قاراپايىم ھەم تاماشا تاعدىرلار

ۆالەنتين راسپۋتين دە ٶزٸمٸز سەكٸلدٸ پەندە ەدٸ. سٸبٸردە تۋعان. سٸبٸردٸڭ قييان شەتكٸ بٸر قىستاعىندا بالالىق شاعىن ٶتكٸزگەن. ون جىلدىق مەكتەپ تاۋىسقان. ٶزٸمٸز سەكٸلدٸ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ تٸل-ەدەبيەت فاكۋلتەتٸن بٸتٸرگەن. وقىتۋشى بولۋدى و باستان قالاماسا كەرەك, ستۋدەنت كەزٸنەن وبلىستىق جاستار گازەتٸندە قاتارداعى تٸلشٸ بولىپ قىزمەت ٸستەپتٸ. العاشقى ەڭگٸمەلەرٸ وبلىستىق, مەسكەۋدەن شىعاتىن ەدەبي باسىلىمداردا جارىق كٶرە باستاعان. ناقتىلاپ ايتقاندا «انگارا» الماناعىندا 1961 جىلى «لەشكادان سۇراۋدى ۇمىتىپپىن» اتتى تۇڭعىش ەڭگٸمەسٸ جارييالانعان-دى. ال, ونىڭ ورىستىڭ بەلگٸلٸ دراماتۋرگٸ قىرشىن عۇمىرىندا ەدەبيەتكە ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسقان الەكساندر ۆامپيلوۆپەن اراداعى شىنايى ادامي دوستىعى ٶز الدىنا بٸر شەجٸرە…

جە, ٶمٸربايانعا قاتىستى كٸرٸسپەنٸ وسىمەن تۇيىقتاساق. بۇل جەردە جۇرت مويىنداعان تالانتتى جازۋشىنىڭ شىققان تەگٸنە بايلانىستى دەرەكتەردٸ ساعىزداي سوزۋدىڭ قاجەتٸ شامالى. مەسەلە جازۋدا عوي. مٸنە, وسى تۇستان كەلەدٸ دە قالامگەردٸڭ ٶزگەگە ۇقسامايتىن ٶزٸندٸك قولتاڭباسى تۋرالى ماعىنالى ەڭگٸمەنٸڭ العاشقى تاراۋلارى تٸل ۇشىن ەرٸكسٸز تٷرتكٸلەيدٸ دە, ارى قاراي اۋىزعا تٷسكەن قانت قيىعىنداي ٷگٸتٸلٸپ جٷرە بەرەدٸ. كەشەگٸ كەڭەس وداعىنىڭ ٶزٸمشٸل ساياساتىنىڭ ەسەرٸ مە, ەلدە بٸر قۇپييا سيقىرىمەن ادام جٷرەگٸن باۋراپ الاتىن تاسقا باسىلعان دٷنيەنٸڭ قۇدٸرەتٸ مە, ەيتەۋٸر, بٸز جاستايىمىزدان جاتا-جاستانا وقىعان ورىس جازۋشىلارى از ەمەس ەدٸ عوي. جازۋ ٶنەرٸندەگٸ شەبەرلٸكتٸڭ شىڭى دەدٸك پە, ەلدە بٸز ٷلگٸ تۇتاتىن ەدەبي جاۋھارلار دەدٸك پە, ەيتەۋٸر, اتاعى اسپان تٸرەگەن ورىس جازۋشىلارىنىڭ بٸرازىن دەرلٸك قازاق تٸلٸندە سٶيلەتتٸك. تولستويدان باستاپ, شولوحوۆتان باستاپ… بۋنيننٸڭ عاجايىپ ەڭگٸمەلەرٸن تٷگەلدەي… ودان وقىرمان دا, قازاق ەدەبيەتٸ دە ۇتىلعان جوق, قايتا ەدەبيەتكە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸكتٸڭ, ەدەبيەتكە دەگەن ماحابباتتىڭ تىنىسى كەڭەيدٸ. تىنىس دەگەننەن شىعادى-اۋ, «تىنىق دونداعى» گريگوريي مەن اكسينيانىڭ بەزبٸرەۋلەر ٷشٸن جۇمباق, بەزبٸرەۋلەر ٷشٸن تاڭعى شىقتاي مٶلدٸر, كەيدە بييازى, كەيدە تەڭٸز تٶسٸندەگٸ اساۋ تولقىنداي ادۋىندى سٷيٸسپەنشٸلٸگٸنە ارنالعان «جىردى» قانشا قايتالاساڭىز دا تەبٸرەنبەي وقي المايسىز. وقىعان سايىن توسىن قىرىنان تابىلعان التىن كٶمبەگە تاپ بولا كەتەسٸز. بەلكٸم, بەرٸمٸز جابىلا ايتىپ جٷرگەن, ايتىپ قانا قويماي ەدەبيەتتٸڭ ٸزگٸلٸككە ٷندەيتٸن قادٸر-قاسيەتٸن قانشا ايتساق تا جەرٸنە جەتكٸزە الماي جٷرگەن رۋحاني جەتٸستٸگٸ دەگەنٸمٸز دەپ وسىنىڭ ٶزٸ ەمەس پە ەكەن?! تامسانۋ, شەبەرلٸككە تامسانۋ! جەنە قازاق تٸلٸنە بارىنشا جاتىق, تٶل تۋمادان الشاقتاماي, تۋىندىنىڭ تابيعي بولمىسىنا الاقول جاسالماي اۋدارىلعان ورىس ەدەبيەتٸنٸڭ سٸرە, بٸزگە تيتٸمدەي ٶكپەسٸ بولماۋعا تيٸس. ال, ٶزٸمٸز وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ, ەڭ قۇرىعاندا تەڭ تٷسەتٸندەي دەرەجەگە جەتە الدىق پا? ەرٸكسٸز بارماق تٸستەيتٸن بولارمىز. بٸر كەزدەرٸ «جازۋشى» باسپاسىنىڭ جانىنان ارنايى اشىلعان «دوستىق كٸتاپحاناسى» دەيتٸن سەرييانى قالام ۇستاعانداردىڭ دەنٸ ۇمىتپاعان بولار. بٸزدٸڭ قاي كەزدە دە كەيٸن بارىپ ٶكٸنٸپ قالاتىندىعىمىز شىندىق قوي, سول كەڭەس وداعىنىڭ دەۋرەنٸ جٷرٸپ تۇرعان تۇستا ەڭ بولماسا 50=50 بولسىن دەپ, تابان تٸرەپ تۇرىپ العانىمىزدا تالاي شىعارمانىڭ باعى جانىپ, ورىس تٸلٸنە وپ-وڭاي اۋدارىلىپ كەتەر مە ەدٸ. ورىس تٸلٸنسٸز باسقا تٸلدەرگە تٸكەلەي اۋدارىلعان دٷنيەلەردٸڭ جۇلدىزى جانىپ كەتكەنٸ شامالى. بۇل شارۋا ەلٸ كٷنگە دەيٸن بٸر ٸزگە تٷسپەي-اق كەلەدٸ. تەۋەلسٸز ەل بولدىق دەپ بٶركٸمٸزدٸ اسپانعا اتقاندا جان شىداتپايمىز, ال, اۋدارما مەسەلەسٸنە كەلگەندە باتپاقتاپ جاتقاندىعىمىزدى جاسىرۋدىڭ قاجەتٸ شامالى. ەيتپەسە, سول ورىس تٸلٸنەن اۋدارىلعان شىعارمالاردى ون وراپ الاتىنداي مەن-ماعىناعا يە بولعان تٶل تۋىندىلارمىز قانشاما! ٸشتەي سالىستىرامىز عوي ەرينە, بٸراق, قالاي دەگەندە دە قازاق تٸلٸندە جازىلعان تىڭ تۋىندىلاردىڭ تارازى باسىن باسىپ تۇراتىندىعىنا ورىنسىز بەستەسۋدٸڭ رەتٸ جوق. باسى اشىق مەسەلە, ەندٸگٸ جەردە ٶزگەلەردٸ اۋدارعاننان گٶرٸ ٶزٸمٸزدٸ ٶزگە تٸلدەرگە كٶپ اۋدارساق قانا كٶسەگەمٸزدٸڭ كٶگەرەتٸنٸ بەلگٸلٸ. شىعارماشىلىق ميحناتتىڭ اقتالاتىندىعى انىق. ٶيتپەسەك, «قايران نوبەل سىيلىعى قازاق ەدەبيەتٸنە قاشان بۇيىرار ەكەن» دەپ قاشپاعان سيىردىڭ ۋىزىنان دەمەلەنٸپ, ەبدەن اقجەمٸ شىققان جاراپازاندى سەت سايىن قايتالاپ, سارى ۋەيٸممەن سىلپىلداپ جٷرە بەرەتٸن تٷرٸمٸز بار.

وسى سىلپىل جٷرٸستٸڭ اياعى ۇزاپ كەتپەگەي! ودان ەرٸ شەگٸنەتٸن دە مٷمكٸندٸك قالعان جوق. ٶز بۋىمىزعا ٶزٸمٸز پٸسٸپ, «بٸزدەردە مىناداي بار, مىناداي بارمەن» بوس ۆاكۋۋمگە قۇرعاق جەلدٸ ٷرلەي بەرگەننەن ماڭدايىمىزعا قاراعايداي مٷيٸز بٸتەتٸن بولسا, ەلدەقاشان بٸتەر ەدٸ عوي. ونىڭ قاراسى ەزٸرگە كٶزگە شالىنباي تۇر. ەڭگٸمەنٸڭ ىڭعايى كەلگەندە ايتىلىپ جاتقان «گٶي-گٶي»; ونىڭ بەر جاعىندا اۋدارماشىمەن جاعالاسىپ, ايتىساتىن جەردە ايتىسىپ, قايتا تابىسىپ, ورتاق شارۋاعا كەلگەندە جاعالاسا كەتەتٸن ٶلەرمەندٸك مٸنەزدەن دە ماقۇرىمداۋمىز. جىرتىق-تەسٸگٸمٸزدٸ ٶزگەلەر بٷتٸندەپ بەرەتٸن سەكٸلدٸ بولادى دا تۇرادى بٸز ٷشٸن. «قان مەن تەردٸڭ» اۋدارماسى ٷستٸندە ورىستىڭ تالانتتى جازۋشىسى, بٸز ەمەس «مۇنان ٶتكەن ستيليست جوق» دەپ الدىمەن ٶزدەرٸ مويىنداعان يۋريي كازاكوۆپەن قىسقا كٷندە قىرىق پىشاق ايقاسقا تٷسٸپ, ۇرتىن تولتىرىپ بٸرٸن-بٸرٸ بوقتاپ جٸبەرۋدەن دە تايىنبايتىن «درامانى» ە.نۇرپەيٸسوۆتٸڭ ەستەلٸگٸنەن عانا وقىپ بٸلگەنبٸز. ال, وسىدان «قان مەن تەر» جامان بولدى ما? ەلەم تٸلدەرٸنە ەلٸ كٷنگە دەيٸن اۋدارىلىپ جاتىر, ەلٸ كٷنگە دەيٸن كٶپ سەرييالى فيلمدەر تٷسٸرٸلٸپ جاتىر.

ۆالەنتين راسپۋتيننٸڭ قازاق تٸلٸنە اۋدارىلعان بٸر شوعىر پوۆەستەرٸنە قىزعانىشتى سەزٸم بٸلدٸرگەلٸ تۇرعاننان اۋلاقپىز. كەرٸسٸنشە بۇل تۋىندىلاردى تٶل دٷنيەمٸزدەي قابىلداعانىمىزدى, بٸزدٸڭ رۋحاني ەلەمٸمٸزگە سٸڭٸسٸپ كەتكەن شىعارمالار ەكەندٸگٸن ىلعي العا تارتقاندىعىمىز لەزٸم. ەلەم مويىنداعان ورىس جازۋشىسىنىڭ بٸردٸ-ەكٸلٸ كٶركەم ەڭگٸمەلەرٸ قازاق باسپاسٶزٸندە ٷزٸك-ٷزٸك جارييالانىپ جٷرگەن-دٸ. ال, مىناۋ ٷش پوۆەستٸڭ باسىن بٸرٸكتٸرگەن «عۇمىر بويى ۇمىتپا» – سوقتالى دٷنيە. اۋدارعان مارقۇم ەبدەش قالمۇرزاەۆ اعامىز.

