Valentin Raspýtin de ózimiz sekildi pende edi. Sibirde týǵan. Sibirdiń qiian shetki bir qystaǵynda balalyq shaǵyn ótkizgen. On jyldyq mektep taýysqan. Ózimiz sekildi pedagogikalyq institýttyń til-ádebiet fakýltetin bitirgen. Oqytýshy bolýdy o bastan qalamasa kerek, stýdent kezinen oblystyq jastar gazetinde qatardaǵy tilshi bolyp qyzmet istepti. Alǵashqy áńgimeleri oblystyq, Máskeýden shyǵatyn ádebi basylymdarda jaryq kóre bastaǵan. Naqtylap aitqanda «Angara» almanaǵynda 1961 jyly «Leshkadan suraýdy umytyppyn» atty tuńǵysh áńgimesi jariialanǵan-dy. Al, onyń orystyń belgili dramatýrgi qyrshyn ǵumyrynda ádebietke ólsheýsiz úles qosqan Aleksandr Vampilovpen aradaǵy shynaiy adami dostyǵy óz aldyna bir shejire…
Já, ómirbaianǵa qatysty kirispeni osymen tuiyqtasaq. Bul jerde jurt moiyndaǵan talantty jazýshynyń shyqqan tegine bailanysty derekterdi saǵyzdai sozýdyń qajeti shamaly. Másele jazýda ǵoi. Mine, osy tustan keledi de qalamgerdiń ózgege uqsamaityn ózindik qoltańbasy týraly maǵynaly áńgimeniń alǵashqy taraýlary til ushyn eriksiz túrtkileidi de, ary qarai aýyzǵa túsken qant qiyǵyndai úgitilip júre beredi. Keshegi Keńes odaǵynyń ózimshil saiasatynyń áseri me, álde bir qupiia siqyrymen adam júregin baýrap alatyn tasqa basylǵan dúnieniń qudireti me, áiteýir, biz jastaiymyzdan jata-jastana oqyǵan orys jazýshylary az emes edi ǵoi. Jazý ónerindegi sheberliktiń shyńy dedik pe, álde biz úlgi tutatyn ádebi jaýharlar dedik pe, áiteýir, ataǵy aspan tiregen orys jazýshylarynyń birazyn derlik qazaq tilinde sóilettik. Tolstoidan bastap, Sholohovtan bastap… Býninniń ǵajaiyp áńgimelerin túgeldei… Odan oqyrman da, qazaq ádebieti de utylǵan joq, qaita ádebietke degen súiispenshiliktiń, ádebietke degen mahabbattyń tynysy keńeidi. Tynys degennen shyǵady-aý, «Tynyq Dondaǵy» Grigorii men Aksinianyń bázbireýler úshin jumbaq, bázbireýler úshin tańǵy shyqtai móldir, keide biiazy, keide teńiz tósindegi asaý tolqyndai adýyndy súiispenshiligine arnalǵan «jyrdy» qansha qaitalasańyz da tebirenbei oqi almaisyz. Oqyǵan saiyn tosyn qyrynan tabylǵan altyn kómbege tap bola ketesiz. Bálkim, bárimiz jabyla aityp júrgen, aityp qana qoimai ádebiettiń izgilikke úndeitin qadir-qasietin qansha aitsaq ta jerine jetkize almai júrgen rýhani jetistigi degenimiz dáp osynyń ózi emes pe eken?! Tamsaný, sheberlikke tamsaný! Jáne qazaq tiline barynsha jatyq, tól týmadan alshaqtamai, týyndynyń tabiǵi bolmysyna alaqol jasalmai aýdarylǵan orys ádebietiniń sirá, bizge titimdei ókpesi bolmaýǵa tiis. Al, ózimiz osy olqylyqtyń ornyn toltyryp, eń quryǵanda teń túsetindei dárejege jete aldyq pa? Eriksiz barmaq tisteitin bolarmyz. Bir kezderi «Jazýshy» baspasynyń janynan arnaiy ashylǵan «Dostyq kitaphanasy» deitin seriiany qalam ustaǵandardyń deni umytpaǵan bolar. Bizdiń qai kezde de keiin baryp ókinip qalatyndyǵymyz shyndyq qoi, sol Keńes odaǵynyń dáýreni júrip turǵan tusta eń bolmasa 50=50 bolsyn dep, taban tirep turyp alǵanymyzda talai shyǵarmanyń baǵy janyp, orys tiline op-ońai aýdarylyp keter me edi. Orys tilinsiz basqa tilderge tikelei aýdarylǵan dúnielerdiń juldyzy janyp ketkeni shamaly. Bul sharýa áli kúnge deiin bir izge túspei-aq keledi. Táýelsiz el boldyq dep bórkimizdi aspanǵa atqanda jan shydatpaimyz, al, aýdarma máselesine kelgende batpaqtap jatqandyǵymyzdy jasyrýdyń qajeti shamaly. Áitpese, sol orys tilinen aýdarylǵan shyǵarmalardy on orap alatyndai mán-maǵynaǵa ie bolǵan tól týyndylarmyz qanshama! Ishtei salystyramyz ǵoi árine, biraq, qalai degende de qazaq tilinde jazylǵan tyń týyndylardyń tarazy basyn basyp turatyndyǵyna orynsyz bástesýdiń reti joq. Basy ashyq másele, endigi jerde ózgelerdi aýdarǵannan góri ózimizdi ózge tilderge kóp aýdarsaq qana kósegemizdiń kógeretini belgili. Shyǵarmashylyq mihnattyń aqtalatyndyǵy anyq. Óitpesek, «qairan Nobel syilyǵy qazaq ádebietine qashan buiyrar eken» dep qashpaǵan siyrdyń ýyzynan dámelenip, ábden aqjemi shyqqan jarapazandy sát saiyn qaitalap, sary ýáiimmen sylpyldap júre beretin túrimiz bar.
Osy sylpyl júristiń aiaǵy uzap ketpegei! Odan ári sheginetin de múmkindik qalǵan joq. Óz býymyzǵa ózimiz pisip, «bizderde mynadai bar, mynadai barmen» bos vakýýmge qurǵaq jeldi úrlei bergennen mańdaiymyzǵa qaraǵaidai múiiz bitetin bolsa, áldeqashan biter edi ǵoi. Onyń qarasy ázirge kózge shalynbai tur. Áńgimeniń yńǵaiy kelgende aitylyp jatqan «gói-gói»; onyń ber jaǵynda aýdarmashymen jaǵalasyp, aitysatyn jerde aitysyp, qaita tabysyp, ortaq sharýaǵa kelgende jaǵalasa ketetin ólermendik minezden de maqurymdaýmyz. Jyrtyq-tesigimizdi ózgeler bútindep beretin sekildi bolady da turady biz úshin. «Qan men terdiń» aýdarmasy ústinde orystyń talantty jazýshysy, biz emes «munan ótken stilist joq» dep aldymen ózderi moiyndaǵan Iýrii Kazakovpen qysqa kúnde qyryq pyshaq aiqasqa túsip, urtyn toltyryp birin-biri boqtap jiberýden de taiynbaityn «dramany» Á.Nurpeiisovtiń esteliginen ǵana oqyp bilgenbiz. Al, osydan «Qan men ter» jaman boldy ma? Álem tilderine áli kúnge deiin aýdarylyp jatyr, áli kúnge deiin kóp seriialy filmder túsirilip jatyr.
Valentin Raspýtinniń qazaq tiline aýdarylǵan bir shoǵyr povesterine qyzǵanyshty sezim bildirgeli turǵannan aýlaqpyz. Kerisinshe bul týyndylardy tól dúniemizdei qabyldaǵanymyzdy, bizdiń rýhani álemimizge sińisip ketken shyǵarmalar ekendigin ylǵi alǵa tartqandyǵymyz lázim. Álem moiyndaǵan orys jazýshysynyń birdi-ekili kórkem áńgimeleri qazaq baspasózinde úzik-úzik jariialanyp júrgen-di. Al, mynaý úsh povestiń basyn biriktirgen «Ǵumyr boiy umytpa» – soqtaly dúnie. Aýdarǵan marqum Ábdesh Qalmurzaev aǵamyz.
