتىس بولىپ كەتتٸ. ەگەر توقسانىنشى جىلداردان بىلاي قاراي تىم بولماسا بٸراز جىل جاساعاندا, ول كٸسٸ جٷسٸپبەكتٸڭ ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلىعىنا قاتىستى تالاي دٷنيەلەردٸ ايتارى انىق ەدٸ.
بٸر ەسكەرتە كەتەتٸن جايت, زوبالاڭدى جىلداردىڭ قاسٸرەتٸنەن قاراسارتوۆتار ەۋلەتٸ دە امان قالماعان. ابزال ٶزٸ كٶرسەتٸندٸ بولىپ, قاراعاندى تٷرمەسٸندە بٸراز ۋاقىت جاتىپ شىعادى. ال, تۋعان اعاسىنىڭ بالاسى مەزەلي سوتتالىپ, 5 جىل ۆوركۋتانىڭ دەمٸن تاتىپ كەلگەن.
مٸنە, ابزال قاراسارتوۆ جايلى از عانا ەڭگٸمە وسىنداي.
سايلاۋ بايبوسىن
كٶرنەكٸ سۋرەت youtube.com سايتىنان الىندى
.jpg)