«اقىرعى دەم» («پوسلەدنيي سروك») بٸزدەن بۇرىن دا تالاي تٸلدەرگە اۋدارىلىپ, الاتىن باعاسىن الىپ, اۆتورعا دا قالام ۇستاعانداردىڭ قولىنا سيرەك قوناتىن شەكسٸز ابىروي-بەدەل سىيلاعان تاماشا حيكايات. ورىس پەشٸنٸڭ ٷستٸندە ەبدەن اۋرۋ مەڭدەگەن اننا كەمپٸر جاتىر. شىعارمانىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي, اننا كەمپٸردٸڭ كەۋدەسٸنەن جانى شىقپاعانى بولماسا, قۇر سٷلدەرٸ قالعان. ەرتەڭ-بٷگٸن جان تەسٸلٸم ەتسە, ٶز باۋىرىنان تاراعان بالالارى قامسىز قالماسىن, ەستٸپ وتىرسىن, ەستٸپ وتىرعانىنان بۇرىن سۇم اجال سەكسەنگە تاياپ قالعان كەمپٸردٸ انا دٷنيەگە شىنىمەن ەكەتەتٸن بولسا بٸر ەمشەكتەن تاراعان باۋىرلارى ەسكٸ دەستٷر جولىمەن قولىنان كەلگەنٸنشە اناسىن «باعىپ-قاعىپ» وتىرعان كەنجەلەرٸ – ميحايلگە تۇس-تۇستان ٶكپە-رەنٸشتەرٸن جاۋدىرماي ما. «انامىزدىڭ كٶزٸ تٸرٸسٸندە ۇلدارى مەن قىزدارىنا ايتار اماناتىن ٶز اۋزىنان ەستٸر ەدٸك قوي, جاعدايدىڭ تٷبٸ وسىعان تٸرەلەتٸندٸگٸن سەن بٸلدٸڭ عوي, ونىڭ ٷستٸنە بٸز ٷلگٸرٸپ كەلە المايتىنداي قيىر شەتتە تۇرمايمىز, الدىن-الا حابارلاسساڭ قايتەر ەدٸ, ىرزالاسىپ قالار ەدٸك» دەگەن سەكٸلدٸ ٶمٸرٸ بٸتپەيتٸن داۋ-دامايدىڭ ورتاسىندا قالىپ قايتەدٸ, بٸر ەسەپتەن ٶز باسىنىڭ تىنىشتىعىن ويلاعان ميحايل كەمپٸردٸڭ بەتٸ بەرٸ قاراماسىن بٸلگەن سوڭ پوشتاعا بارىپ, باۋىرلارىنا «شەشەلەرٸڭ ەل ٷستٸندە, ۇزاققا بارماس, كەلٸڭدەر» دەپ جەدەلحات جولدايدى. جەنە بۇل ٸستەگەن ٸزگٸلٸگٸن اناسىنا دا ەسكەرتەدٸ: «شىداڭىز, بالالارىڭ كەلگەنشە شىداي تۇرىڭىز!» اننا كەمپٸر ونىسىن ەستٸدٸ مە, ەستٸمەدٸ مە بەلگٸسٸز. تەك اۋزىنان بولار-بولماس دەم شىققانى بولماسا, مىنا جاتىسى – تٸرٸ ٶلٸك.

اننا كەيۋانا سەكٸلدٸ تٸرشٸلٸكتٸڭ اۋىر قامىتىنا مويىن قاجاتىپ, سوعىستى دا, سوعىستان سوڭعى اشقۇرساق كەزەڭدٸ دە باستان ٶتكەرٸپ, دٷنيەگە قۇداي بەرگەن ۇرپاق ەكەلٸپ جەنە سولاردى تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي, قاناتتىعا قاقتىرماي مەپەلەپ ٶسٸرٸپ, سولار ٷشٸن بٷگٸن ٶلٸپ كەتسە دە اسا كٶپ قينالا قويمايتىن ەرٸ سول كٶرگەن ازاپتى ٶمٸردٸ مەنٸڭ ماڭدايىما جازىلعان تاعدىر عوي دەپ قابىلداپ, ىڭ-شىڭسىز جٷرە بەرەتٸن بٸزدٸڭ قازاقتا دا دەل سونداي انالار از با?! كٶپ, ولاردىڭ قاتارى كٶپشٸلٸگٸمٸز «قوي ٷستٸنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامانعا» تاپ كەلدٸك دەپ تٷسٸنەتٸن مىنا ٶلٸارا شاقتا دا ازايعان جوق. قالاي جورتاقتاتساق تا اۋىل ەيەلدەرٸ تارتىپ كەلە جاتقان بٷگٸنگٸ بەينەتتٸ جوققا شىعارا الماساق كەرەك, «كوممۋنيزمنٸڭ نۇرلى شاپاعى» بٸزدٸڭ قاي تۇسىمىزدان زۋ ەتٸپ ٶتە شىقتى دەپ, ٶتكەن كٷندەرگە ويلى كٶزبەن زەر سالاتىنداي ەرقاشان ەبجٸلدٸك مٸنەز تانىتساق كەرەك. يە, اننا كەمپٸر باستان كەشكەن عۇمىردى قازاق كەمپٸرلەرٸ كەشپەدٸ مە?! كەشتٸ, بەلشەدەن باتپاققا باتتى, بٸر تۇتام تٸرلٸكتە ينەنٸڭ جاسۋىنداي زەينەت كٶرگەن جوق, بٸراق, مىنا جارىق دٷنيەمەن قوشتاسار سەتتە «بەرٸنە ريزامىن» دەپ قينالىسىن سەزدٸرمەستەن كەتە باراتىن-دى. اق ٶلٸم دەپ اڭساعاندارى وسى ما, كٸم بٸلسٸن!?

شىعارمانىڭ قازاق تٸلٸنە اۋدارىلعانىنا شامامەن وتىز جىلداي ۋاقىت ٶتكەن شىعار. ەلدەنەشە رەت قايتالاپ وقىدىق. نەگە? «شەشەلەرٸڭ حال ٷستٸندە» دەگەن سۋىت حاباردى ەستٸگەن بويدا الدىمەن اۋدان ورتالىعىندا تۇراتىن ٷلكەن قىزى ۆارۆارانىڭ مول پٸشٸلگەن دەنەسٸن ەزەر يگەرٸپ, اپىل-عۇپىل اۋىلعا جەتكەندٸگٸ; ودان سوڭ كەزەكتٸ جولاۋشىلار كەمەسٸنە ٸلٸگٸپ قالادا تۇراتىن يليا مەن ليۋسيانىڭ تۋعان ٷيلەرٸنە ماڭداي تٸرەگەنٸ, باۋىرلارىن ايلاقتان ميحايلدىڭ كٷتٸپ الىپ, اۋىل ورتاسىنداعى شالشىقتى جولمەن تٸزبەكتەلٸپ ٷن-تٷنسٸز كەلە جاتقانى, اقىرعى دەمٸن جۇتىپ انالارىنىڭ ٶلٸم اۋزىنداعى احۋالىنا بەرٸنٸڭ شىنىمەن جاندارى اشىپ مۇڭايعاندىعى, ال, اۋىل ادامدارىنىڭ دا بۇلاردى كٶرگەن سەتتەگٸ اياۋشىلىق سەزٸمدەرٸ ويانىپ, تٸپتٸ, امانداسۋدىڭ دا رەتٸن تاپپاي تٸلدەرٸن جۇتىپ, ٷن-تٷنسٸز قالا بەرگەن سەتتەرٸ… سونشالىق ەدەبي ولجا عوي دەپ تامساناتىنداي ەپيزودتار ما?! ەستە ولاي ەمەس-اۋ, ەگەر, وسىلاردى ەدەبي ولجاعا جاتقىزاتىن بولساق, ەكپٸن تٷسٸرە ايتاتىن باستى مەسەلە – قاراپايىمدىلىققا كەلٸپ تٸرەلەدٸ. ال, قاراپايىمدىلىقتىڭ قارادٷرسٸندٸككە ۇرىناتىن تۇستارى از با? بۇعان مىسالدى ەرينە, ٷيٸپ-تٶگٸپ تٸلگە تيەك ەتۋگە بولار ەدٸ.

راسپۋتيننٸڭ قاي شىعارماسىنا توقتالماڭىز, وسى قاراپايىم ادامداردىڭ جان-دٷنيەسٸندەگٸ ارپالىستى, ولاردىڭ ەلدەنەگە كەلٸسە الماي ۇرىسقان سەتتەرٸندەگٸ كيكٸلجٸڭدٸ, سەل دوعالداۋ ەستٸلەتٸن قالجىڭدارىن, سٶز ساپتاۋ مەنەرٸندەگٸ راسپۋتينگە تەن ەرەكشەلٸكتٸ بايقاماي كٸتاپ بەتتەرٸن پاراقتاپ شىعۋىڭ جەنە مٷمكٸن ەمەس. بٸر عاجابى, ەندٸ, بٸردە سول انگارا بويىن مەكەندەگەن ورىس دەرەۆنيالارىنىڭ ساعان دا بەلەندەي بەيتانىستىعى جوق, ولاردىڭ كٷندەلٸكتٸ تٸرشٸلٸگٸمەن بٸتە قايناسىپ كەتەتٸندٸگٸڭدٸ بايقاماي دا قالاسىڭ. بەرٸ قاراپايىم, ٸشكە تٷسپەيتٸندەي, نەمەسە بويعا سٸڭٸرە المايتىنداي تىرناقتاي جاتتىعى جوق. وسى تۇستا رەتٸن تاۋىپ, ٶز قوتىرىمىزدى دا «قاسي» كەتكەندٸكتٸڭ ارتىقتىعى بولماس. مۇنى ٶزگەلەردەن وقشاۋ كٶرٸنەيٸنشٸ دەگەن نيەتتەن, بولماسا بٸلگٸشسٸنگەندٸكتەن ايتىپ تۇرعاننان اۋلاقپىز. سٸرە, بٸزدٸڭ قازاق قالامگەرلەرٸنٸڭ ەلٸ كٷنگە دەيٸن ۇقساتا الماي كەلە جاتقان بٸر كەمشٸلٸگٸ, بەلكٸم باستى كەمشٸلٸگٸ – وسى قاراپايىم كٶرٸنٸستٸ دەپ بٸر مايدان قىل سۋىرعانداي دەلدٸكپەن, قىشىعان جەردٸ دٶپ باسىپ ايتا المايتىندىعىمىزدا. يە, قالام جارىقتىقتىڭ جەمە-جەمگە كەلگەندە ساعان يە بەرمەي كەتەتٸن تۇستارى از كەزدەسپەيدٸ. جيناقتالعان ويدى شاشىراتىپ الامىز. سٶيتەمٸز دە كٶپ ٶزدٸلٸككە ۇرىنامىز. بولماشى عانا وقيعانى تٷسٸندٸرۋ ٷشٸن قاجەتٸ جوق ەپيزودتاردى شيىرلايمىز. اق قاعازبەن بەتپە-بەت كەلگەن جازۋ ٷستٸندە ول كەمشٸلٸك بەلكٸم بايقالماس, كەيٸن قالام سۋىتىپ قايتا ٷڭٸلگەندە دە ٶزٸ قىسقارتۋعا سۇرانىپ تۇرعان كەيبٸر سٶيلەمدەردٸ قاعىپ تاستاۋعا شاما كەلمەي قالادى. كەمشٸلٸك پە, كەمشٸلٸك. وسىندايدا شۋكشيننٸڭ كٶركەم ەڭگٸمە جايىنداعى مىنا بٸر توسىن تولعانىسى ەرٸكسٸز ەسكە تٷسەدٸ: «كٶشەدە كەمپٸر كەلە جاتتى, جول تايعاق ەدٸ. قۇلاپ قالدى, سەتكٸسٸندەگٸ جۇمىرتقا جارىلدى. بٸزگە كەرەگٸ وسى عوي. ال, بٸزدٸڭ جازۋشىلار قايتەدٸ دەيسٸز. سول كٷنگٸ اۋا رايىن سۋرەتتەيدٸ, تەرٸسكەيدەن كٷن كٶتەرٸلٸپ كەلە جاتتى دەيدٸ… جە, ونىسىن قويشى, كٷلكٸڭدٸ كەلتٸرگەندە كەمپٸردٸڭ ون جەتٸنشٸ جىلى قىز, نە كەلٸنشەك بولعاندىعىن ەڭگٸمەلەيدٸ. بٸزگە وسى كەرەك پە, بٸزگە كەرەگٸ كەمپٸردٸڭ وقىس قۇلاعانى عوي…».

قاراپايىمدىلىقتىڭ قايماعىن بۇزباي قاعازعا تٷسٸرۋ شەبەرلٸك مەكتەبٸن قالىپتاستىرعان بي-اعاڭ, بەيٸمبەت ٷردٸسٸن ٸلٸپ ەكەتكەن قالامى ۇشقىر جازۋشىلاردان شٷكٸر, بٸز دە كەندە ەمەسپٸز. وسىندايدا الدىمەن د.يسابەكوۆ, د.دوسجانوۆ پەن ت.نۇرماعامبەتوۆ اۋىزعا ٸلٸگەدٸ, س.مۇراتبەكوۆ ەكٸباستان. م.بايعۇت, م.قاناز, ن.دەۋتاەۆ, ج.شاشتايۇلى, س.اسىلبەكوۆ, ق.تٷمەنبايلار وسى ٸلەكتە. اۋىل تٸرشٸلٸگٸ, اۋىل ادامدارىنىڭ مٸنەز-قۇلقى, ولاردىڭ تۋما تابيعاتتان اۋماي قالعان جٷرٸس-تۇرىستارى, سٶز ساپتاستارى سۋرەتشٸنٸڭ قولىمەن اق كەنەپكە تٷسكەن ايشىقتى بوياۋداي ەشبٸر قۇبىلىسپەن شاتاستىرۋعا كەلمەيتٸن كەرەمەت كٶرٸنٸستەر كٶز الدىمىزدا تٸرٸ بەينەگە اينالىپ, تۇرا-تۇرا قالۋشى ەدٸ عوي. وسى تۇرعان تۇرىستارىندا دا ٷلكەن مەن بار-دى. ورىس ەدەبيەتٸ وعان «دەرەۆەنسكايا پروزا» دەپ ايدار تاقتى. وسى تاقىرىپتى قاۋزايتىن قالامگەرلەرگە دە ەرەكشە قۇرمەت كٶرسەتٸلدٸ.