«Aqyrǵy dem» («Poslednii srok») bizden buryn da talai tilderge aýdarylyp, alatyn baǵasyn alyp, avtorǵa da qalam ustaǵandardyń qolyna sirek qonatyn sheksiz abyroi-bedel syilaǵan tamasha hikaiat. Orys peshiniń ústinde ábden aýrý meńdegen Anna kempir jatyr. Shyǵarmanyń aty aityp turǵandai, Anna kempirdiń keýdesinen jany shyqpaǵany bolmasa, qur súlderi qalǵan. Erteń-búgin jan tásilim etse, óz baýyrynan taraǵan balalary qamsyz qalmasyn, estip otyrsyn, estip otyrǵanynan buryn sum ajal seksenge taiap qalǵan kempirdi ana dúniege shynymen áketetin bolsa bir emshekten taraǵan baýyrlary eski dástúr jolymen qolynan kelgeninshe anasyn «baǵyp-qaǵyp» otyrǵan kenjeleri – Mihailge tus-tustan ókpe-renishterin jaýdyrmai ma. «Anamyzdyń kózi tirisinde uldary men qyzdaryna aitar amanatyn óz aýzynan estir edik qoi, jaǵdaidyń túbi osyǵan tireletindigin sen bildiń ǵoi, onyń ústine biz úlgirip kele almaityndai qiyr shette turmaimyz, aldyn-ala habarlassań qaiter edi, yrzalasyp qalar edik» degen sekildi ómiri bitpeitin daý-damaidyń ortasynda qalyp qaitedi, bir esepten óz basynyń tynyshtyǵyn oilaǵan Mihail kempirdiń beti beri qaramasyn bilgen soń poshtaǵa baryp, baýyrlaryna «shesheleriń ál ústinde, uzaqqa barmas, kelińder» dep jedelhat joldaidy. Jáne bul istegen izgiligin anasyna da eskertedi: «Shydańyz, balalaryń kelgenshe shydai turyńyz!» Anna kempir onysyn estidi me, estimedi me belgisiz. Tek aýzynan bolar-bolmas dem shyqqany bolmasa, myna jatysy – tiri ólik.
Anna keiýana sekildi tirshiliktiń aýyr qamytyna moiyn qajatyp, soǵysty da, soǵystan sońǵy ashqursaq kezeńdi de bastan ótkerip, dúniege qudai bergen urpaq ákelip jáne solardy tumsyqtyǵa shoqyttyrmai, qanattyǵa qaqtyrmai mápelep ósirip, solar úshin búgin ólip ketse de asa kóp qinala qoimaityn ári sol kórgen azapty ómirdi meniń mańdaiyma jazylǵan taǵdyr ǵoi dep qabyldap, yń-shyńsyz júre beretin bizdiń qazaqta da dál sondai analar az ba?! Kóp, olardyń qatary kópshiligimiz «qoi ústine boztorǵai jumyrtqalaǵan zamanǵa» tap keldik dep túsinetin myna óliara shaqta da azaiǵan joq. Qalai jortaqtatsaq ta aýyl áielderi tartyp kele jatqan búgingi beinetti joqqa shyǵara almasaq kerek, «kommýnizmniń nurly shapaǵy» bizdiń qai tusymyzdan zý etip óte shyqty dep, ótken kúnderge oily kózben zer salatyndai árqashan ábjildik minez tanytsaq kerek. Iá, Anna kempir bastan keshken ǵumyrdy qazaq kempirleri keshpedi me?! Keshti, belsheden batpaqqa batty, bir tutam tirlikte ineniń jasýyndai zeinet kórgen joq, biraq, myna jaryq dúniemen qoshtasar sátte «bárine rizamyn» dep qinalysyn sezdirmesten kete baratyn-dy. Aq ólim dep ańsaǵandary osy ma, kim bilsin!?
Shyǵarmanyń qazaq tiline aýdarylǵanyna shamamen otyz jyldai ýaqyt ótken shyǵar. Áldeneshe ret qaitalap oqydyq. Nege? «Shesheleriń hal ústinde» degen sýyt habardy estigen boida aldymen aýdan ortalyǵynda turatyn úlken qyzy Varvaranyń mol pishilgen denesin ázer igerip, apyl-ǵupyl aýylǵa jetkendigi; odan soń kezekti jolaýshylar kemesine iligip qalada turatyn Ilia men Liýsianyń týǵan úilerine mańdai tiregeni, baýyrlaryn ailaqtan Mihaildyń kútip alyp, aýyl ortasyndaǵy shalshyqty jolmen tizbektelip ún-túnsiz kele jatqany, aqyrǵy demin jutyp analarynyń ólim aýzyndaǵy ahýalyna báriniń shynymen jandary ashyp muńaiǵandyǵy, al, aýyl adamdarynyń da bulardy kórgen sáttegi aiaýshylyq sezimderi oianyp, tipti, amandasýdyń da retin tappai tilderin jutyp, ún-túnsiz qala bergen sátteri… sonshalyq ádebi olja ǵoi dep tamsanatyndai epizodtar ma?! Áste olai emes-aý, eger, osylardy ádebi oljaǵa jatqyzatyn bolsaq, ekpin túsire aitatyn basty másele – qarapaiymdylyqqa kelip tireledi. Al, qarapaiymdylyqtyń qaradúrsindikke urynatyn tustary az ba? Buǵan mysaldy árine, úiip-tógip tilge tiek etýge bolar edi.
Raspýtinniń qai shyǵarmasyna toqtalmańyz, osy qarapaiym adamdardyń jan-dúniesindegi arpalysty, olardyń áldenege kelise almai urysqan sátterindegi kikiljińdi, sál doǵaldaý estiletin qaljyńdaryn, sóz saptaý mánerindegi Raspýtinge tán erekshelikti baiqamai kitap betterin paraqtap shyǵýyń jáne múmkin emes. Bir ǵajaby, endi, birde sol Angara boiyn mekendegen orys derevnialarynyń saǵan da bálendei beitanystyǵy joq, olardyń kúndelikti tirshiligimen bite qainasyp ketetindigińdi baiqamai da qalasyń. Bári qarapaiym, ishke túspeitindei, nemese boiǵa sińire almaityndai tyrnaqtai jattyǵy joq. Osy tusta retin taýyp, óz qotyrymyzdy da «qasi» ketkendiktiń artyqtyǵy bolmas. Muny ózgelerden oqshaý kórineiinshi degen nietten, bolmasa bilgishsingendikten aityp turǵannan aýlaqpyz. Sirá, bizdiń qazaq qalamgerleriniń áli kúnge deiin uqsata almai kele jatqan bir kemshiligi, bálkim basty kemshiligi – osy qarapaiym kórinisti dáp bir maidan qyl sýyrǵandai dáldikpen, qyshyǵan jerdi dóp basyp aita almaityndyǵymyzda. Iá, qalam jaryqtyqtyń jeme-jemge kelgende saǵan ie bermei ketetin tustary az kezdespeidi. Jinaqtalǵan oidy shashyratyp alamyz. Sóitemiz de kóp ózdilikke urynamyz. Bolmashy ǵana oqiǵany túsindirý úshin qajeti joq epizodtardy shiyrlaimyz. Aq qaǵazben betpe-bet kelgen jazý ústinde ol kemshilik bálkim baiqalmas, keiin qalam sýytyp qaita úńilgende de ózi qysqartýǵa suranyp turǵan keibir sóilemderdi qaǵyp tastaýǵa shama kelmei qalady. Kemshilik pe, kemshilik. Osyndaida Shýkshinniń kórkem áńgime jaiyndaǵy myna bir tosyn tolǵanysy eriksiz eske túsedi: «Kóshede kempir kele jatty, jol taiǵaq edi. Qulap qaldy, setkisindegi jumyrtqa jaryldy. Bizge keregi osy ǵoi. Al, bizdiń jazýshylar qaitedi deisiz. Sol kúngi aýa raiyn sýretteidi, teriskeiden kún kóterilip kele jatty deidi… Já, onysyn qoishy, kúlkińdi keltirgende kempirdiń on jetinshi jyly qyz, ne kelinshek bolǵandyǵyn áńgimeleidi. Bizge osy kerek pe, bizge keregi kempirdiń oqys qulaǵany ǵoi…».