جە, ەندٸ, «اقىرعى دەمگە» قايتا ورالايىق. بەرٸ قاراپايىم, اعايىن-دىلاردىڭ انامىزدان شىنىمەن ايىرىلىپ قالعان جوق پا ەكەنبٸز دەپ ٷن-تٷنسٸز اياق الىستارى دا سونداي قاراپايىم. ەربٸرٸندە كەدٸمگٸدەي جٷرەكسٸنۋ بار. مىنا سٶيلەمگە ٷڭٸلەيٸكشٸ: «اۋىل ادامدارى ليۋسيا مەن يلياعا امانداسقانىمەن, ولارمەن تٸلدەسٸپ جولىنان قالدىرمادى, قاستارىنان ٶتٸپ كەتٸپ, سىرتىنان قىزىقتاي قارادى. كەل-گەندەرگە كەمپٸرلەر مەن بالالار تەرەزەدەن سۇقتانا قارايدى, كەمپٸرلەر شوقىنىپ الدى.

ٸنٸسٸ مەن سٸڭلٸسٸن كٶرگەندە ۆارۆارا شىداي المادى:

– اناشىمىز بٸزدٸڭ… اناشىم-اي!
– تۇرا تۇرشى ەندٸ, – دەدٸ ميحايل وعان تاعى دا, – ٷلگەرەرسٸڭ ەلٸ…»

ەش جاتتىعى جوق, تانىس تٷتٸننٸڭ يٸسٸ كەلەدٸ تاناۋعا. جۇتا بەرگٸڭ كەلەدٸ. «شەشەمٸز ەلٸ تٸرٸ, اۋلا سىرتىنان قاقساماشى, جۇرتتى دٷرلٸكتٸرەرسٸڭ» دەگەندٸ مٸنەزٸ اردىڭ-گٷردٸڭ ميحايل سوڭعى سٶيلەممەن شەگەلەي تٷسەدٸ. قولمەن قويعانداي تٷسٸنٸكتٸ, نىق, ايقىن ەرٸ قاراپايىم. ياعني, كەمپٸر ەلٸ تٸرٸ. بەرٸ تەمٸر كەرەۋەتتٸڭ ماڭىنا جينالادى. اننا كەمپٸردٸڭ تٸرٸ ەكەندٸگٸنە كٶزدەرٸن جەتكٸزۋ ٷشٸن اۋزىنا سىنىق اينا توسادى. اينانىڭ بەتٸ بولار-بولماس دىمدانادى. بالالارى تۇس-تۇستان جينالماعاندا كەمپٸر انا دٷنيەگە جٷرٸپ كەتەر مە ەدٸ كٸم بٸلسٸن. شارۋاسى بٸتٸپ, تەك بولار-بولماس جٷرەگٸ عانا سوعىپ جاتقان انا بايعۇس ٸشكٸ تٷيسٸكپەن بالالارىنىڭ سوڭعى ساپار الدىندا باقىلداسۋعا كەلگەندٸگٸن سەزٸپ جاتقانداي, تارازىنىڭ ەكٸ باسىنداي تەربەلگەن كٸرپٸكتەرٸ بولار-بولماس قيمىلدايدى. بٸراق بۇل كٶپتٸڭ كٶزدەرٸنە تٷسپەگەن «قيمىل» ەدٸ. اقىرى وسى بولار-بولماس قيمىل اننا كەمپٸردٸڭ باۋىرىنان تاراعان ۇل-قىزدارىنىڭ كٷللٸ بٸتٸم-بولمىستارىن ٶزگەرتٸپ جٸبەرەدٸ. قالاي, نەگە? وسى سۇراقتاردىڭ جاۋابىن دا حيكاياتتىڭ ٶن بويىنان قينالىسسىز تاباسىز. كٶپتەن كٶرٸسپەگەندٸكتەن بٸر-بٸرٸن ساعىنىسىپ قالعان «باۋىرلار» ميحايلدىڭ كەلٸنشەگٸ ناديا دايىنداعان داستارحان باسىنا جينالادى. باياعىدا ەكەلەرٸ جاساعان ٷلكەن ٷستٶل ماڭىندا قايتا تابىسۋ – ولار ٷشٸن دە ەسەرلٸ قۋانىش ەدٸ. ەركٸم ەدەتتەگٸدەي ٶز ورىندارىنا جايعاسقان سەكٸلدٸ. بٸر-بٸرٸمەن ەزٸلدەسكەننٸڭ ايىبى بولماس پا ەكەن دەپ تە ويعا بەرٸلەدٸ. «شەشەلەرٸڭ ەل ٷستٸندە, كەلٸڭدەر» دەگەن ميحايلدىڭ جەدەلحاتىن الماعاندا ولاردىڭ بٷيتٸپ وتىرۋى ەكٸتالاي عوي. دەگەنمەن مۇنى «اتاپ» ٶتپەۋ اقىلعا سييا ما. ەركەكتەردٸڭ ەدەتتەگٸدەي تاماقتارى جىبىرلايدى. ميحايل ٷلكەن شاڭىراقتىڭ يەسٸ رەتٸندە ەرٸ الىستان, جاقىننان كەلگەن باۋىرلارىنىڭ قۇرمەتٸنە دەپ بٸر-ەكٸ بٶتەلكەنٸڭ تىعىنىن اشادى, قىزىلدى اپالارىنا, اقتى يليا ەكەۋٸنە قىلداي بٶلٸپ قۇيادى. قۇيۋىن قۇيدى عوي, ەندٸ قالاي ٸشكەندەرٸ جٶن, ستاقان سوعىستىرسا ايىپتى بولىپ قالماي ما. جانازادا وتىرعانداي ٷن-تٷنسٸز قىلعىتا سالۋدىڭ دا جٶنٸ جوق. ٸشٸپ سالدى. قۋ قۇلقىن تاعى نەلەردٸ تٸلەپ تۇر. «تاعى بٸردەن الىپ قويايىق, ەيتپەسە اشىپ كەتەر, – دەيدٸ ميحايل. – جەتەر. سەندەرگە ىقىلىق اتقانشا ٸشپەسە بولماي ما. شەشەلەرٸ ٶلٸم اۋزىندا جاتسا, بۇلار مۇندا تويلاپ وتىر. ٶلەڭ ايتىپ ماسقارا قىلماڭدار», – ۆارۆارا رەنٸش بٸلدٸرەدٸ.

تابيعي, ورىس تابيعاتىنا تەن سٶز تٸركەستەرٸ. راسپۋتيننٸڭ ٶزگەلەردەن ەرەكشە كٶرٸنەتٸن تاپقىرلىعىنىڭ ٶزٸ سوندا عوي, ول باسىن تاۋعا دا ۇرىپ, تاسقا دا ۇرىپ, بۇرىن-سوڭدى ايتىلماعان, تٸل ۇشىنا بۇرىن-سوڭدى ورالماعان توسىن ديالوگتار ٸزدەپ جاتپايدى. كٶز الدىڭدا بولعان وقيعانى قويۋلاتپاي دا قيىنداتپاي, دەپ بٸر قولعا ۇستاتقانداي دەلدٸكپەن دٶڭگەلەتٸپ بەرە سالادى. جەنە ونى ورىستاردىڭ اراسىنداعى جاعداي ەكەندٸگٸن دە ايتپاي اڭعاراسىڭ. ورىس اعايىنداردىڭ ٸشٸمدٸكسٸز ەشبٸر شارانى ٶتكٸزبەيتٸندٸگٸ بەلگٸلٸ. ەرٸ سوعان بٸلەك سىبانا كٸرٸسەتٸندٸكتەرٸن ايتساڭشى! يليا مەن ميحايل ٸشتەرٸنە ازداپ «وت» تٷسكەن سوڭ, سوناۋ ٸلگەرٸدەن كەلە جاتقان يگٸ «دەستٷردٸ» باسشىلىققا الا وتىرىپ, اناسىنىڭ دەمٸ ٷزٸلمەي جاتىپ, ويعا العان تىڭ باستامالارىن ەرتەڭنەن قالدىرماي ٸسكە اسىرىپ تاستاماققا بەكٸنەدٸ. ٶكپە-باۋىرلارى ەزٸلٸپ, قابىرعالارى قايىسىپ, قايعىدان قان قۇسىپ جٷرگەندەرٸ شامالى. ودان گٶرٸ «ەرتەڭگٸ» كٷندەرٸنە قاتتى الاڭدايدى: «ەرتەڭگٸ» كٷندەرٸنٸڭ نەمەن باستالىپ, نەمەن اياقتالاتىندىقتارى بەس ساۋساقتاي سايراپ تۇر. اننا كەمپٸر وسى بٸر تۇتام تٸرلٸكتە ەتەگٸنە شالىنىسىپ جٷرٸپ, بار قيىنشىلىقتى باستان كەشسە دە, جۇرتتان قالماي, ال, كەرەكتٸ جەرٸندە ولاردان اسىپ تٷسٸپ, وسىنشا ۇرپاقتى دٷنيەگە ەكەلدٸ. سول التىنداي ۇلدارىم بار دەپ, ارقاسىن اسقار تاۋعا تٸرەگەندەي دەرەجەگە جەتكٸزگەن, كەيدە ۇرتىن تولتىرا-تولتىرا سٶيلەۋگە دە يتەرمەلەگەن يلياسى مەن ميحايلى مٸنە, جالعاندى جالپاعىنان باسىپ, دٷنيەنٸ دٶڭگەلەتٸپ جٷر. قايران ورىس مٸنەزٸ-اي دەپ اھ ۇرماسقا دا شاراڭ جوق.

اننا كەمپٸردٸڭ تٷرٸن كٶرٸپ, بەرٸ دەرلٸك تٷڭٸلگەن. ول ٷشٸن ساناۋلى ساعاتتار عانا قالعان-دى. سوندىقتان, ەلدٸڭ الدىندا ۇياتقا قالماس ٷشٸن ەتەك-جەڭدەرٸن جيناقتاپ, شەشەلەرٸن اقىرعى ساپارعا جٶن-جوسىعىمەن شىعارىپ سالۋعا وسى باستان كٸرٸسكەندەرٸ جٶن. قارايلايتىن نە بار, ٷمٸتتەنەتٸن نە بار. جۇرت اننا كەمپٸردٸڭ بالالارى جان-جاقتى تٸرەپ تۇرعان ٶڭشەڭ مىقتىلار دەمەي مە. بٸر قىزى, تٸپتٸ, كيەۆتە تۇرادى. ەسكەري ادامعا تۇرمىسقا شىقتى دا سول جاقتا قالىپ قالدى. ەرينە, باۋىرىنان ٶرگەن بالالارىنىڭ بٸر-بٸرٸنەن ايىرماشىلىعى بولا ما, اناعا بەرٸ بٸردەي, دەگەنمەن تاتيانىڭ جٶنٸ بٶلەك. جەر شالعاي, ونىڭ ٷستٸنە كٷيەۋٸ ەسكەري ادام, ولاي-بىلاي بۇرىلۋعا مويىن مۇرشا بەرمەيدٸ. كەمپٸر دە ولارمەن ٶزگەلەر سەكٸلدٸ شٷيٸركەلەسە العان جوق, كەرەك دەسەڭٸز, كٷيەۋ بالاسىنا دا بٸر شەۋگٸم شاي بەرە العان ەمەس. بەرمەيٸن دەگەن اننا كەمپٸر جوق ەدٸ, جولدارى تٷيٸسپەسە كٸمگە بارىپ شاعىنادى. بٸراق ول كٷنەدان ٶزٸن دە اراشالاپ العىسى كەلمەيدٸ. باسقا بٸر پىسىقتاۋ ادام بولسا قايتەر ەدٸ, مٸنەكەي, ٶلەر شاعىندا تاتيانانى بٸر كٶرۋگە زار قىلىپ قويدى. بۇل نەنٸڭ قۇدٸرەتٸ بولدى, تەڭٸر-اۋ, ەنە, ٶلٸ مەن تٸرٸنٸڭ اراسىندا جاتقان كەمپٸرگە بٸرتٸندەپ جان ەنە باستاعانداي ما, قالاي. ول بۇرىن تٶڭٸرەگٸندە نە بولىپ, نە قويىپ جاتقاندىعىمەن ينەنٸڭ جاسىنداي شارۋاسى جوق-تى, تەك سىلق تٷسٸپ ٷنسٸز ۇيىقتاعاندى عانا بٸلەتٸن. ەندٸ مٸنەكەي, ٷي-ٸشٸندەگٸ قىبىر-جىبىرعا ەلەڭدەي قالاتىندى شىعارىپتى. تەرەزە تۇسىنان ٶرٸسكە بەتتە-گەن سيىرلاردىڭ مٶڭٸرەگەنٸن ەستيدٸ. اناۋ ايتقانداي ورنىنان تۇرىپ كەتپەسە دە, بەتٸنٸڭ بەرٸ قاراعاندىعىنىڭ ٶزٸ شٷكٸرلٸك قوي.