Qarapaiymdylyqtyń qaimaǵyn buzbai qaǵazǵa túsirý sheberlik mektebin qalyptastyrǵan Bi-aǵań, Beiimbet úrdisin ilip áketken qalamy ushqyr jazýshylardan shúkir, biz de kende emespiz. Osyndaida aldymen D.Isabekov, D.Dosjanov pen T.Nurmaǵambetov aýyzǵa iligedi, S.Muratbekov ekibastan. M.Baiǵut, M.Qanaz, N.Dáýtaev, J.Shashtaiuly, S.Asylbekov, Q.Túmenbailar osy ilekte. Aýyl tirshiligi, aýyl adamdarynyń minez-qulqy, olardyń týma tabiǵattan aýmai qalǵan júris-turystary, sóz saptastary sýretshiniń qolymen aq kenepke túsken aishyqty boiaýdai eshbir qubylyspen shatastyrýǵa kelmeitin keremet kórinister kóz aldymyzda tiri beinege ainalyp, tura-tura qalýshy edi ǵoi. Osy turǵan turystarynda da úlken mán bar-dy. Orys ádebieti oǵan «derevenskaia proza» dep aidar taqty. Osy taqyrypty qaýzaityn qalamgerlerge de erekshe qurmet kórsetildi.
Já, endi, «Aqyrǵy demge» qaita oralaiyq. Bári qarapaiym, aǵaiyn-dylardyń anamyzdan shynymen aiyrylyp qalǵan joq pa ekenbiz dep ún-túnsiz aiaq alystary da sondai qarapaiym. Árbirinde kádimgidei júreksiný bar. Myna sóilemge úńileiikshi: «Aýyl adamdary Liýsia men Iliaǵa amandasqanymen, olarmen tildesip jolynan qaldyrmady, qastarynan ótip ketip, syrtynan qyzyqtai qarady. Kel-genderge kempirler men balalar terezeden suqtana qaraidy, kempirler shoqynyp aldy.
Inisi men sińlisin kórgende Varvara shydai almady:
– Anashymyz bizdiń… Anashym-ai!
– Tura turshy endi, – dedi Mihail oǵan taǵy da, – Úlgerersiń áli…»
Esh jattyǵy joq, tanys tútinniń iisi keledi tanaýǵa. Juta bergiń keledi. «Sheshemiz áli tiri, aýla syrtynan qaqsamashy, jurtty dúrliktirersiń» degendi minezi ardyń-gúrdiń Mihail sońǵy sóilemmen shegelei túsedi. Qolmen qoiǵandai túsinikti, nyq, aiqyn ári qarapaiym. Iaǵni, kempir áli tiri. Bári temir kereýettiń mańyna jinalady. Anna kempirdiń tiri ekendigine kózderin jetkizý úshin aýzyna synyq aina tosady. Ainanyń beti bolar-bolmas dymdanady. Balalary tus-tustan jinalmaǵanda kempir ana dúniege júrip keter me edi kim bilsin. Sharýasy bitip, tek bolar-bolmas júregi ǵana soǵyp jatqan ana baiǵus ishki túisikpen balalarynyń sońǵy sapar aldynda baqyldasýǵa kelgendigin sezip jatqandai, tarazynyń eki basyndai terbelgen kirpikteri bolar-bolmas qimyldaidy. Biraq bul kóptiń kózderine túspegen «qimyl» edi. Aqyry osy bolar-bolmas qimyl Anna kempirdiń baýyrynan taraǵan ul-qyzdarynyń kúlli bitim-bolmystaryn ózgertip jiberedi. Qalai, nege? Osy suraqtardyń jaýabyn da hikaiattyń ón boiynan qinalyssyz tabasyz. Kópten kórispegendikten bir-birin saǵynysyp qalǵan «baýyrlar» Mihaildyń kelinshegi Nadia daiyndaǵan dastarhan basyna jinalady. Baiaǵyda ákeleri jasaǵan úlken ústól mańynda qaita tabysý – olar úshin de áserli qýanysh edi. Árkim ádettegidei óz oryndaryna jaiǵasqan sekildi. Bir-birimen ázildeskenniń aiyby bolmas pa eken dep te oiǵa beriledi. «Shesheleriń ál ústinde, kelińder» degen Mihaildyń jedelhatyn almaǵanda olardyń búitip otyrýy ekitalai ǵoi. Degenmen muny «atap» ótpeý aqylǵa siia ma. Erkekterdiń ádettegidei tamaqtary jybyrlaidy. Mihail úlken shańyraqtyń iesi retinde ári alystan, jaqynnan kelgen baýyrlarynyń qurmetine dep bir-eki bótelkeniń tyǵynyn ashady, qyzyldy apalaryna, aqty Ilia ekeýine qyldai bólip quiady. Quiýyn quidy ǵoi, endi qalai ishkenderi jón, staqan soǵystyrsa aiypty bolyp qalmai ma. Janazada otyrǵandai ún-túnsiz qylǵyta salýdyń da jóni joq. Iship saldy. Qý qulqyn taǵy nelerdi tilep tur. «Taǵy birden alyp qoiaiyq, áitpese ashyp keter, – deidi Mihail. – Jeter. Senderge yqylyq atqansha ishpese bolmai ma. Shesheleri ólim aýzynda jatsa, bular munda toilap otyr. Óleń aityp masqara qylmańdar», – Varvara renish bildiredi.
Tabiǵi, orys tabiǵatyna tán sóz tirkesteri. Raspýtinniń ózgelerden erekshe kórinetin tapqyrlyǵynyń ózi sonda ǵoi, ol basyn taýǵa da uryp, tasqa da uryp, buryn-sońdy aitylmaǵan, til ushyna buryn-sońdy oralmaǵan tosyn dialogtar izdep jatpaidy. Kóz aldyńda bolǵan oqiǵany qoiýlatpai da qiyndatpai, dáp bir qolǵa ustatqandai dáldikpen dóńgeletip bere salady. Jáne ony orystardyń arasyndaǵy jaǵdai ekendigin de aitpai ańǵarasyń. Orys aǵaiyndardyń ishimdiksiz eshbir sharany ótkizbeitindigi belgili. Ári soǵan bilek sybana kirisetindikterin aitsańshy! Ilia men Mihail ishterine azdap «ot» túsken soń, sonaý ilgeriden kele jatqan igi «dástúrdi» basshylyqqa ala otyryp, anasynyń demi úzilmei jatyp, oiǵa alǵan tyń bastamalaryn erteńnen qaldyrmai iske asyryp tastamaqqa bekinedi. Ókpe-baýyrlary ezilip, qabyrǵalary qaiysyp, qaiǵydan qan qusyp júrgenderi shamaly. Odan góri «erteńgi» kúnderine qatty alańdaidy: «erteńgi» kúnderiniń nemen bastalyp, nemen aiaqtalatyndyqtary bes saýsaqtai sairap tur. Anna kempir osy bir tutam tirlikte etegine shalynysyp júrip, bar qiynshylyqty bastan keshse de, jurttan qalmai, al, kerekti jerinde olardan asyp túsip, osynsha urpaqty dúniege ákeldi. Sol altyndai uldarym bar dep, arqasyn asqar taýǵa tiregendei dárejege jetkizgen, keide urtyn toltyra-toltyra sóileýge de itermelegen Iliasy men Mihaily mine, jalǵandy jalpaǵynan basyp, dúnieni dóńgeletip júr. Qairan orys minezi-ai dep ah urmasqa da sharań joq.
Anna kempirdiń túrin kórip, bári derlik túńilgen. Ol úshin sanaýly saǵattar ǵana qalǵan-dy. Sondyqtan, eldiń aldynda uiatqa qalmas úshin etek-jeńderin jinaqtap, sheshelerin aqyrǵy saparǵa jón-josyǵymen shyǵaryp salýǵa osy bastan kiriskenderi jón. Qarailaityn ne bar, úmittenetin ne bar. Jurt Anna kempirdiń balalary jan-jaqty tirep turǵan óńsheń myqtylar demei me. Bir qyzy, tipti, Kievte turady. Áskeri adamǵa turmysqa shyqty da sol jaqta qalyp qaldy. Árine, baýyrynan órgen balalarynyń bir-birinen aiyrmashylyǵy bola ma, anaǵa bári birdei, degenmen Tatianyń jóni bólek. Jer shalǵai, onyń ústine kúieýi áskeri adam, olai-bylai burylýǵa moiyn mursha bermeidi. Kempir de olarmen ózgeler sekildi shúiirkelese alǵan joq, kerek deseńiz, kúieý balasyna da bir sháýgim shai bere alǵan emes. Bermeiin degen Anna kempir joq edi, joldary túiispese kimge baryp shaǵynady. Biraq ol kúnádan ózin de arashalap alǵysy kelmeidi. Basqa bir pysyqtaý adam bolsa qaiter edi, minekei, óler shaǵynda Tatianany bir kórýge zar qylyp qoidy. Bul neniń qudireti boldy, táńir-aý, áne, óli men tiriniń arasynda jatqan kempirge birtindep jan ene bastaǵandai ma, qalai. Ol buryn tóńireginde ne bolyp, ne qoiyp jatqandyǵymen ineniń jasyndai sharýasy joq-ty, tek sylq túsip únsiz uiyqtaǵandy ǵana biletin. Endi minekei, úi-ishindegi qybyr-jybyrǵa eleńdei qalatyndy shyǵarypty. Tereze tusynan óriske bette-gen siyrlardyń móńiregenin estidi. Anaý aitqandai ornynan turyp ketpese de, betiniń beri qaraǵandyǵynyń ózi shúkirlik qoi.
Munyń tań qalatyndai nesi bar. Úzdik-sozdyq kelgen balalarynyń daýysyn óz qulaǵymen estýiniń ózi Anna kempirge kádimgidei qýat bergen edi. Oi-sanasyna da sáýle júgirgen tárizdi. Kórshisi Mironihanyń da jaiyn oilap qoiady, jalǵyz turǵan soń qarailasatyn da adamy joq. Jalǵyz siyry da úi kórmeidi, qoraǵa qalai kirgizemin dep sony qýalap ketken bolar. Kievte turatyn Tanchorasy búgin-erteń osy mańnan tóbe kórsetse bar-aý, qalǵan ómirine rizashylyq aityp, túk qinalmastan ana dúniege attanyp kete barar edi. Myna dúnieni de bir adamdai qyzyqtady ǵoi, eshkimge paidasy joq, tipti nemeresi Ninkadan qalǵan sháýgimdi dalaǵa shyǵara almaǵan soń, tirimin deýdiń mán-maǵynasy qaisy. Jer basyp júrgen ul-qyzdarynyń bet-júzin kórdi, riza bárine. Tek Kievtegi qyzy ǵoi qinaityny. Qan-sólsiz erinderi jybyrlaidy, «keletin bolsa kelip te qalar. Amerikada turmaidy ǵoi, al, úsh kúnniń ishinde Amerikadan da kelýge bolady. Álde áskeri adam bolǵandyqtan kúieýin jibermei qoidy ma?» Osyndai kereksiz oilardyń azdap mazasyzdandyrǵany da qýanyshty. Iaǵni, dene-músheleriniń ikemge kelip, azdap bolsa da jumys istei bastaǵany ǵoi. Tipti, tiktelip otyrýǵa da jarap qaldy. Jan-jaqtan kelgen balalarynyń anasynyń beti beri qaraǵandyǵyn kórgende, ne isterin bilmei ańtarylǵan sátterin kórseńiz. Al, bul ýaqyt aralyǵynda erte qamdanyp, Ilia men Mihail analaryn «armansyz jóneltý úshin» araq-sharaptan da molynan alyp qoiǵan-dy.
Taǵy da raspýtindik ádebi oljaǵa tap bola ketesiz. Taǵy da qarapaiym dialogtar, taǵy da qarapaiym, biraq, orys tabiǵatymen jymdasa ketetin qarapaiym kórinister. « – Araqtan qansha alamyz? – dep surady Ilia. – Bile almadym, – dep Mihail iyǵyn qiqań etkizdi, – Qansha degenmen bir jáshik kerek qoi. Odan azǵa aýyz bylǵaýdyń qajeti joq. Derevnianyń teń jartysy keledi. Sheshemiz sarań bolmaǵan siiaqty edi ǵoi, jurt aldynda masqara bolmaiyq». Orys harakterin qalai tap basqan. Arasyna ine suǵa almaisyz. Kei-keide osy joldardy qaǵazǵa túsirip otyrǵan sátte áldekimderdiń «Raspýtinge tym suqtanyp ketkennen saý ma?»-sy aitylyp qalmas pa eken dep te oilap qoiasyz. Iá, mundai qarapaiym sóilemderdi qazaq jazýshysynyń kez-kelgen shyǵarmasynan kezdestirýge bolar. Kezdestirip te júrmiz. Buǵan kelgende jerge qarai almaimyz. Dei turǵanmen, sózden músin qashaý degen sirek qubylys bar ǵoi. Keiipker tulǵasyn somdaýda bizdiń de eshkimge ese jibermeitindigimiz anyq. Tek shyǵarmalarymyzdyń orys oqyrmandaryna túp nusqadai dálme-dál aýdarylyp, jetpei jatqandyǵy bolmasa. Adam harakteriniń keide jumsaq, keide qara tastai qatty bolyp keletini belgili. Másele jazýshynyń kimdi sóz etip otyrǵandyǵyńda. Jáne sol sýrettegen beineni ainytpai aq qaǵazǵa bederlei bilgen sheberlikti aityńyz!
Úlgi tutatyn bir jaǵdai, bul pikirimizben bireýler keliser, bireýler kelispes, biraq shyndyqtyń betine týra qaraǵanda dál osy hikaiatta avtorlyq baiandaý degenińiz atymen joq. Bizdi sharshatyp júrgen qurǵaq baiandaý. Keiipkerimizdiń ishine túsip, rýhani jan álemine úńilgenshe tynysymyz tarylady, dińkelep bitemiz. Raspýtinniń oi-oramdary budan ózgeshe, bólek, múldem bólek. «Aqyrǵy demde»: «Orys peshiniń túbine qoiylǵan temir kereýet ústinde Anna kempir ajalyn tosyp jatty» dep bastalatyn avtorlyq baiandaý bir abzats qana, qalǵany geroilardyń is-áreketine, tynys-tirshiligine bailanysty. Qaitalap aitqanda, Raspýtin osy jalǵyz abzatstan soń kózimizge kórinbeidi, joq bolyp ketedi. Keiipkerlerdiń ishki tolǵanysy, myna ómirdegi aq pen qarany aiyra bilýdegi pálsapasy, bolashaqtan kútken úmiti, baýyrǵa degen janashyrlyǵy, tipti týǵan anasyna baǵyshtalǵan perzenttik mahabbaty, bári-bári jinalyp keledi de seni basqa álemniń «territoriiasyna» súńgitip jiberedi. Munan soń shyǵarma avtoryn da kerek qylmaisyz, bir oqiǵa jelisi ekinshisimen «til tabysyp», alǵa qarai ún-túnsiz súirei ala jóneledi, shyǵarmany bas almastan qalai oqyp shyqqandyǵyn da ańǵarmaisyń. Oqiǵa jelisi demekshi, munda adam túsinip bolmaityn qyryq qatparly ári sanaǵa eriksiz tyqpalanatyn qiynnan qiystyrylǵan oǵash epizodtar joqtyń qasy. Bári qarapaiym, dáp bir ózimiz kúnde midai aralasyp júrgen bizdiń aýyl adamdarynan aýmaidy. Tek aty-jónderi basqa, meken-turaǵy, tili basqa.
Kempirdiń kereýet ústinde qadalyp otyrǵandyǵy, moinyn sozyp terezeden syrtqa úńiletindigi bylai tursyn, ol birde qalbalaqtap tabaldyryqtan qalaisha ary attaǵandyǵyn da sezbei qalady. Muny kórgen balalary alǵashynda óz kózderine ózderi senbei úreilenedi, artynsha eptep sabalaryna túse bastaidy. Mine, keremet! «Ajaldyń aýzyn uryp jiberdi bizdiń anamyz, myqty ǵoi bizdiń anamyz!» Endi munan bylaiǵy jerde bekerge ýáiim jep, bekerge ýaqyt ótkizýdiń ne máni bar. Shynymen de shesheleriniń beti beri qarady. Ash jatqan kisini birden toiyndyryp jibereiik degendei, qyzdary jabylyp bir qazan botqa pisiredi. Ilia men Mihaildyń qudaiy berip, «kóp tursa ashyp keter» dep bir-birin qaǵytqan bolyp, qaza jóneltý úshin satyp alynǵan monshadaǵy «aqańnyń» búiirin biraz oisyratyp-aq tastaidy. Ishedi, uiyqtaidy, tura salyp «bas jazady». Tamasha. Sheshesiniń ólim halindegi ahýaly da birtindep umytyla bastaidy. Qalada turyp, boi-soiyn baptap úirengen Liýsia birde orman ishine súńgip, baiaǵy balalyq shaǵyn eske túsirip, búldirgen terip ketedi. Anasynyń ana dúniege júrip keterdei jaǵdaiy baiqalmaidy, kúnnen-kúnge táýir bop kele jatqandyǵyn bireý aitsa senbes edi, tórt kózderi túgel kórip otyr ǵoi. Árkimniń jumysy bar, tirligi bar, sheshemiz qashan óledi dep Mihaildyń tar úiinde tyǵylysyp kún ótkize bere me? Bálkim, ailaqqa erteń kelip tumsyq tireitin jolaýshylar kemesine ilesip, taiyp turǵandary da artyq bolmas. Muny bastaǵan Liýsia. Bastyqtaryna ótinish aityp, suranyp kelgen ońtaily sátte kempir ólmei qaldy. Endigi joly jibere qoia ma. Esi kirgen Anna kempirdiń ókinishi odan beter, balalarynyń basy qosylǵanda jurtty áýrege salmastan jónelip ketkeni jón-aq edi. Balalaryn jumysynan qaldyrdy, «sheshemizdi jerleýge baramyz» dep bastyqtarynan óstip qiylyp surady ǵoi, erteń sopiyp qalaǵa barǵanda áriptesterine ne deidi. Uiat-aq. Tanchora da keshigýde, kenje qyzymdy bir kórsem-aý degen edi bul paqyr. Shynymen osy joly júzdesýdiń yńǵaiy kele me, álde kelmei me?