مۇنىڭ تاڭ قالاتىنداي نەسٸ بار. ٷزدٸك-سوزدىق كەلگەن بالالارىنىڭ داۋىسىن ٶز قۇلاعىمەن ەستۋٸنٸڭ ٶزٸ اننا كەمپٸرگە كەدٸمگٸدەي قۋات بەرگەن ەدٸ. وي-ساناسىنا دا سەۋلە جٷگٸرگەن تەرٸزدٸ. كٶرشٸسٸ ميرونيحانىڭ دا جايىن ويلاپ قويادى, جالعىز تۇرعان سوڭ قارايلاساتىن دا ادامى جوق. جالعىز سيىرى دا ٷي كٶرمەيدٸ, قوراعا قالاي كٸرگٸزەمٸن دەپ سونى قۋالاپ كەتكەن بولار. كيەۆتە تۇراتىن تانچوراسى بٷگٸن-ەرتەڭ وسى ماڭنان تٶبە كٶرسەتسە بار-اۋ, قالعان ٶمٸرٸنە ريزاشىلىق ايتىپ, تٷك قينالماستان انا دٷنيەگە اتتانىپ كەتە بارار ەدٸ. مىنا دٷنيەنٸ دە بٸر ادامداي قىزىقتادى عوي, ەشكٸمگە پايداسى جوق, تٸپتٸ نەمەرەسٸ نينكادان قالعان شەۋگٸمدٸ دالاعا شىعارا الماعان سوڭ, تٸرٸمٸن دەۋدٸڭ مەن-ماعىناسى قايسى. جەر باسىپ جٷرگەن ۇل-قىزدارىنىڭ بەت-جٷزٸن كٶردٸ, ريزا بەرٸنە. تەك كيەۆتەگٸ قىزى عوي قينايتىنى. قان-سٶلسٸز ەرٸندەرٸ جىبىرلايدى, «كەلەتٸن بولسا كەلٸپ تە قالار. امەريكادا تۇرمايدى عوي, ال, ٷش كٷننٸڭ ٸشٸندە امەريكادان دا كەلۋگە بولادى. ەلدە ەسكەري ادام بولعاندىقتان كٷيەۋٸن جٸبەرمەي قويدى ما?» وسىنداي كەرەكسٸز ويلاردىڭ ازداپ مازاسىزداندىرعانى دا قۋانىشتى. ياعني, دەنە-مٷشەلەرٸنٸڭ يكەمگە كەلٸپ, ازداپ بولسا دا جۇمىس ٸستەي باستاعانى عوي. تٸپتٸ, تٸكتەلٸپ وتىرۋعا دا جاراپ قالدى. جان-جاقتان كەلگەن بالالارىنىڭ اناسىنىڭ بەتٸ بەرٸ قاراعاندىعىن كٶرگەندە, نە ٸستەرٸن بٸلمەي اڭتارىلعان سەتتەرٸن كٶرسەڭٸز. ال, بۇل ۋاقىت ارالىعىندا ەرتە قامدانىپ, يليا مەن ميحايل انالارىن «ارمانسىز جٶنەلتۋ ٷشٸن» اراق-شاراپتان دا مولىنان الىپ قويعان-دى.

تاعى دا راسپۋتيندٸك ەدەبي ولجاعا تاپ بولا كەتەسٸز. تاعى دا قاراپايىم ديالوگتار, تاعى دا قاراپايىم, بٸراق, ورىس تابيعاتىمەن جىمداسا كەتەتٸن قاراپايىم كٶرٸنٸستەر. « – اراقتان قانشا الامىز? – دەپ سۇرادى يليا. – بٸلە المادىم, – دەپ ميحايل يىعىن قيقاڭ ەتكٸزدٸ, – قانشا دەگەنمەن بٸر جەشٸك كەرەك قوي. ودان ازعا اۋىز بىلعاۋدىڭ قاجەتٸ جوق. دەرەۆنيانىڭ تەڭ جارتىسى كەلەدٸ. شەشەمٸز ساراڭ بولماعان سيياقتى ەدٸ عوي, جۇرت الدىندا ماسقارا بولمايىق». ورىس حاراكتەرٸن قالاي تاپ باسقان. اراسىنا ينە سۇعا المايسىز. كەي-كەيدە وسى جولداردى قاعازعا تٷسٸرٸپ وتىرعان سەتتە ەلدەكٸمدەردٸڭ «راسپۋتينگە تىم سۇقتانىپ كەتكەننەن ساۋ ما?»-سى ايتىلىپ قالماس پا ەكەن دەپ تە ويلاپ قوياسىز. يە, مۇنداي قاراپايىم سٶيلەمدەردٸ قازاق جازۋشىسىنىڭ كەز-كەلگەن شىعارماسىنان كەزدەستٸرۋگە بولار. كەزدەستٸرٸپ تە جٷرمٸز. بۇعان كەلگەندە جەرگە قاراي المايمىز. دەي تۇرعانمەن, سٶزدەن مٷسٸن قاشاۋ دەگەن سيرەك قۇبىلىس بار عوي. كەيٸپكەر تۇلعاسىن سومداۋدا بٸزدٸڭ دە ەشكٸمگە ەسە جٸبەرمەيتٸندٸگٸمٸز انىق. تەك شىعارمالارىمىزدىڭ ورىس وقىرماندارىنا تٷپ نۇسقاداي دەلمە-دەل اۋدارىلىپ, جەتپەي جاتقاندىعى بولماسا. ادام حاراكتەرٸنٸڭ كەيدە جۇمساق, كەيدە قارا تاستاي قاتتى بولىپ كەلەتٸنٸ بەلگٸلٸ. مەسەلە جازۋشىنىڭ كٸمدٸ سٶز ەتٸپ وتىرعاندىعىڭدا. جەنە سول سۋرەتتەگەن بەينەنٸ اينىتپاي اق قاعازعا بەدەرلەي بٸلگەن شەبەرلٸكتٸ ايتىڭىز!

ٷلگٸ تۇتاتىن بٸر جاعداي, بۇل پٸكٸرٸمٸزبەن بٸرەۋلەر كەلٸسەر, بٸرەۋلەر كەلٸسپەس, بٸراق شىندىقتىڭ بەتٸنە تۋرا قاراعاندا دەل وسى حيكاياتتا اۆتورلىق بايانداۋ دەگەنٸڭٸز اتىمەن جوق. بٸزدٸ شارشاتىپ جٷرگەن قۇرعاق بايانداۋ. كەيٸپكەرٸمٸزدٸڭ ٸشٸنە تٷسٸپ, رۋحاني جان ەلەمٸنە ٷڭٸلگەنشە تىنىسىمىز تارىلادى, دٸڭكەلەپ بٸتەمٸز. راسپۋتيننٸڭ وي-ورامدارى بۇدان ٶزگەشە, بٶلەك, مٷلدەم بٶلەك. «اقىرعى دەمدە»: «ورىس پەشٸنٸڭ تٷبٸنە قويىلعان تەمٸر كەرەۋەت ٷستٸندە اننا كەمپٸر اجالىن توسىپ جاتتى» دەپ باستالاتىن اۆتورلىق بايانداۋ بٸر ابزاتس قانا, قالعانى گەرويلاردىڭ ٸس-ەرەكەتٸنە, تىنىس-تٸرشٸلٸگٸنە بايلانىستى. قايتالاپ ايتقاندا, راسپۋتين وسى جالعىز ابزاتستان سوڭ كٶزٸمٸزگە كٶرٸنبەيدٸ, جوق بولىپ كەتەدٸ. كەيٸپكەرلەردٸڭ ٸشكٸ تولعانىسى, مىنا ٶمٸردەگٸ اق پەن قارانى ايىرا بٸلۋدەگٸ پەلساپاسى, بولاشاقتان كٷتكەن ٷمٸتٸ, باۋىرعا دەگەن جاناشىرلىعى, تٸپتٸ تۋعان اناسىنا باعىشتالعان پەرزەنتتٸك ماحابباتى, بەرٸ-بەرٸ جينالىپ كەلەدٸ دە سەنٸ باسقا ەلەمنٸڭ «تەرريتوريياسىنا» سٷڭگٸتٸپ جٸبەرەدٸ. مۇنان سوڭ شىعارما اۆتورىن دا كەرەك قىلمايسىز, بٸر وقيعا جەلٸسٸ ەكٸنشٸسٸمەن «تٸل تابىسىپ», العا قاراي ٷن-تٷنسٸز سٷيرەي الا جٶنەلەدٸ, شىعارمانى باس الماستان قالاي وقىپ شىققاندىعىن دا اڭعارمايسىڭ. وقيعا جەلٸسٸ دەمەكشٸ, مۇندا ادام تٷسٸنٸپ بولمايتىن قىرىق قاتپارلى ەرٸ ساناعا ەرٸكسٸز تىقپالاناتىن قيىننان قيىستىرىلعان وعاش ەپيزودتار جوقتىڭ قاسى. بەرٸ قاراپايىم, دەپ بٸر ٶزٸمٸز كٷندە ميداي ارالاسىپ جٷرگەن بٸزدٸڭ اۋىل ادامدارىنان اۋمايدى. تەك اتى-جٶندەرٸ باسقا, مەكەن-تۇراعى, تٸلٸ باسقا.

كەمپٸردٸڭ كەرەۋەت ٷستٸندە قادالىپ وتىرعاندىعى, موينىن سوزىپ تەرەزەدەن سىرتقا ٷڭٸلەتٸندٸگٸ بىلاي تۇرسىن, ول بٸردە قالبالاقتاپ تابالدىرىقتان قالايشا ارى اتتاعاندىعىن دا سەزبەي قالادى. مۇنى كٶرگەن بالالارى العاشىندا ٶز كٶزدەرٸنە ٶزدەرٸ سەنبەي ٷرەيلەنەدٸ, ارتىنشا ەپتەپ سابالارىنا تٷسە باستايدى. مٸنە, كەرەمەت! «اجالدىڭ اۋزىن ۇرىپ جٸبەردٸ بٸزدٸڭ انامىز, مىقتى عوي بٸزدٸڭ انامىز!» ەندٸ مۇنان بىلايعى جەردە بەكەرگە ۋەيٸم جەپ, بەكەرگە ۋاقىت ٶتكٸزۋدٸڭ نە مەنٸ بار. شىنىمەن دە شەشەلەرٸنٸڭ بەتٸ بەرٸ قارادى. اش جاتقان كٸسٸنٸ بٸردەن تويىندىرىپ جٸبەرەيٸك دەگەندەي, قىزدارى جابىلىپ بٸر قازان بوتقا پٸسٸرەدٸ. يليا مەن ميحايلدىڭ قۇدايى بەرٸپ, «كٶپ تۇرسا اشىپ كەتەر» دەپ بٸر-بٸرٸن قاعىتقان بولىپ, قازا جٶنەلتۋ ٷشٸن ساتىپ الىنعان مونشاداعى «اقاڭنىڭ» بٷيٸرٸن بٸراز ويسىراتىپ-اق تاستايدى. ٸشەدٸ, ۇيىقتايدى, تۇرا سالىپ «باس جازادى». تاماشا. شەشەسٸنٸڭ ٶلٸم حالٸندەگٸ احۋالى دا بٸرتٸندەپ ۇمىتىلا باستايدى. قالادا تۇرىپ, بوي-سويىن باپتاپ ٷيرەنگەن ليۋسيا بٸردە ورمان ٸشٸنە سٷڭگٸپ, باياعى بالالىق شاعىن ەسكە تٷسٸرٸپ, بٷلدٸرگەن تەرٸپ كەتەدٸ. اناسىنىڭ انا دٷنيەگە جٷرٸپ كەتەردەي جاعدايى بايقالمايدى, كٷننەن-كٷنگە تەۋٸر بوپ كەلە جاتقاندىعىن بٸرەۋ ايتسا سەنبەس ەدٸ, تٶرت كٶزدەرٸ تٷگەل كٶرٸپ وتىر عوي. ەركٸمنٸڭ جۇمىسى بار, تٸرلٸگٸ بار, شەشەمٸز قاشان ٶلەدٸ دەپ ميحايلدىڭ تار ٷيٸندە تىعىلىسىپ كٷن ٶتكٸزە بەرە مە? بەلكٸم, ايلاققا ەرتەڭ كەلٸپ تۇمسىق تٸرەيتٸن جولاۋشىلار كەمەسٸنە ٸلەسٸپ, تايىپ تۇرعاندارى دا ارتىق بولماس. مۇنى باستاعان ليۋسيا. باستىقتارىنا ٶتٸنٸش ايتىپ, سۇرانىپ كەلگەن وڭتايلى سەتتە كەمپٸر ٶلمەي قالدى. ەندٸگٸ جولى جٸبەرە قويا ما. ەسٸ كٸرگەن اننا كەمپٸردٸڭ ٶكٸنٸشٸ ودان بەتەر, بالالارىنىڭ باسى قوسىلعاندا جۇرتتى ەۋرەگە سالماستان جٶنەلٸپ كەتكەنٸ جٶن-اق ەدٸ. بالالارىن جۇمىسىنان قالدىردى, «شەشەمٸزدٸ جەرلەۋگە بارامىز» دەپ باستىقتارىنان ٶستٸپ قيىلىپ سۇرادى عوي, ەرتەڭ سوپيىپ قالاعا بارعاندا ەرٸپتەستەرٸنە نە دەيدٸ. ۇيات-اق. تانچورا دا كەشٸگۋدە, كەنجە قىزىمدى بٸر كٶرسەم-اۋ دەگەن ەدٸ بۇل پاقىر. شىنىمەن وسى جولى جٷزدەسۋدٸڭ ىڭعايى كەلە مە, ەلدە كەلمەي مە?