Kempirdi ana dúniege jibermei jatqan da osy álsiz úmit edi. Shesheleriniń ázir ólmeitindigine báriniń kózderi jetti. Endi, ne istemek? Sonyń arasynsha maskúnem Mihail eshkimge aitpastan, Kievte turatyn qaryndasyna «nesine kelesiń áýre bolyp, kelmei-aq qoi, shesheń bige daiyndalyp jatyr» dep qosymsha jedelhat joldap jibergen-di. Tiri adamǵa tis jarmaimyn degen ýádesin káiip bop otyrǵanda tars esinen shyǵaryp alady. Myna «sýyt habar» Anna kempirdi ekinshi ret kereýetke atyp urady. Bul joly ábden nasharlaidy, Tanchorany kórem-aý degen úmiti qumdai úgitiledi. «Ketpeńder, endi bir kún shydańdar, kópke uzamaspyn» dep jalynady keri qarai jolǵa shyqqaly jatqan balalaryna. Balalary sheshelerin tyńdaityndai jaǵdaida emes edi. Býynyp-túiinip daiyndalyp qoiǵan. Sol túni kempir dúnie salady.
Bitti. Shyǵarmanyń finaly da osylai aiaqtalady. Bylai qarasańyz alyp-julyp bara jatqan kúrdeli qaishylyqtar joqtyń qasy. Tipti keiipkerleriniń bir-birin túsinbei qalatyn tustary da jat emes, qarapaiym ǵana ómir aǵysy. Bir otbasynyń tirshiligi. Bir ananyń baýyrynan taraǵan urpaq qalai ózgergen, zamana jeliniń qatań qaqpaqyly olardy tym qatal, tym qatygez jolǵa salyp jibergennen saý ma. Al, anasy olardy áli kúnge deiin baiaǵydai bala kórip júrse… Aqyrǵy kúndi kúte almady. Eseie kele orys adamdary anaǵa degen ystyq sezimderin de sýytyp alatyn sekildi me qalai. Bulardan úirenetin ne bar, al, jirenetin tirlikteri bastan asady. Osylai jalǵasa bere me? Ashy sýdyń býyna pisken búgingilerdiń basty maqsat-múddeleri ne nárse? Keler kúnderden ne kútedi? Bári bulyńǵyr. Yń-shyńsyz ana dúniege attanyp ketken Anna kempirdiń nesi keter deisiń?! Al, tirilerdiń anaǵa degen perzenttik boryshtyń óteýi degen uly sezimderi áldebir ybyljyǵan qoqyr-soqyrmen midai aralasqan…
Suraq kóp. Jaýap ta tolyqtai berilgen tárizdi. Tek, sony durys uǵynatyn keýdede zerde bolsa…
Jazýshy Raspýtinniń abyroiyn asqaqtatqan taǵy bir aitýly shyǵarmasy – «Ǵumyr boiy umytpa» («Jivi i pomni») povesi. Soǵys, Uly Otan soǵysy jyldaryndaǵy adam taǵdyryn san qyrynan tarazyǵa salyp, san qyrynan kedir-budyr synaqtan ótkizip, birde orǵa iterip, birde sol urys dalasynan sanaly túrde qashyp, týǵan aýyly – Angara jaǵalaýyndaǵy Atamanovka qystaǵyn panalap júrgen dezertir Andrei Gýskovty qansha jamandaiyn deseń de, ara-tura qiianatqa qiǵyń kelmeitin jáne moiynǵa aýyrtpalyq túsken sátte adam mineziniń qalai ózgeretindigin baqaishaǵyna deiin ashyp, anyq sýrettegen keremet týyndy. Keremet týyndy ekendigi bizden buryn da aitylǵan, bizden buryn da jazylǵan. Onyń ústine soǵys taqyryby tańsyq emes. Shyńǵys Aitmatovtyń da osy taqylettes hikaiaty bar. Biri Soltústikti, biri Ortalyq Aziiany mekendegen eki birdei talantty jazýshynyń bir taqyrypqa qalai qalam siltegendigine tańdanasyń da qoiasyń. Bir ǵajaby, eki týyndy da óz oqyrmandaryn tapty, oqyrmandar tek taqyryp uqsastyǵyn ǵana ańǵarǵanymen, ondaǵy keiipkerlerdiń tóńirekti tuman basyp, soǵys júrip jatqan tustaǵy kózqarastaryna, ómirlik ustanymdaryna ózderinshe baǵa berýge tyrysty. Qalamger maqsattary da oryndaldy.
Sholohovtyń «ne aitpaǵyń, usynǵan ideiań alǵashqy sóilemnen-aq belgili bolsyn» degen sózi bar. Bálkim, bul ustanym odan beri de talai márte qaitalanǵan shyǵar. Túpki oiyńdy alǵashqy sóilemnen ańǵartý sheberlikke kelip tireletin tásil. Keide osy qaǵidany bile tura kóbimiz aýa jaiylyp ketemiz, anany-mynany shiyrlap, bastapqy baǵyttan aýytqimyz. Al, qazaqtyń qudai bergen qara sózin orta joldan butarlap, syndyryp, sodan ózderinshe jańalyq ashpaqqa tyrashtanatyndar qatarynyń ásirese, sońǵy ýaqyt bederinde kóbeie túskendigin áste jasyrýǵa kelmeidi. Sózden, sóz iiriminen «moda» qýýshylyq, apatty jaǵdaiǵa uryndyratyn qaýipti qadam. Úlkenimiz bar, kishimiz bar, budan ásili aýlaq júrgendigimiz abzal.
Mine, raspýtindik jorǵa júriske júgineiikshi, jorǵa júris degenimiz – avtordyń qai shyǵarmasyn almańyz, birden qarapaiymdylyq qaǵidasyna ákep mańdai tireidi; arnasynan asyp tógilgen kópirme sóz, oidy ózimshe jetkizemin dep «midyń myń gradýstyq domnasynda qorytylmaǵan» qurmalas sóilemder tizbesin shubyrtý, oqiǵanyń boi-soiyna sai kelmeitin shtrihtardy eriksiz tyqpalaý t.b. basy artyq elementter kezdese bermeidi. Hikaiattyń alǵashqy betindegi myna bir qarapaiym sýretterge nazar salyńyzshy: «Osy bir aiazdy kúnderi Angara boiynda sýǵa jaqyn ornalasqan tómengi baqshada turatyn Gýskovtardyń monshasynda zat joǵaldy: Miheichtiń jaqsy, qoldan jasalǵan ustalyq baltasy ushty-kúili joq boldy. Ózgeniń kózine túspesin degen birdemesin qazandyq janyndaǵy edenge tóselgen alashanyń astyna tastai salatyn ádeti bar. Gýskovtyń temekisin úgitip bolysymen baltany sonda tyǵa salǵany áli esinde. Kelesi kúni izdegende zim-ziia joq boldy. Bárin de tinte izdep shyqty, túp ornymen joq, endi esińe túsirip kór. Ol az degendei monsha ishiniń ábden astań-kesteńin shyǵarǵan Miheich jalǵyz baltanyń ǵana joǵalmaǵandyǵyn sezdi. Áldekim sákidegi temeki japyraǵynyń da jartysynan kóbin qymqyryp, monshanyń kire berisindegi ańǵa shyqqanda kietin eski shańǵyny da ala ketken. Sonda ǵana qart Gýskov urynyń alystan kelgenin, baltanyń endi ushty-kúili joǵalǵanyn seze qoidy…»
Úzindi uzaqtaý. Biraq, Gýskovtyń uly Andreidiń maidan shebinde júrgendigin, sońǵy kezderi odan habar úzilgendigin, aýylǵa balańyzdan hat kelmedi me dep ýchaskovoidyń kúdikti suraý salǵandyǵyn oiǵa alasyń da, búiregiń búlk ete túsedi. «Ury» alashanyń astynda jatqan baltany qalaisha birden taýyp ala qoidy. Andrei, Andrei! Bul Andreidiń isi bolmasa netti. Shyǵarma osydan bastap qoiýlana túsedi. Andreidiń ata-anasynyń qolynda turatyn súiikti jary Nastena bul jaǵdaidy kolhozdyń aýyr jumysynan kelgen boida estidi, estigennen bastap kóńili nildei buzylady. Soǵys júrip jatyr. Soǵystan qashqandardyń tartar jazasy belgili, olardy toptyń aldyna shyǵarady da birden atyp tastaidy. Ózgelerge sabaq úshin, keńes áskerleriniń ondai satqyndyqty endi qaitalamas úshin. Sonda qalai?! Shynymen Andrei!.. Jo-joq, olai bolýy múmkin emes. Nastenanyń erim maidannyń alǵy shebinde júr dep eshkimge aiqailap aitpasa da, ishinen maqtanatyndyǵy qaida; iyǵy qajalǵansha kim úshin aýyr jumys istep júr; solarǵa titimdei bolsa da paidasy tier me eken dep zaemǵa da jurttyń aldymen jáne túske kirmeitindei kóp somaǵa jazylǵan joq pa edi; bolashaqtan kútetin jarqyn kúnderi budan bylai eleske ainalyp ketpese ne qylsyn!.. Úrei, úrei! Monshanyń bir buryshyna aparyp tyqqan nany erteńinde ǵaiyp bolady. Biraq pende shirkin óz qolymen ustamaiynsha sene me. Keshkilik Angaradan shelekpen sý tasyp monshany ábden qyzdyrady. Andreidi kútken sekildi me nemene?! Ras, ras eken, ańsap kútken kúieýimen qarańǵy túnekte, qaraǵai iisi sasyǵan syz monshanyń ishinde kezdesedi. Soǵystyń aiaqtalýyna da kóp qalmaǵan sekildi ǵoi. Jaralanǵandardyń aldy elge kelip jetti. Olardyń kelgeni de dátke qýat. Nastena jeńispen oralǵan kúieýin ulan-asyr toi ústinde qýanyshty kóńilmen kútip almaqshy edi. Bul ne masqara?!
Solai, solai bolyp shyqty. Saqal-shashy ósip, ústi-basynan kóńirsigen iis sasityn, adam keipinen góri aiýanǵa uqsas tiri múskin bul shynynda da Andrei edi. Ystyq monshanyń arǵy túkpirine aparyp, asyǵys-úsigis Nastenanyń da «sharýasyn» bitiredi. Biraq Nastena osy bir ospadarsyz qylyqtan tittei lázzat alsa ne deisiz. Maidan dalasynan jeńispen oralǵan kúieýin kútip alǵan kúni elde joq baqyt qushaǵyna kúmp etip túspekshi bolǵan jáne talai tún osy arman qushaǵynda terbelip, it tirshilikti qiial álemindegi jumaq ómirge oisha aiyrbastap, sol úshin ǵana kún keship júrgendei seziletin Nastenanyń bar úmiti jermen jeksen bolady. Bul ne masqara, myna dúnieniń aiaǵy ne bop barady? Adam-aý, tórt jyl kútken soǵystyń aiaqtalýyna da sanaýly saǵattar qalǵan joq pa? Bul baqytsyzdyq, biraq osy baqytsyzdyqtyń ǵumyrynda bir pendege jamanshylyq jasamaǵan Nastenany nysanaǵa alýy qalai? Elge ne betin aitady?
Onsyz da «shyqpa janym, shyqpamen» itinip-suǵynyp ázer-ázer jan baǵyp júrgen Gýskovtar otbasyna qasirettiń qara bulty úiirilip soqty, minekei! Oilamaǵan jerden. Endi, ne isteidi? Budan ári Nastenanyń aianyshty ómiri bastalady. Derevnianyń búgingi bas kótererleri de áielder ǵoi, ormanǵa baryp aǵash kesedi, shóp shabady, mal baǵady. Adam tózgisiz aýyr jumys tityqtatsa da bir de bireýi dybys shyǵarǵan emes. Sebebi, bári jeńis habaryn kútip júrdi emes pe. «Qara qaǵaz» kelgenderden basqalarynyń jol qaraýdan sharshaityn túrleri joq. Maidangerler kelgen kúni munyń bári sol saǵattarda-aq birden umytylady, túk kórmegendei totydai taranyp shyǵa keledi.
Iá, Nastena maidannan oralǵan kúieýin kútip alyp jetistirdi. Munan ári qalai ómir súredi? Bul tozaqtan qutylýdyń qandai amaly bar? Basqa bireý bolǵanda Andreidiń opasyzdyq jasaǵandyǵyn elge jariialap, óz basyn myna bylyqqa batyrmai turǵanda arashalap alar ma edi. Jumyr basty pendeniń qansha tyrysqanymen oilamaǵan tustan áiteýir, bir kemshilik jiberip alýy múmkin. Kemshilik, bilmestik… já, ony kim sanap taýysa alar. Biraq maidannan qashqandy qalai arashalap alarsyz. Ózi qashyp, óz kinásine ózi jaýap berse arman bar ma, ol endi bul jiirkenishti iske Nastenany da aralastyrǵaly otyr. Doq kórsetedi, aibat shegedi, áldenege tisin qairap kektenedi. «Meniń qaida ekendigimdi bir pendege sezdirer bolsań, jerdiń astyna tússeń de sazaiyńdy beremin!» dep súiikti jaryna judyryǵyn túiedi. Jáne eski qystaýdy panalap jatqan maǵan azyq-túlik, ań atyp jeitin oq-dári jetkizip turasyń dep mindetsidi. Nastena baiǵus osynyń bárine kóndikkendei rai tanytady. Shyndyǵyna kelgende Nastena osynshalyq jasyq pa edi?
Raspýtin osy aralyqta kózge battiyp kórine bermeitin asa dilgár adamgershilik sezimdi barynsha asqaqtatyp kórsetedi, barynsha qarapaiym tilmen jerine jetkize sýretteidi. Nastena jetimdik taqsiretin de bir adamdai tartty, iyǵy jyltyrap durys kiim de kiingen emes, ana áldiine de boi úirete almady, dálirek aitqanda azap úshin týǵandai. Jan baǵys úshin esikten esik syǵalap, Angara boiyndaǵy bir jamaǵaiynynyń úiinde qysylyp-qymtyrylyp turyp jatqan tusta kórshi qystaqtan kelip, MTS-ke jaǵar mai tasyp júrgen eńgezerdei nar tulǵaly jigit Andreidiń bir aitqan ótinishin jerge tastamastan, izine erip júre bergen-di. Jar bolý degenniń arǵy astaryna da oi júgirtip jatpady. Ómiri beinet kórýge jaralǵan jan eken, endeshe bir aýladan ekinshi aýlany aýystyrǵanda ne tur? Ýaqyt óte kele Andreimen de durys turyp ketermiz dep úmittengen. Anaý aitqandai bas ainalatyn baqyttyń ortasyna túsip ketpese de, el qatarly tirlik keshti. Oǵan osynyń ózi jetip artylatyn edi. Soǵys, já soǵysty qoishy, el basyna tóngen náýbetten kim boi tasalap, jan saqtaidy. Al, jaralanyp qalǵandyǵy bolmasa gospitalden eki aiaǵyna minip, din aman shyqqan kúii maidan dalasynda qan keship jatqan seriktesterine septesýdiń ornyna túkke turmaityn syltaýdy araǵa tyqpalap, soǵystan qashqan Andreidi aqtap alatyn amal bar ma bul jalǵanda?! Onyń nesine jortaqtatady, ol qashqyn. Aqyl-esiniń amanynda soǵystan qashqan Andreige Nastena Nastena basymen ne úshin kómektespek? Sonyń aitqan tapsyrmasyn úi-ishinen urlap-jyrlap jetkizip turmaq! Jiirkenishti! Munan bylaiǵy jerde Nastena da uryǵa ainalyp shyǵa kelmekshi. Buryn bireýdiń ala jibin attamaǵan Nastena endi ury! Andreidi el kózinen jasyrǵany úshin taǵdyr ózin de aiamas, ózine de zilbatpan sybaǵa daiyndap qoiǵan bolar. Sebebi, munyń qoly da bylǵanysh. Aiyby bardai el-jurttan bólektenip júrgendi jaqsy kóredi, burynǵydai emen-jarqyn kúlmeidi, tuiyq, buiyǵy. Nastena Atamanovka qystaǵynyń joǵarǵy jaǵyndaǵy Andrei Sivyidyń eski qonysynda boi tasalap jatqan qashqyn Andrei Gýskovqa ne sebepten shyq juqtyrǵysy kelmeidi? Súiispenshiliktiń, mahabbattyń áseri me? Jo-joq, bulai deseńiz qateleser edińiz, Andreimen qosylǵan sanaýly jyldar ishinde de mańdaiy jarqyrap, qyzyqqa batqany shamaly edi ǵoi. Qursaq kótermedi, qursaq kótermegen áieldi kim jaqsy kórsin. Retin taýyp Andreidiń de birneshe márte taiaqtap alǵany bar. Enesi Semenovnanyń da Nastenaǵa degen ókpesi qara qazandai. Aiyby – bala týmaǵandyǵy. Osynyń bári jinalyp kelgende Nastenany tas túiin sheshimge itermelemes pe edi. Bárinen buryn myna sekildi kir-qoqystan ózin arashalap alǵany jón emes pe edi?! Mundai sáttilik endi qaitip qolyna túse bere me? Andrei de óz jazasyn tartsyn. Al, militsioner kún aralatyp Gýskovtardyń sharbaǵyn qaǵyp tur: «Miheich, ulyńyzdan habar bar ma?» Jylqy baqqannan basqa myna dúniede raqat-qyzyq bar dep oilamaityn Miheich tabanda ne jaýap bere qoisyn. Iyǵyn bir qiqań etkizedi de aqsańdai basyp, at qoranyń arǵy túkpirine qarai jylystai túsedi.