كەمپٸردٸ انا دٷنيەگە جٸبەرمەي جاتقان دا وسى ەلسٸز ٷمٸت ەدٸ. شەشەلەرٸنٸڭ ەزٸر ٶلمەيتٸندٸگٸنە بەرٸنٸڭ كٶزدەرٸ جەتتٸ. ەندٸ, نە ٸستەمەك? سونىڭ اراسىنشا ماسكٷنەم ميحايل ەشكٸمگە ايتپاستان, كيەۆتە تۇراتىن قارىنداسىنا «نەسٸنە كەلەسٸڭ ەۋرە بولىپ, كەلمەي-اق قوي, شەشەڭ بيگە دايىندالىپ جاتىر» دەپ قوسىمشا جەدەلحات جولداپ جٸبەرگەن-دٸ. تٸرٸ ادامعا تٸس جارمايمىن دەگەن ۋەدەسٸن كەيٸپ بوپ وتىرعاندا تارس ەسٸنەن شىعارىپ الادى. مىنا «سۋىت حابار» اننا كەمپٸردٸ ەكٸنشٸ رەت كەرەۋەتكە اتىپ ۇرادى. بۇل جولى ەبدەن ناشارلايدى, تانچورانى كٶرەم-اۋ دەگەن ٷمٸتٸ قۇمداي ٷگٸتٸلەدٸ. «كەتپەڭدەر, ەندٸ بٸر كٷن شىداڭدار, كٶپكە ۇزاماسپىن» دەپ جالىنادى كەرٸ قاراي جولعا شىققالى جاتقان بالالارىنا. بالالارى شەشەلەرٸن تىڭدايتىنداي جاعدايدا ەمەس ەدٸ. بۋىنىپ-تٷيٸنٸپ دايىندالىپ قويعان. سول تٷنٸ كەمپٸر دٷنيە سالادى.

بٸتتٸ. شىعارمانىڭ فينالى دا وسىلاي اياقتالادى. بىلاي قاراساڭىز الىپ-جۇلىپ بارا جاتقان كٷردەلٸ قايشىلىقتار جوقتىڭ قاسى. تٸپتٸ كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ بٸر-بٸرٸن تٷسٸنبەي قالاتىن تۇستارى دا جات ەمەس, قاراپايىم عانا ٶمٸر اعىسى. بٸر وتباسىنىڭ تٸرشٸلٸگٸ. بٸر انانىڭ باۋىرىنان تاراعان ۇرپاق قالاي ٶزگەرگەن, زامانا جەلٸنٸڭ قاتاڭ قاقپاقىلى ولاردى تىم قاتال, تىم قاتىگەز جولعا سالىپ جٸبەرگەننەن ساۋ ما. ال, اناسى ولاردى ەلٸ كٷنگە دەيٸن باياعىداي بالا كٶرٸپ جٷرسە… اقىرعى كٷندٸ كٷتە المادى. ەسەيە كەلە ورىس ادامدارى اناعا دەگەن ىستىق سەزٸمدەرٸن دە سۋىتىپ الاتىن سەكٸلدٸ مە قالاي. بۇلاردان ٷيرەنەتٸن نە بار, ال, جيرەنەتٸن تٸرلٸكتەرٸ باستان اسادى. وسىلاي جالعاسا بەرە مە? اششى سۋدىڭ بۋىنا پٸسكەن بٷگٸنگٸلەردٸڭ باستى ماقسات-مٷددەلەرٸ نە نەرسە? كەلەر كٷندەردەن نە كٷتەدٸ? بەرٸ بۇلىڭعىر. ىڭ-شىڭسىز انا دٷنيەگە اتتانىپ كەتكەن اننا كەمپٸردٸڭ نەسٸ كەتەر دەيسٸڭ?! ال, تٸرٸلەردٸڭ اناعا دەگەن پەرزەنتتٸك بورىشتىڭ ٶتەۋٸ دەگەن ۇلى سەزٸمدەرٸ ەلدەبٸر ىبىلجىعان قوقىر-سوقىرمەن ميداي ارالاسقان…

سۇراق كٶپ. جاۋاپ تا تولىقتاي بەرٸلگەن تەرٸزدٸ. تەك, سونى دۇرىس ۇعىناتىن كەۋدەدە زەردە بولسا…

جازۋشى راسپۋتيننٸڭ ابىرويىن اسقاقتاتقان تاعى بٸر ايتۋلى شىعارماسى – «عۇمىر بويى ۇمىتپا» («جيۆي ي پومني») پوۆەسٸ. سوعىس, ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى ادام تاعدىرىن سان قىرىنان تارازىعا سالىپ, سان قىرىنان كەدٸر-بۇدىر سىناقتان ٶتكٸزٸپ, بٸردە ورعا يتەرٸپ, بٸردە سول ۇرىس دالاسىنان سانالى تٷردە قاشىپ, تۋعان اۋىلى – انگارا جاعالاۋىنداعى اتامانوۆكا قىستاعىن پانالاپ جٷرگەن دەزەرتير اندرەي گۋسكوۆتى قانشا جاماندايىن دەسەڭ دە, ارا-تۇرا قيياناتقا قيعىڭ كەلمەيتٸن جەنە مويىنعا اۋىرتپالىق تٷسكەن سەتتە ادام مٸنەزٸنٸڭ قالاي ٶزگەرەتٸندٸگٸن باقايشاعىنا دەيٸن اشىپ, انىق سۋرەتتەگەن كەرەمەت تۋىندى. كەرەمەت تۋىندى ەكەندٸگٸ بٸزدەن بۇرىن دا ايتىلعان, بٸزدەن بۇرىن دا جازىلعان. ونىڭ ٷستٸنە سوعىس تاقىرىبى تاڭسىق ەمەس. شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ دا وسى تاقىلەتتەس حيكاياتى بار. بٸرٸ سولتٷستٸكتٸ, بٸرٸ ورتالىق ازييانى مەكەندەگەن ەكٸ بٸردەي تالانتتى جازۋشىنىڭ بٸر تاقىرىپقا قالاي قالام سٸلتەگەندٸگٸنە تاڭداناسىڭ دا قوياسىڭ. بٸر عاجابى, ەكٸ تۋىندى دا ٶز وقىرماندارىن تاپتى, وقىرماندار تەك تاقىرىپ ۇقساستىعىن عانا اڭعارعانىمەن, ونداعى كەيٸپكەرلەردٸڭ تٶڭٸرەكتٸ تۇمان باسىپ, سوعىس جٷرٸپ جاتقان تۇستاعى كٶزقاراستارىنا, ٶمٸرلٸك ۇستانىمدارىنا ٶزدەرٸنشە باعا بەرۋگە تىرىستى. قالامگەر ماقساتتارى دا ورىندالدى.

شولوحوۆتىڭ «نە ايتپاعىڭ, ۇسىنعان يدەياڭ العاشقى سٶيلەمنەن-اق بەلگٸلٸ بولسىن» دەگەن سٶزٸ بار. بەلكٸم, بۇل ۇستانىم ودان بەرٸ دە تالاي مەرتە قايتالانعان شىعار. تٷپكٸ ويىڭدى العاشقى سٶيلەمنەن اڭعارتۋ شەبەرلٸككە كەلٸپ تٸرەلەتٸن تەسٸل. كەيدە وسى قاعيدانى بٸلە تۇرا كٶبٸمٸز اۋا جايىلىپ كەتەمٸز, انانى-مىنانى شيىرلاپ, باستاپقى باعىتتان اۋىتقيمىز. ال, قازاقتىڭ قۇداي بەرگەن قارا سٶزٸن ورتا جولدان بۇتارلاپ, سىندىرىپ, سودان ٶزدەرٸنشە جاڭالىق اشپاققا تىراشتاناتىندار قاتارىنىڭ ەسٸرەسە, سوڭعى ۋاقىت بەدەرٸندە كٶبەيە تٷسكەندٸگٸن ەستە جاسىرۋعا كەلمەيدٸ. سٶزدەن, سٶز يٸرٸمٸنەن «مودا» قۋۋشىلىق, اپاتتى جاعدايعا ۇرىندىراتىن قاۋٸپتٸ قادام. ٷلكەنٸمٸز بار, كٸشٸمٸز بار, بۇدان ەسٸلٸ اۋلاق جٷرگەندٸگٸمٸز ابزال.

مٸنە, راسپۋتيندٸك جورعا جٷرٸسكە جٷگٸنەيٸكشٸ, جورعا جٷرٸس دەگەنٸمٸز – اۆتوردىڭ قاي شىعارماسىن الماڭىز, بٸردەن قاراپايىمدىلىق قاعيداسىنا ەكەپ ماڭداي تٸرەيدٸ; ارناسىنان اسىپ تٶگٸلگەن كٶپٸرمە سٶز, ويدى ٶزٸمشە جەتكٸزەمٸن دەپ «ميدىڭ مىڭ گرادۋستىق دومناسىندا قورىتىلماعان» قۇرمالاس سٶيلەمدەر تٸزبەسٸن شۇبىرتۋ, وقيعانىڭ بوي-سويىنا ساي كەلمەيتٸن شتريحتاردى ەرٸكسٸز تىقپالاۋ ت.ب. باسى ارتىق ەلەمەنتتەر كەزدەسە بەرمەيدٸ. حيكاياتتىڭ العاشقى بەتٸندەگٸ مىنا بٸر قاراپايىم سۋرەتتەرگە نازار سالىڭىزشى: «وسى بٸر ايازدى كٷندەرٸ انگارا بويىندا سۋعا جاقىن ورنالاسقان تٶمەنگٸ باقشادا تۇراتىن گۋسكوۆتاردىڭ مونشاسىندا زات جوعالدى: ميحەيچتٸڭ جاقسى, قولدان جاسالعان ۇستالىق بالتاسى ۇشتى-كٷيلٸ جوق بولدى. ٶزگەنٸڭ كٶزٸنە تٷسپەسٸن دەگەن بٸردەمەسٸن قازاندىق جانىنداعى ەدەنگە تٶسەلگەن الاشانىڭ استىنا تاستاي سالاتىن ەدەتٸ بار. گۋسكوۆتىڭ تەمەكٸسٸن ٷگٸتٸپ بولىسىمەن بالتانى سوندا تىعا سالعانى ەلٸ ەسٸندە. كەلەسٸ كٷنٸ ٸزدەگەندە زيم-زييا جوق بولدى. بەرٸن دە تٸنتە ٸزدەپ شىقتى, تٷپ ورنىمەن جوق, ەندٸ ەسٸڭە تٷسٸرٸپ كٶر. ول از دەگەندەي مونشا ٸشٸنٸڭ ەبدەن استاڭ-كەستەڭٸن شىعارعان ميحەيچ جالعىز بالتانىڭ عانا جوعالماعاندىعىن سەزدٸ. ەلدەكٸم سەكٸدەگٸ تەمەكٸ جاپىراعىنىڭ دا جارتىسىنان كٶبٸن قىمقىرىپ, مونشانىڭ كٸرە بەرٸسٸندەگٸ اڭعا شىققاندا كيەتٸن ەسكٸ شاڭعىنى دا الا كەتكەن. سوندا عانا قارت گۋسكوۆ ۇرىنىڭ الىستان كەلگەنٸن, بالتانىڭ ەندٸ ۇشتى-كٷيلٸ جوعالعانىن سەزە قويدى…»