Kelini Nastenanyń buryn baiqalmaǵan asyǵys júris-turysynan bir nárseni baiqaǵandai ma qalai, bir ózgeristiń barlyǵyn ishki túisikpen sezgendei me qalai?! Nastena shalys basqan árbir qadamyn elden jasyryp álek. Ózi de ólerdei sharshady. Andreidiń moiynǵa eki aiaǵyn salaqtatyp qoiyp, birazǵa deiin masyl bolatyn túri bar. Bul azaptyń qashan aiaqtalatyndyǵy jáne belgisiz. Júgir, júgir, Nastena, sońǵy demiń túgesilgenshe júgirip qal! Buryndary bir adam úshin júgirseń, endi eki adam úshin júgiresiń. Taǵdyrdyń saǵan arnaǵan «syiy» ǵoi. Qolyna ilingendi qoiyn-qonyshyna tyqqyshtap, uradaǵy azdaǵan kartopty da jymqyryp, oq-dáriden de kómektesken bop, birde qalaǵa baryp, birde kórshisi Nadianyń úiine bas suqpaqshy bop, tóńiregindegilerdiń bárin aldap, bárinen boi tasalap, Angaradaǵy jylandai ireleńdegen borasynǵa qaramastan Nastena túndeletip Andreige qarai tartyp bara jatady. Qalyń qarǵa ombylaidy, betin aǵash butaǵyna sydyrtyp alady, birneshe kún qatarynan uiqy kórmei ózi de dińkeleidi. Biraq alǵan betinen qaitpaidy. Qarshadai kelinshektiń qaisarlyǵyna adam tańǵalǵandai! Bul neniń qudireti, shyraǵym-aý?!
Raspýtin qarapaiym ǵana Nastenanyń adamgershilik qasietin bárinen jo-ǵary qoiady. Bul – Andreige degen súiis-penshilikten emes, adamgershilik, izettilik, qaiyrymdylyq, kisilik sekildi ileýde ǵana bireýdiń mańdaiyna buiyrar adamdyq bolmystan týǵan aq júrek sezim. Jáne jazýshy muny qandai sheberlikpen sýretteidi deseńshi! Qolmen qoiǵandai, ári sonshalyqty qarapaiym. Nastena boiynan da bir oǵash qylyq ańǵara almaisyń. Árbir qimyly men sóilegen sóziniń arasynda titimdei alshaqtyq joq. «–Asyqpa, Andrei, asyqpa, qajeti joq. Meniń mahabbatym jaraý attai qanshama jemsiz kúndi keshirmedi deisiń. Demikpe, ózińdi óziń qinama.
Dem alǵanymen Nastena bir túrli qolaisyz ári jumbaq sezimdi bastan keshirdi, beine bir ol kúieýimen emes, óziniń quqy joq basqa bir erkekpen ýaqyt ótkizgendei boldy. Biraq, bul sezimnen keshikpei aryldy. Ol umytshaq bola bastaǵan, birde siqyr kúshtiń áserimen bolashaqqa kóz jibergendei edi, sol Andrei qazirgiden basqa bolyp kóringen. Sonymen birge, esine uzaq saqtamaityn mundai elesterdiń esebi joq-ty. Qazir de Nastena ony Andrei me, álde basqa bireý me, aiyra alǵan joq…»
Taǵdyr adamdy tálkek qylaiyn dese bárin jasaidy, bári de qolynan keledi. Bir qaraǵanda bul baryp turǵan masqara! Nastenanyń onsyz da kúnási az edi, mynaýsy tipti shatastyryp jiberdi. Onyń jer basyp júrýge quqy bar ma deseńizshi! «Andrei áli ásker qatarynda júrgen joq pa?» Jurttyń jalpylama túsinigi solai. Al, Nastena maidan dalasynan oralǵan kúieýin qarny qampiǵan kúiinde qarsy almaq! «Ómirsheń bala shartaqtyń syrtynda paida bolady» degen orys maqaly bar, úsh-tórt jyl beibit ýaqytta basyna burshaǵyn salyp bala tilegende eshnárse bolmaǵan edi, mine, Andreimen jasyryn kezdesip júrgende boiyna bala bitip qaldy. Bul Andreidi barlyq kúnádan arashalap alatyn kezdeisoq oqiǵa-tyn. Meili, quqyq qorǵaýshylar ony syrtynan atý jazasyna kese bersin. Búgin óltirip tastasa da kóńili baiaǵydai. «Men osy úshin qashyp kelgenmin, artymda urpaq qaldyrý úshin eshqandai qorqynyshtan da taisalǵanym joq. Sen eldiń aitqanyn qystyrma, qursaǵyńdaǵy sharanany dúniege ákel! Munan soń ekeýmizge de jeńil bolady». Andrei soǵystan qashýyna «sebep» tabylǵandyǵyna qýanyshty. Al, Nastenanyń munan bylai qalai ómir súretindigin oilamaidy. «Qara bet» áieldi basqa turmaq, týǵan enesi de úiinen qýyp shyqqan. Bul buryn-sońdy adam estimegen sumdyq qoi. Bolǵan shyǵar, biraq bul «batyldyqty» Nastenadan kútken eshkim joq edi. Jol barǵan saiyn tuiyqtalyp keledi. Ishtegi náreste typ-tynysh jata ma. Bir jaǵyna Nastenany ol da mazalaidy, syrttaǵy bir jaisyzdyqtyń bolyp jatqandyǵyn ishki túisikpen sezedi, búiirdi aiaýsyz tepkileidi. Tóńiregindegilerin munan bylai ádettegi úirenshikti ótirigimen «jemdep» qutylyp kete ala ma. Talai ret syn saǵatta ústine sý juqtyrmastan op-ońai ótip ketken. Endigi kúni ne bolmaq? Myna túrińmen kimdi aldaisyń? Álde bar shyndyqty túgin qaldyrmai jaiyp salyp, balanyń Andreiden ekendigin, onyń osy mańda bas saýǵalap júrgendigin, osyǵan deiin tistenip shydap kelgendigin, bul «masqara» qylyqtan ózin de aqtap ala almaityndyǵyn, aldynan qandai jaza kútip tursa da ún-túnsiz kónetindigin, bar kúnáni moiyndaityndyǵyn uǵyndyryp, meili qas-qaǵym ýaqyt bolsa da tynyshtyń tátti dámin tatsa ma eken, a?! Sharshady, bul da et pen súiekten jaratylǵan pende ǵoi, osynsha azapqa qalaisha kóndigýge bolady?
Jo-joq, aldymen Andreimen «tildeseiin», bul «batyldyǵyma» ol qalai qaraidy, biraq qalai degende de taǵdyrlarynyń tuiyqqa tirelgendigi anyq. Degenmen, bálkim aqyrǵy ret shyǵar, júzdesip qalaiyn, aýyl mańyn torýyldap júrgen qyzyl jaǵalylar birde bolmasa birde ony uzaqqa jibermei tutqyndaidy, máseleniń basy ashyldy, onyń bul aradan tabanyn jaltyratqany jón, qaida barsa onda barsyn, Andrei meni de jazǵyra qoimas, qolymnan kelgeniniń bárin jasadym ǵoi dep, shybyn janyn shúberekke túiip, túndeletip Angaranyń arǵy betine jeńil qaiyqpen ketip bara jatqan tusta qýǵynshylarǵa tap bolady. Ólimnen uiat kúshti. «Janym arymnyń sadaqasy» deidi qazaq mundaida. Nastena sanaly túrde munan ári ómir súrýdi qajetsiz dep tabady. Angaraǵa batyp óledi. «Tórtinshi kún degende baryp Nastenanyń denesi Kardaǵa jaqyn jerdegi jaǵadan shyqty. Atamanovkaǵa habar jetkenimen Miheich ólim halinde jatqan-dy. Nastenaǵa Mishka batrak jiberildi. Ol Nastenanyń súiegin qaiyqpen ákeldi. Ákelgen soń ózinshe sýǵa ketip ólgenderdiń qorymyna jerlegisi kelgen. Biraq áielder kónbedi. Nastena qaitys bolǵan jerlesteri qorymynyń shet jaǵyna taman jerlendi.
Jerleýden keiin áielder Nadkanyń úiinde bas qosyp, marqumdy eske túsirdi. Nastenany aiap, bári de kóz jastaryn tógip, jylap aldy». Adam janyn san márte ábigerge túsirip, Atamanovka aýmaǵynda bolyp jatqan júrek tebirenterlik qat-qabat oqiǵalar iirimine seni de birde batyryp, birde ol shyńyraýdan shyǵaryp alyp, qaradai qarap demińdi tunshyqtyryp bitken adam qaisarlyǵy men adam izgiligine arnalǵan kólemdi shyǵarma osylai aiaqtalady. Bylai qarasańyz qarapaiym ǵana ómir. Soǵystan qashqan soldattyń kezdeisoq bastan keshkenderi. Solaiy solai ǵoi, biraq, kitap betterin japqan sátten bólek kúidiń búlkiline túsesiz, ómirge ne úshin kelgeni jáne ne úshin ketip bara jatqany belgisiz Nastenanyń qarapaiym beinesi birazǵa deiin kóz aldyńda kólbeńdep turyp alady. Ozbyrlyq pen momyndyqtyń taitalasynda alǵashqysynyń áleýeti kúshtirek bolyp shyqty. Keshe qandai bolsa búgin de solai, túptep kelgende bostandyq – ar-uiattyń tazalyǵy, ar-uiatyn aqyrǵy demi bitkenshe saqtap qalýǵa tyrysatyndar búgingi kúni de muratyna jetken emes. Áli kúnge deiin álsizderdiń jeńilis tabatyndyǵy nesi eken? «Álemge áigili shyǵarmalarda keiipkerdiń baqytty sátin sýretteý bir-eki betten aspaidy eken, al, qalǵan betteriniń bári sergeldeńge toly» deidi uly formalist V.Shklovskii. «Adamdar eń kóp azapty qarapaiym aqiqatty elemegennen shegedi» F.Nitssheniń paiymy osyndai. «Sum ómir abaqty ǵoi sanalyǵa» – Maǵjan aqynnyń bul bailamy da kún tártibinen áli túsken emes.
Munan birer jyl buryn «Ǵumyr boiy umytpa» kórkem film dárejesinde kórsetildi. Umytpasaq Nastenanyń rólin Sholpan Hamatova somdady. Kórkemdik kriteriiler qanshalyqty saqtaldy degenmen film kitaptaǵydai áser ete almady. Iá, adamnyń júikesine tietindei aýyr shyǵarma. Biraq avtor shyndyqtan asyp qaida barady. Sol ýaqyttyń kartinasyn sóz qudiretimen dóńgeletip kóz aldyńa ákele bilgen raspýtindik sheberlikke eriksiz bas izeisiz, Andrei men Nastinadan basqa da qarapaiym adamdar taǵdyry eriksiz oilantady, uiqyńdy qashyrady, mazasyzdandyrady. Qarapaiym adamdar obrazy týra qolmen qoiǵandai dáldikpen sýrettelgen. Oqýshy da sol qarapaiym adamdardyń janynda júrgendei sezimge bólenedi. Olardyń qoǵamda belgili dárejede róli de bolmaýy múmkin, biraq olardyń tańǵy shyqtai móldir minez-qulqy, aýyl adamdaryna tán sóileý máneri, bir-birimen qaljyńdasýy, tipti, áldenege kelise almaǵan sáttegi urysqandarynyń ózi seni tabiǵi garmoniiasymen jylylyqqa bóleidi. Sonyń ózinen raqat kúi keshesiń.
Bul shyǵarmalardyń kitap bolyp jaryq kórgenine de otyz-qyryq jyldai ýaqyt boldy. Shań basqan sórelerde umyt qalǵan emes, áli kúnge deiin oqylady, ártúrli baspalardan da qaita-qaita basylyp jatyr. Sebep, sebebi, qarapaiym adam psihologiiasyndaǵy ahýaldy boiamasyz sýrettei bilýinde, adam jan dúniesindegi arpalysqa, qýanyshy men qaiǵysyna, qarapaiymdyq turǵydan úńile bilýinde. Andreidiń ákesi tomaǵa tuiyq Miheich, Andrei maidannan qashyp bara jatqan tusta alǵash ushyrasqan Tania atty mylqaý áiel, túimedei tirliktiń ózin túiedei etip kórsetýge tyrysatyn Nestor, kúieýinen «qara qaǵaz» kelse de áli kúnge deiin óldige senbei júrgen ańqaý da adal kórshisi Nadka, maidannan jaralanyp kelgen Maksim, ózin árkez ózgelerden biigirek ustaýǵa tyrysatyn aýyldaǵy bas kóterer azamat Innokentii Ivanovich, Maksimnyń áieli Liza, aýdannan Jeńis habaryn jetkizetin shabarman, Jeńisti birneshe kún keiin estigen diirmenshi sańyraý shal Stepan… bári-bári qarapaiym taǵdyrlar galereiasy.
Munan keiin jazýshy Valentin Raspýtinniń «Mariiaǵa jinalǵan qarjy», «Materamen qoshtasý», «Órt» t.b. povesteri men tolyp jatqan kórkem áńgimeleri dúniege keldi. Sol mashyq, sol kórkemdik tásil; qurǵaq aqyl aitý, joq jerden kósemsý, sitýatsiialardy qoldan qiiýlastyrý, basy artyq detalderdi tyqpalaý – bular Raspýtin shyǵarmashylyǵynda kezdespeitin «keselder». Nege ekendigin qaidam, osy qalamgerdi baiaǵydan jaqsy kóremiz, jylt etken dúniesi bolsa jer-kókten taýyp alyp, izdep júrip oqimyz jáne endi ne jazar eken dep Irkýtski jaqqa alańdaimyz da júretinbiz.
Aral men Angara qosylmaidy. Anaý keńes zamanynda Sibir ózenderin Aralǵa buramyz dep bastama kóterilgende «jaý oǵyna keýdesin tosqandai» birden qarsylyq kórsetken jáne tabiǵattyń anaý aitqandai «aýyrlyqqa» shydamai bútindei ózgeriske ushyraityndyǵyn aityp, qalamymen de, qairatkerligimen de qarsy shyqqan birden-bir jazýshy Raspýtin edi. Azdap ókpelegenbiz. Keiinnen qazaq oqyrmandarynyń da rýhani bailyǵyna ainalǵan álgindei shyǵarmalardy týdyrǵan adamǵa degen «ókpemiz» sap basyldy. Raspýtin qazir aramyzda joq. Munan birneshe jyl buryn qyzy men áieliniń artynan o dúniege attandy. Topyraǵy torqa bolsyn. Al, shyndyǵyna kelgende qarapaiym adamdar taǵdyryn úzdiksiz jyrlaǵan jazýshy bizben kún saiyn kezdesip júrgen sekildi…
Qýanysh JIENBAI,
jazýshy
"Aqiqat" jýrnaly