ٷزٸندٸ ۇزاقتاۋ. بٸراق, گۋسكوۆتىڭ ۇلى اندرەيدٸڭ مايدان شەبٸندە جٷرگەندٸگٸن, سوڭعى كەزدەرٸ ودان حابار ٷزٸلگەندٸگٸن, اۋىلعا بالاڭىزدان حات كەلمەدٸ مە دەپ ۋچاسكوۆويدىڭ كٷدٸكتٸ سۇراۋ سالعاندىعىن ويعا الاسىڭ دا, بٷيرەگٸڭ بٷلك ەتە تٷسەدٸ. «ۇرى» الاشانىڭ استىندا جاتقان بالتانى قالايشا بٸردەن تاۋىپ الا قويدى. اندرەي, اندرەي! بۇل اندرەيدٸڭ ٸسٸ بولماسا نەتتٸ. شىعارما وسىدان باستاپ قويۋلانا تٷسەدٸ. اندرەيدٸڭ اتا-اناسىنىڭ قولىندا تۇراتىن سٷيٸكتٸ جارى ناستەنا بۇل جاعدايدى كولحوزدىڭ اۋىر جۇمىسىنان كەلگەن بويدا ەستيدٸ, ەستٸگەننەن باستاپ كٶڭٸلٸ نٸلدەي بۇزىلادى. سوعىس جٷرٸپ جاتىر. سوعىستان قاشقانداردىڭ تارتار جازاسى بەلگٸلٸ, ولاردى توپتىڭ الدىنا شىعارادى دا بٸردەن اتىپ تاستايدى. ٶزگەلەرگە ساباق ٷشٸن, كەڭەس ەسكەرلەرٸنٸڭ ونداي ساتقىندىقتى ەندٸ قايتالاماس ٷشٸن. سوندا قالاي?! شىنىمەن اندرەي!.. جو-جوق, ولاي بولۋى مٷمكٸن ەمەس. ناستەنانىڭ ەرٸم مايداننىڭ العى شەبٸندە جٷر دەپ ەشكٸمگە ايقايلاپ ايتپاسا دا, ٸشٸنەن ماقتاناتىندىعى قايدا; يىعى قاجالعانشا كٸم ٷشٸن اۋىر جۇمىس ٸستەپ جٷر; سولارعا تيتٸمدەي بولسا دا پايداسى تيەر مە ەكەن دەپ زاەمعا دا جۇرتتىڭ الدىمەن جەنە تٷسكە كٸرمەيتٸندەي كٶپ سوماعا جازىلعان جوق پا ەدٸ; بولاشاقتان كٷتەتٸن جارقىن كٷندەرٸ بۇدان بىلاي ەلەسكە اينالىپ كەتپەسە نە قىلسىن!.. ٷرەي, ٷرەي! مونشانىڭ بٸر بۇرىشىنا اپارىپ تىققان نانى ەرتەڭٸندە عايىپ بولادى. بٸراق پەندە شٸركٸن ٶز قولىمەن ۇستامايىنشا سەنە مە. كەشكٸلٸك انگارادان شەلەكپەن سۋ تاسىپ مونشانى ەبدەن قىزدىرادى. اندرەيدٸ كٷتكەن سەكٸلدٸ مە نەمەنە?! راس, راس ەكەن, اڭساپ كٷتكەن كٷيەۋٸمەن قاراڭعى تٷنەكتە, قاراعاي يٸسٸ ساسىعان سىز مونشانىڭ ٸشٸندە كەزدەسەدٸ. سوعىستىڭ اياقتالۋىنا دا كٶپ قالماعان سەكٸلدٸ عوي. جارالانعانداردىڭ الدى ەلگە كەلٸپ جەتتٸ. ولاردىڭ كەلگەنٸ دە دەتكە قۋات. ناستەنا جەڭٸسپەن ورالعان كٷيەۋٸن ۇلان-اسىر توي ٷستٸندە قۋانىشتى كٶڭٸلمەن كٷتٸپ الماقشى ەدٸ. بۇل نە ماسقارا?!

سولاي, سولاي بولىپ شىقتى. ساقال-شاشى ٶسٸپ, ٷستٸ-باسىنان كٶڭٸرسٸگەن يٸس ساسيتىن, ادام كەيپٸنەن گٶرٸ ايۋانعا ۇقساس تٸرٸ مٷسكٸن بۇل شىنىندا دا اندرەي ەدٸ. ىستىق مونشانىڭ ارعى تٷكپٸرٸنە اپارىپ, اسىعىس-ٷسٸگٸس ناستەنانىڭ دا «شارۋاسىن» بٸتٸرەدٸ. بٸراق ناستەنا وسى بٸر وسپادارسىز قىلىقتان تيتتەي لەززات السا نە دەيسٸز. مايدان دالاسىنان جەڭٸسپەن ورالعان كٷيەۋٸن كٷتٸپ العان كٷنٸ ەلدە جوق باقىت قۇشاعىنا كٷمپ ەتٸپ تٷسپەكشٸ بولعان جەنە تالاي تٷن وسى ارمان قۇشاعىندا تەربەلٸپ, يت تٸرشٸلٸكتٸ قييال ەلەمٸندەگٸ جۇماق ٶمٸرگە ويشا ايىرباستاپ, سول ٷشٸن عانا كٷن كەشٸپ جٷرگەندەي سەزٸلەتٸن ناستەنانىڭ بار ٷمٸتٸ جەرمەن جەكسەن بولادى. بۇل نە ماسقارا, مىنا دٷنيەنٸڭ اياعى نە بوپ بارادى? ادام-اۋ, تٶرت جىل كٷتكەن سوعىستىڭ اياقتالۋىنا دا ساناۋلى ساعاتتار قالعان جوق پا? بۇل باقىتسىزدىق, بٸراق وسى باقىتسىزدىقتىڭ عۇمىرىندا بٸر پەندەگە جامانشىلىق جاساماعان ناستەنانى نىساناعا الۋى قالاي? ەلگە نە بەتٸن ايتادى?

ونسىز دا «شىقپا جانىم, شىقپامەن» يتٸنٸپ-سۇعىنىپ ەزەر-ەزەر جان باعىپ جٷرگەن گۋسكوۆتار وتباسىنا قاسٸرەتتٸڭ قارا بۇلتى ٷيٸرٸلٸپ سوقتى, مٸنەكەي! ويلاماعان جەردەن. ەندٸ, نە ٸستەيدٸ? بۇدان ەرٸ ناستەنانىڭ ايانىشتى ٶمٸرٸ باستالادى. دەرەۆنيانىڭ بٷگٸنگٸ باس كٶتەرەرلەرٸ دە ەيەلدەر عوي, ورمانعا بارىپ اعاش كەسەدٸ, شٶپ شابادى, مال باعادى. ادام تٶزگٸسٸز اۋىر جۇمىس تيتىقتاتسا دا بٸر دە بٸرەۋٸ دىبىس شىعارعان ەمەس. سەبەبٸ, بەرٸ جەڭٸس حابارىن كٷتٸپ جٷردٸ ەمەس پە. «قارا قاعاز» كەلگەندەردەن باسقالارىنىڭ جول قاراۋدان شارشايتىن تٷرلەرٸ جوق. مايدانگەرلەر كەلگەن كٷنٸ مۇنىڭ بەرٸ سول ساعاتتاردا-اق بٸردەن ۇمىتىلادى, تٷك كٶرمەگەندەي توتىداي تارانىپ شىعا كەلەدٸ.

يە, ناستەنا مايداننان ورالعان كٷيەۋٸن كٷتٸپ الىپ جەتٸستٸردٸ. مۇنان ەرٸ قالاي ٶمٸر سٷرەدٸ? بۇل توزاقتان قۇتىلۋدىڭ قانداي امالى بار? باسقا بٸرەۋ بولعاندا اندرەيدٸڭ وپاسىزدىق جاساعاندىعىن ەلگە جارييالاپ, ٶز باسىن مىنا بىلىققا باتىرماي تۇرعاندا اراشالاپ الار ما ەدٸ. جۇمىر باستى پەندەنٸڭ قانشا تىرىسقانىمەن ويلاماعان تۇستان ەيتەۋٸر, بٸر كەمشٸلٸك جٸبەرٸپ الۋى مٷمكٸن. كەمشٸلٸك, بٸلمەستٸك… جە, ونى كٸم ساناپ تاۋىسا الار. بٸراق مايداننان قاشقاندى قالاي اراشالاپ الارسىز. ٶزٸ قاشىپ, ٶز كٸنەسٸنە ٶزٸ جاۋاپ بەرسە ارمان بار ما, ول ەندٸ بۇل جيٸركەنٸشتٸ ٸسكە ناستەنانى دا ارالاستىرعالى وتىر. دوق كٶرسەتەدٸ, ايبات شەگەدٸ, ەلدەنەگە تٸسٸن قايراپ كەكتەنەدٸ. «مەنٸڭ قايدا ەكەندٸگٸمدٸ بٸر پەندەگە سەزدٸرەر بولساڭ, جەردٸڭ استىنا تٷسسەڭ دە سازايىڭدى بەرەمٸن!» دەپ سٷيٸكتٸ جارىنا جۇدىرىعىن تٷيەدٸ. جەنە ەسكٸ قىستاۋدى پانالاپ جاتقان ماعان ازىق-تٷلٸك, اڭ اتىپ جەيتٸن وق-دەرٸ جەتكٸزٸپ تۇراسىڭ دەپ مٸندەتسيدٸ. ناستەنا بايعۇس وسىنىڭ بەرٸنە كٶندٸككەندەي راي تانىتادى. شىندىعىنا كەلگەندە ناستەنا وسىنشالىق جاسىق پا ەدٸ?

راسپۋتين وسى ارالىقتا كٶزگە باتتيىپ كٶرٸنە بەرمەيتٸن اسا دٸلگەر ادامگەرشٸلٸك سەزٸمدٸ بارىنشا اسقاقتاتىپ كٶرسەتەدٸ, بارىنشا قاراپايىم تٸلمەن جەرٸنە جەتكٸزە سۋرەتتەيدٸ. ناستەنا جەتٸمدٸك تاقسٸرەتٸن دە بٸر ادامداي تارتتى, يىعى جىلتىراپ دۇرىس كيٸم دە كيٸنگەن ەمەس, انا ەلديٸنە دە بوي ٷيرەتە المادى, دەلٸرەك ايتقاندا ازاپ ٷشٸن تۋعانداي. جان باعىس ٷشٸن ەسٸكتەن ەسٸك سىعالاپ, انگارا بويىنداعى بٸر جاماعايىنىنىڭ ٷيٸندە قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ تۇرىپ جاتقان تۇستا كٶرشٸ قىستاقتان كەلٸپ, متس-كە جاعار ماي تاسىپ جٷرگەن ەڭگەزەردەي نار تۇلعالى جٸگٸت اندرەيدٸڭ بٸر ايتقان ٶتٸنٸشٸن جەرگە تاستاماستان, ٸزٸنە ەرٸپ جٷرە بەرگەن-دٸ. جار بولۋ دەگەننٸڭ ارعى استارىنا دا وي جٷگٸرتٸپ جاتپادى. ٶمٸرٸ بەينەت كٶرۋگە جارالعان جان ەكەن, ەندەشە بٸر اۋلادان ەكٸنشٸ اۋلانى اۋىستىرعاندا نە تۇر? ۋاقىت ٶتە كەلە اندرەيمەن دە دۇرىس تۇرىپ كەتەرمٸز دەپ ٷمٸتتەنگەن. اناۋ ايتقانداي باس اينالاتىن باقىتتىڭ ورتاسىنا تٷسٸپ كەتپەسە دە, ەل قاتارلى تٸرلٸك كەشتٸ. وعان وسىنىڭ ٶزٸ جەتٸپ ارتىلاتىن ەدٸ. سوعىس, جە سوعىستى قويشى, ەل باسىنا تٶنگەن نەۋبەتتەن كٸم بوي تاسالاپ, جان ساقتايدى. ال, جارالانىپ قالعاندىعى بولماسا گوسپيتالدەن ەكٸ اياعىنا مٸنٸپ, دٸن امان شىققان كٷيٸ مايدان دالاسىندا قان كەشٸپ جاتقان سەرٸكتەستەرٸنە سەپتەسۋدٸڭ ورنىنا تٷككە تۇرمايتىن سىلتاۋدى اراعا تىقپالاپ, سوعىستان قاشقان اندرەيدٸ اقتاپ الاتىن امال بار ما بۇل جالعاندا?! ونىڭ نەسٸنە جورتاقتاتادى, ول قاشقىن. اقىل-ەسٸنٸڭ امانىندا سوعىستان قاشقان اندرەيگە ناستەنا ناستەنا باسىمەن نە ٷشٸن كٶمەكتەسپەك? سونىڭ ايتقان تاپسىرماسىن ٷي-ٸشٸنەن ۇرلاپ-جىرلاپ جەتكٸزٸپ تۇرماق! جيٸركەنٸشتٸ! مۇنان بىلايعى جەردە ناستەنا دا ۇرىعا اينالىپ شىعا كەلمەكشٸ. بۇرىن بٸرەۋدٸڭ الا جٸبٸن اتتاماعان ناستەنا ەندٸ ۇرى! اندرەيدٸ ەل كٶزٸنەن جاسىرعانى ٷشٸن تاعدىر ٶزٸن دە اياماس, ٶزٸنە دە زٸلباتپان سىباعا دايىنداپ قويعان بولار. سەبەبٸ, مۇنىڭ قولى دا بىلعانىش. ايىبى بارداي ەل-جۇرتتان بٶلەكتەنٸپ جٷرگەندٸ جاقسى كٶرەدٸ, بۇرىنعىداي ەمەن-جارقىن كٷلمەيدٸ, تۇيىق, بۇيىعى. ناستەنا اتامانوۆكا قىستاعىنىڭ جوعارعى جاعىنداعى اندرەي سيۆىيدىڭ ەسكٸ قونىسىندا بوي تاسالاپ جاتقان قاشقىن اندرەي گۋسكوۆقا نە سەبەپتەن شىق جۇقتىرعىسى كەلمەيدٸ? سٷيٸسپەنشٸلٸكتٸڭ, ماحابباتتىڭ ەسەرٸ مە? جو-جوق, بۇلاي دەسەڭٸز قاتەلەسەر ەدٸڭٸز, اندرەيمەن قوسىلعان ساناۋلى جىلدار ٸشٸندە دە ماڭدايى جارقىراپ, قىزىققا باتقانى شامالى ەدٸ عوي. قۇرساق كٶتەرمەدٸ, قۇرساق كٶتەرمەگەن ەيەلدٸ كٸم جاقسى كٶرسٸن. رەتٸن تاۋىپ اندرەيدٸڭ دە بٸرنەشە مەرتە تاياقتاپ العانى بار. ەنەسٸ سەمەنوۆنانىڭ دا ناستەناعا دەگەن ٶكپەسٸ قارا قازانداي. ايىبى – بالا تۋماعاندىعى. وسىنىڭ بەرٸ جينالىپ كەلگەندە ناستەنانى تاس تٷيٸن شەشٸمگە يتەرمەلەمەس پە ەدٸ. بەرٸنەن بۇرىن مىنا سەكٸلدٸ كٸر-قوقىستان ٶزٸن اراشالاپ العانى جٶن ەمەس پە ەدٸ?! مۇنداي سەتتٸلٸك ەندٸ قايتٸپ قولىنا تٷسە بەرە مە? اندرەي دە ٶز جازاسىن تارتسىن. ال, ميليتسيونەر كٷن ارالاتىپ گۋسكوۆتاردىڭ شارباعىن قاعىپ تۇر: «ميحەيچ, ۇلىڭىزدان حابار بار ما?» جىلقى باققاننان باسقا مىنا دٷنيەدە راقات-قىزىق بار دەپ ويلامايتىن ميحەيچ تاباندا نە جاۋاپ بەرە قويسىن. يىعىن بٸر قيقاڭ ەتكٸزەدٸ دە اقساڭداي باسىپ, ات قورانىڭ ارعى تٷكپٸرٸنە قاراي جىلىستاي تٷسەدٸ.

كەلٸنٸ ناستەنانىڭ بۇرىن بايقالماعان اسىعىس جٷرٸس-تۇرىسىنان بٸر نەرسەنٸ بايقاعانداي ما قالاي, بٸر ٶزگەرٸستٸڭ بارلىعىن ٸشكٸ تٷيسٸكپەن سەزگەندەي مە قالاي?! ناستەنا شالىس باسقان ەربٸر قادامىن ەلدەن جاسىرىپ ەلەك. ٶزٸ دە ٶلەردەي شارشادى. اندرەيدٸڭ مويىنعا ەكٸ اياعىن سالاقتاتىپ قويىپ, بٸرازعا دەيٸن ماسىل بولاتىن تٷرٸ بار. بۇل ازاپتىڭ قاشان اياقتالاتىندىعى جەنە بەلگٸسٸز. جٷگٸر, جٷگٸر, ناستەنا, سوڭعى دەمٸڭ تٷگەسٸلگەنشە جٷگٸرٸپ قال! بۇرىندارى بٸر ادام ٷشٸن جٷگٸرسەڭ, ەندٸ ەكٸ ادام ٷشٸن جٷگٸرەسٸڭ. تاعدىردىڭ ساعان ارناعان «سىيى» عوي. قولىنا ٸلٸنگەندٸ قويىن-قونىشىنا تىققىشتاپ, ۇراداعى ازداعان كارتوپتى دا جىمقىرىپ, وق-دەرٸدەن دە كٶمەكتەسكەن بوپ, بٸردە قالاعا بارىپ, بٸردە كٶرشٸسٸ ناديانىڭ ٷيٸنە باس سۇقپاقشى بوپ, تٶڭٸرەگٸندەگٸلەردٸڭ بەرٸن الداپ, بەرٸنەن بوي تاسالاپ, انگاراداعى جىلانداي يرەلەڭدەگەن بوراسىنعا قاراماستان ناستەنا تٷندەلەتٸپ اندرەيگە قاراي تارتىپ بارا جاتادى. قالىڭ قارعا ومبىلايدى, بەتٸن اعاش بۇتاعىنا سىدىرتىپ الادى, بٸرنەشە كٷن قاتارىنان ۇيقى كٶرمەي ٶزٸ دە دٸڭكەلەيدٸ. بٸراق العان بەتٸنەن قايتپايدى. قارشاداي كەلٸنشەكتٸڭ قايسارلىعىنا ادام تاڭعالعانداي! بۇل نەنٸڭ قۇدٸرەتٸ, شىراعىم-اۋ?!

راسپۋتين قاراپايىم عانا ناستەنانىڭ ادامگەرشٸلٸك قاسيەتٸن بەرٸنەن جو-عارى قويادى. بۇل – اندرەيگە دەگەن سٷيٸس-پەنشٸلٸكتەن ەمەس, ادامگەرشٸلٸك, ٸزەتتٸلٸك, قايىرىمدىلىق, كٸسٸلٸك سەكٸلدٸ ٸلەۋدە عانا بٸرەۋدٸڭ ماڭدايىنا بۇيىرار ادامدىق بولمىستان تۋعان اق جٷرەك سەزٸم. جەنە جازۋشى مۇنى قانداي شەبەرلٸكپەن سۋرەتتەيدٸ دەسەڭشٸ! قولمەن قويعانداي, ەرٸ سونشالىقتى قاراپايىم. ناستەنا بويىنان دا بٸر وعاش قىلىق اڭعارا المايسىڭ. ەربٸر قيمىلى مەن سٶيلەگەن سٶزٸنٸڭ اراسىندا تيتٸمدەي الشاقتىق جوق. «–اسىقپا, اندرەي, اسىقپا, قاجەتٸ جوق. مەنٸڭ ماحابباتىم جاراۋ اتتاي قانشاما جەمسٸز كٷندٸ كەشٸرمەدٸ دەيسٸڭ. دەمٸكپە, ٶزٸڭدٸ ٶزٸڭ قيناما.

دەم العانىمەن ناستەنا بٸر تٷرلٸ قولايسىز ەرٸ جۇمباق سەزٸمدٸ باستان كەشٸردٸ, بەينە بٸر ول كٷيەۋٸمەن ەمەس, ٶزٸنٸڭ قۇقى جوق باسقا بٸر ەركەكپەن ۋاقىت ٶتكٸزگەندەي بولدى. بٸراق, بۇل سەزٸمنەن كەشٸكپەي ارىلدى. ول ۇمىتشاق بولا باستاعان, بٸردە سيقىر كٷشتٸڭ ەسەرٸمەن بولاشاققا كٶز جٸبەرگەندەي ەدٸ, سول اندرەي قازٸرگٸدەن باسقا بولىپ كٶرٸنگەن. سونىمەن بٸرگە, ەسٸنە ۇزاق ساقتامايتىن مۇنداي ەلەستەردٸڭ ەسەبٸ جوق-تى. قازٸر دە ناستەنا ونى اندرەي مە, ەلدە باسقا بٸرەۋ مە, ايىرا العان جوق…»

تاعدىر ادامدى تەلكەك قىلايىن دەسە بەرٸن جاسايدى, بەرٸ دە قولىنان كەلەدٸ. بٸر قاراعاندا بۇل بارىپ تۇرعان ماسقارا! ناستەنانىڭ ونسىز دا كٷنەسٸ از ەدٸ, مىناۋسى تٸپتٸ شاتاستىرىپ جٸبەردٸ. ونىڭ جەر باسىپ جٷرۋگە قۇقى بار ما دەسەڭٸزشٸ! «اندرەي ەلٸ ەسكەر قاتارىندا جٷرگەن جوق پا?» جۇرتتىڭ جالپىلاما تٷسٸنٸگٸ سولاي. ال, ناستەنا مايدان دالاسىنان ورالعان كٷيەۋٸن قارنى قامپيعان كٷيٸندە قارسى الماق! «ٶمٸرشەڭ بالا شارتاقتىڭ سىرتىندا پايدا بولادى» دەگەن ورىس ماقالى بار, ٷش-تٶرت جىل بەيبٸت ۋاقىتتا باسىنا بۇرشاعىن سالىپ بالا تٸلەگەندە ەشنەرسە بولماعان ەدٸ, مٸنە, اندرەيمەن جاسىرىن كەزدەسٸپ جٷرگەندە بويىنا بالا بٸتٸپ قالدى. بۇل اندرەيدٸ بارلىق كٷنەدان اراشالاپ الاتىن كەزدەيسوق وقيعا-تىن. مەيلٸ, قۇقىق قورعاۋشىلار ونى سىرتىنان اتۋ جازاسىنا كەسە بەرسٸن. بٷگٸن ٶلتٸرٸپ تاستاسا دا كٶڭٸلٸ باياعىداي. «مەن وسى ٷشٸن قاشىپ كەلگەنمٸن, ارتىمدا ۇرپاق قالدىرۋ ٷشٸن ەشقانداي قورقىنىشتان دا تايسالعانىم جوق. سەن ەلدٸڭ ايتقانىن قىستىرما, قۇرساعىڭداعى شارانانى دٷنيەگە ەكەل! مۇنان سوڭ ەكەۋمٸزگە دە جەڭٸل بولادى». اندرەي سوعىستان قاشۋىنا «سەبەپ» تابىلعاندىعىنا قۋانىشتى. ال, ناستەنانىڭ مۇنان بىلاي قالاي ٶمٸر سٷرەتٸندٸگٸن ويلامايدى. «قارا بەت» ەيەلدٸ باسقا تۇرماق, تۋعان ەنەسٸ دە ٷيٸنەن قۋىپ شىققان. بۇل بۇرىن-سوڭدى ادام ەستٸمەگەن سۇمدىق قوي. بولعان شىعار, بٸراق بۇل «باتىلدىقتى» ناستەنادان كٷتكەن ەشكٸم جوق ەدٸ. جول بارعان سايىن تۇيىقتالىپ كەلەدٸ. ٸشتەگٸ نەرەستە تىپ-تىنىش جاتا ما. بٸر جاعىنا ناستەنانى ول دا مازالايدى, سىرتتاعى بٸر جايسىزدىقتىڭ بولىپ جاتقاندىعىن ٸشكٸ تٷيسٸكپەن سەزەدٸ, بٷيٸردٸ اياۋسىز تەپكٸلەيدٸ. تٶڭٸرەگٸندەگٸلەرٸن مۇنان بىلاي ەدەتتەگٸ ٷيرەنشٸكتٸ ٶتٸرٸگٸمەن «جەمدەپ» قۇتىلىپ كەتە الا ما. تالاي رەت سىن ساعاتتا ٷستٸنە سۋ جۇقتىرماستان وپ-وڭاي ٶتٸپ كەتكەن. ەندٸگٸ كٷنٸ نە بولماق? مىنا تٷرٸڭمەن كٸمدٸ الدايسىڭ? ەلدە بار شىندىقتى تٷگٸن قالدىرماي جايىپ سالىپ, بالانىڭ اندرەيدەن ەكەندٸگٸن, ونىڭ وسى ماڭدا باس ساۋعالاپ جٷرگەندٸگٸن, وسىعان دەيٸن تٸستەنٸپ شىداپ كەلگەندٸگٸن, بۇل «ماسقارا» قىلىقتان ٶزٸن دە اقتاپ الا المايتىندىعىن, الدىنان قانداي جازا كٷتٸپ تۇرسا دا ٷن-تٷنسٸز كٶنەتٸندٸگٸن, بار كٷنەنٸ مويىندايتىندىعىن ۇعىندىرىپ, مەيلٸ قاس-قاعىم ۋاقىت بولسا دا تىنىشتىڭ تەتتٸ دەمٸن تاتسا ما ەكەن, ا?! شارشادى, بۇل دا ەت پەن سٷيەكتەن جاراتىلعان پەندە عوي, وسىنشا ازاپقا قالايشا كٶندٸگۋگە بولادى?

جو-جوق, الدىمەن اندرەيمەن «تٸلدەسەيٸن», بۇل «باتىلدىعىما» ول قالاي قارايدى, بٸراق قالاي دەگەندە دە تاعدىرلارىنىڭ تۇيىققا تٸرەلگەندٸگٸ انىق. دەگەنمەن, بەلكٸم اقىرعى رەت شىعار, جٷزدەسٸپ قالايىن, اۋىل ماڭىن تورۋىلداپ جٷرگەن قىزىل جاعالىلار بٸردە بولماسا بٸردە ونى ۇزاققا جٸبەرمەي تۇتقىندايدى, مەسەلەنٸڭ باسى اشىلدى, ونىڭ بۇل ارادان تابانىن جالتىراتقانى جٶن, قايدا بارسا وندا بارسىن, اندرەي مەنٸ دە جازعىرا قويماس, قولىمنان كەلگەنٸنٸڭ بەرٸن جاسادىم عوي دەپ, شىبىن جانىن شٷبەرەككە تٷيٸپ, تٷندەلەتٸپ انگارانىڭ ارعى بەتٸنە جەڭٸل قايىقپەن كەتٸپ بارا جاتقان تۇستا قۋعىنشىلارعا تاپ بولادى. ٶلٸمنەن ۇيات كٷشتٸ. «جانىم ارىمنىڭ ساداقاسى» دەيدٸ قازاق مۇندايدا. ناستەنا سانالى تٷردە مۇنان ەرٸ ٶمٸر سٷرۋدٸ قاجەتسٸز دەپ تابادى. انگاراعا باتىپ ٶلەدٸ. «تٶرتٸنشٸ كٷن دەگەندە بارىپ ناستەنانىڭ دەنەسٸ كارداعا جاقىن جەردەگٸ جاعادان شىقتى. اتامانوۆكاعا حابار جەتكەنٸمەن ميحەيچ ٶلٸم حالٸندە جاتقان-دى. ناستەناعا ميشكا باتراك جٸبەرٸلدٸ. ول ناستەنانىڭ سٷيەگٸن قايىقپەن ەكەلدٸ. ەكەلگەن سوڭ ٶزٸنشە سۋعا كەتٸپ ٶلگەندەردٸڭ قورىمىنا جەرلەگٸسٸ كەلگەن. بٸراق ەيەلدەر كٶنبەدٸ. ناستەنا قايتىس بولعان جەرلەستەرٸ قورىمىنىڭ شەت جاعىنا تامان جەرلەندٸ.

جەرلەۋدەن كەيٸن ەيەلدەر نادكانىڭ ٷيٸندە باس قوسىپ, مارقۇمدى ەسكە تٷسٸردٸ. ناستەنانى اياپ, بەرٸ دە كٶز جاستارىن تٶگٸپ, جىلاپ الدى». ادام جانىن سان مەرتە ەبٸگەرگە تٷسٸرٸپ, اتامانوۆكا اۋماعىندا بولىپ جاتقان جٷرەك تەبٸرەنتەرلٸك قات-قابات وقيعالار يٸرٸمٸنە سەنٸ دە بٸردە باتىرىپ, بٸردە ول شىڭىراۋدان شىعارىپ الىپ, قاراداي قاراپ دەمٸڭدٸ تۇنشىقتىرىپ بٸتكەن ادام قايسارلىعى مەن ادام ٸزگٸلٸگٸنە ارنالعان كٶلەمدٸ شىعارما وسىلاي اياقتالادى. بىلاي قاراساڭىز قاراپايىم عانا ٶمٸر. سوعىستان قاشقان سولداتتىڭ كەزدەيسوق باستان كەشكەندەرٸ. سولايى سولاي عوي, بٸراق, كٸتاپ بەتتەرٸن جاپقان سەتتەن بٶلەك كٷيدٸڭ بٷلكٸلٸنە تٷسەسٸز, ٶمٸرگە نە ٷشٸن كەلگەنٸ جەنە نە ٷشٸن كەتٸپ بارا جاتقانى بەلگٸسٸز ناستەنانىڭ قاراپايىم بەينەسٸ بٸرازعا دەيٸن كٶز الدىڭدا كٶلبەڭدەپ تۇرىپ الادى. وزبىرلىق پەن مومىندىقتىڭ تايتالاسىندا العاشقىسىنىڭ ەلەۋەتٸ كٷشتٸرەك بولىپ شىقتى. كەشە قانداي بولسا بٷگٸن دە سولاي, تٷپتەپ كەلگەندە بوستاندىق – ار-ۇياتتىڭ تازالىعى, ار-ۇياتىن اقىرعى دەمٸ بٸتكەنشە ساقتاپ قالۋعا تىرىساتىندار بٷگٸنگٸ كٷنٸ دە مۇراتىنا جەتكەن ەمەس. ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەلسٸزدەردٸڭ جەڭٸلٸس تاباتىندىعى نەسٸ ەكەن? «ەلەمگە ەيگٸلٸ شىعارمالاردا كەيٸپكەردٸڭ باقىتتى سەتٸن سۋرەتتەۋ بٸر-ەكٸ بەتتەن اسپايدى ەكەن, ال, قالعان بەتتەرٸنٸڭ بەرٸ سەرگەلدەڭگە تولى» دەيدٸ ۇلى فورماليست ۆ.شكلوۆسكيي. «ادامدار ەڭ كٶپ ازاپتى قاراپايىم اقيقاتتى ەلەمەگەننەن شەگەدٸ» ف.نيتسشەنٸڭ پايىمى وسىنداي. «سۇم ٶمٸر اباقتى عوي سانالىعا» – ماعجان اقىننىڭ بۇل بايلامى دا كٷن تەرتٸبٸنەن ەلٸ تٷسكەن ەمەس.

مۇنان بٸرەر جىل بۇرىن «عۇمىر بويى ۇمىتپا» كٶركەم فيلم دەرەجەسٸندە كٶرسەتٸلدٸ. ۇمىتپاساق ناستەنانىڭ رٶلٸن شولپان حاماتوۆا سومدادى. كٶركەمدٸك كريتەرييلەر قانشالىقتى ساقتالدى دەگەنمەن فيلم كٸتاپتاعىداي ەسەر ەتە المادى. يە, ادامنىڭ جٷيكەسٸنە تيەتٸندەي اۋىر شىعارما. بٸراق اۆتور شىندىقتان اسىپ قايدا بارادى. سول ۋاقىتتىڭ كارتيناسىن سٶز قۇدٸرەتٸمەن دٶڭگەلەتٸپ كٶز الدىڭا ەكەلە بٸلگەن راسپۋتيندٸك شەبەرلٸككە ەرٸكسٸز باس يزەيسٸز, اندرەي مەن ناستينادان باسقا دا قاراپايىم ادامدار تاعدىرى ەرٸكسٸز ويلانتادى, ۇيقىڭدى قاشىرادى, مازاسىزداندىرادى. قاراپايىم ادامدار وبرازى تۋرا قولمەن قويعانداي دەلدٸكپەن سۋرەتتەلگەن. وقۋشى دا سول قاراپايىم ادامداردىڭ جانىندا جٷرگەندەي سەزٸمگە بٶلەنەدٸ. ولاردىڭ قوعامدا بەلگٸلٸ دەرەجەدە رٶلٸ دە بولماۋى مٷمكٸن, بٸراق ولاردىڭ تاڭعى شىقتاي مٶلدٸر مٸنەز-قۇلقى, اۋىل ادامدارىنا تەن سٶيلەۋ مەنەرٸ, بٸر-بٸرٸمەن قالجىڭداسۋى, تٸپتٸ, ەلدەنەگە كەلٸسە الماعان سەتتەگٸ ۇرىسقاندارىنىڭ ٶزٸ سەنٸ تابيعي گارمونيياسىمەن جىلىلىققا بٶلەيدٸ. سونىڭ ٶزٸنەن راقات كٷي كەشەسٸڭ.

بۇل شىعارمالاردىڭ كٸتاپ بولىپ جارىق كٶرگەنٸنە دە وتىز-قىرىق جىلداي ۋاقىت بولدى. شاڭ باسقان سٶرەلەردە ۇمىت قالعان ەمەس, ەلٸ كٷنگە دەيٸن وقىلادى, ەرتٷرلٸ باسپالاردان دا قايتا-قايتا باسىلىپ جاتىر. سەبەپ, سەبەبٸ, قاراپايىم ادام پسيحولوگيياسىنداعى احۋالدى بوياماسىز سۋرەتتەي بٸلۋٸندە, ادام جان دٷنيەسٸندەگٸ ارپالىسقا, قۋانىشى مەن قايعىسىنا, قاراپايىمدىق تۇرعىدان ٷڭٸلە بٸلۋٸندە. اندرەيدٸڭ ەكەسٸ توماعا تۇيىق ميحەيچ, اندرەي مايداننان قاشىپ بارا جاتقان تۇستا العاش ۇشىراسقان تانيا اتتى مىلقاۋ ەيەل, تٷيمەدەي تٸرلٸكتٸڭ ٶزٸن تٷيەدەي ەتٸپ كٶرسەتۋگە تىرىساتىن نەستور, كٷيەۋٸنەن «قارا قاعاز» كەلسە دە ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٶلدٸگە سەنبەي جٷرگەن اڭقاۋ دا ادال كٶرشٸسٸ نادكا, مايداننان جارالانىپ كەلگەن ماكسيم, ٶزٸن ەركەز ٶزگەلەردەن بيٸگٸرەك ۇستاۋعا تىرىساتىن اۋىلداعى باس كٶتەرەر ازامات يننوكەنتيي يۆانوۆيچ, ماكسيمنىڭ ەيەلٸ ليزا, اۋداننان جەڭٸس حابارىن جەتكٸزەتٸن شابارمان, جەڭٸستٸ بٸرنەشە كٷن كەيٸن ەستٸگەن ديٸرمەنشٸ ساڭىراۋ شال ستەپان… بەرٸ-بەرٸ قاراپايىم تاعدىرلار گالەرەياسى.

مۇنان كەيٸن جازۋشى ۆالەنتين راسپۋتيننٸڭ «ماريياعا جينالعان قارجى», «ماتەرامەن قوشتاسۋ», «ٶرت» ت.ب. پوۆەستەرٸ مەن تولىپ جاتقان كٶركەم ەڭگٸمەلەرٸ دٷنيەگە كەلدٸ. سول ماشىق, سول كٶركەمدٸك تەسٸل; قۇرعاق اقىل ايتۋ, جوق جەردەن كٶسەمسۋ, سيتۋاتسييالاردى قولدان قييۋلاستىرۋ, باسى ارتىق دەتالدەردٸ تىقپالاۋ – بۇلار راسپۋتين شىعارماشىلىعىندا كەزدەسپەيتٸن «كەسەلدەر». نەگە ەكەندٸگٸن قايدام, وسى قالامگەردٸ باياعىدان جاقسى كٶرەمٸز, جىلت ەتكەن دٷنيەسٸ بولسا جەر-كٶكتەن تاۋىپ الىپ, ٸزدەپ جٷرٸپ وقيمىز جەنە ەندٸ نە جازار ەكەن دەپ يركۋتسكٸ جاققا الاڭدايمىز دا جٷرەتٸنبٸز.

ارال مەن انگارا قوسىلمايدى. اناۋ كەڭەس زامانىندا سٸبٸر ٶزەندەرٸن ارالعا بۇرامىز دەپ باستاما كٶتەرٸلگەندە «جاۋ وعىنا كەۋدەسٸن توسقانداي» بٸردەن قارسىلىق كٶرسەتكەن جەنە تابيعاتتىڭ اناۋ ايتقانداي «اۋىرلىققا» شىداماي بٷتٸندەي ٶزگەرٸسكە ۇشىرايتىندىعىن ايتىپ, قالامىمەن دە, قايراتكەرلٸگٸمەن دە قارسى شىققان بٸردەن-بٸر جازۋشى راسپۋتين ەدٸ. ازداپ ٶكپەلەگەنبٸز. كەيٸننەن قازاق وقىرماندارىنىڭ دا رۋحاني بايلىعىنا اينالعان ەلگٸندەي شىعارمالاردى تۋدىرعان ادامعا دەگەن «ٶكپەمٸز» ساپ باسىلدى. راسپۋتين قازٸر ارامىزدا جوق. مۇنان بٸرنەشە جىل بۇرىن قىزى مەن ەيەلٸنٸڭ ارتىنان و دٷنيەگە اتتاندى. توپىراعى تورقا بولسىن. ال, شىندىعىنا كەلگەندە قاراپايىم ادامدار تاعدىرىن ٷزدٸكسٸز جىرلاعان جازۋشى بٸزبەن كٷن سايىن كەزدەسٸپ جٷرگەن سەكٸلدٸ…

قۋانىش جيەنباي,
جازۋشى

"اقيقات" جۋرنالى