Madina Omarova shyǵarmalaryndaǵy alǵadailyq erekshelik
Álemdi túsindirý úshin áýeli ony túsinip alý kerek. Endeshe, álem degen ne? Túsiný degen ne? Túsindirý degen ne? Búginniń túsinigimen aitqanda, bunyń úsheýi de sóz. Adam balasynyń sanasynda maltyqqan túisiktiń sóz teńizinen tasqap shyǵarǵan maǵynalary. Maǵyna degen — syrtqy álemge bastaityn jol nemese uly dariia. Adam osy dariianyń bir tamshysy, naqtyraq aitqanda, eń kishi bólshegi. Sodan da adam men sózdi bólip qaraýǵa bolmaidy. Olar teńgeniń eki beti siiaqty. Ol teńgeniń aty — bolmys. Bolmys pende balasynyń biletin jáne bile almaityn sheksiz-shetsiz syrtqy álem men dál sondai ishki rýhani álemniń túiisken tusynda tur. XX ǵasyrda bas kótergen bolmysshyldyqtyń túp atasy sanalatyn F.Nitssheniń: «Álemdi túrlishe túsindirýge bolady. Onda jasyryn turǵan eshteńe joq. Qaita, ol sheksiz maǵynaǵa ie» degeni bar.
Búginge deiin adam balasy dúnieni túsindirýge tyrysýdan, óz bolmysyna úńilýden jalyqqan emes. Sonaý este joq eski zamandardan búginge deiin dúnieni din, filosofiia, ǵylym, túrli «izmder» men ideologiialar ózinshe túsindirip, bir qortyndy shyǵarýǵa tyrysyp keledi. Alaida, bult etpei turmaityn dúniede túsindirý jańa túsindirýmen sabaqtasyp ketedi de, qalyptasqan túsinik aqyrynda ózgerip tynady. Aitalyq, kez kelgen din siiaqty aqyrǵy ózgermeitin aqiqatty aitqandai, keńes ideologiiasy túpki bolmysty qatyp-semgen shekti maǵynamen qańtaryp ustady. Partiia, Otan, halyqtar dostyǵy, kún kósem, internatsionaldyq rýh, keńes adamynyń mahabbaty, ózge úshin ózin qurban etý, t.b. sózder ústemdik qurdy. Belgili maǵynadan alǵanda osynaý sózder aǵyn sýdyń ilýde bir kezdesetin iiriminde toptalǵan kóbik siiaqty shynaiy bolmyspen esh qatysy joq edi. Keńes biligi kezinde joǵarydaǵy ataýdyń kez-kelgeni ózgeniń erkin basa bilep, qan tógip, ult pen ulystan tartyp jeke adamnyń taǵdyryna deiin tálkek etip, qasiretti qoldan jasap turyp, qasirettiń múlde keri maǵynasyna ie boldy. Buny sózdiń áýelgi maǵynasynyń joǵalýy nemese sózdiń ólýi demei, basqa ne deýge bolady?ó Ásilinde, sóz ben bolmys qaq jarylǵan jerde maǵynasyzdyq mán alady. Táýelsizdikten keiingi qoǵamda beleń alǵan rýhani quldyraýdyń túp sebebi de osynda jatyr. Adam óz bolmysyna jaqyndaǵan saiyn sózdiń dámin sezine túsedi. Bolmys degen ózińniń jer basyp turǵanyńdy shynaiy seziný. F.Kafkanyń: «Adam eki tabany tiip turǵan jerdiń kóleminde ǵana ómir súredi» degeni bar. P.Sllan: «Qol alysý men poeziianyń arasynan esh aiyrmashylyq kórip turǵanym joq» dep jazdy. Ekeýiniń de aitpaǵy bir sóz. Túisiný de mine, osy tustan bastalady. Túsiný bastalǵan jerde sóz tiriledi. Keńes qoǵamynyń jańbyrdai jaýǵan jansyz sózderiniń ishinen beri kelgen táýelsiz kezeńniń jazýshylary úshin sózdi qaita tiriltý eń basty mindet boldy. Keńes ideologiiasy alyp qurylystar salyp, qala turǵyzyp qana qoiǵan joq, óz ideologiiasyna qalqan etip ustaityn sózden taý da turǵyzdy. Qarapaiym sóz tirkesinen bastalyp, uzyn-uzyn qurmalas sóilemderge ulasatyn keńes ádebietiniń qursaýynan bosaýdyń basty joly aldymen osynaý sóilemderden azat bolý nemese sóilemdi qaita qurýdyń jolyn qarastyrý ekenin postkeńestik elderdiń táýelsizdikten keiin ádebietke kelgen jazýshylary bári derlik ańǵardy.
Ol divanda teledidar kórip otyr. Fýtbol. Eshnársesi túsiniksiz, maǵynasyz fýtbol. Ne degen uzaq, bitpeitin nárse. Jailap baryp aldyna otyryp alǵan. Esil-derti ekranǵa aýǵan ol qolyn tartqany bolmasa, mán bere qoiǵan joq. Betine qarady. Kirpikteri uzyn. Qop-qońyr. Úlpildek. Saýsaǵyn tigizdi…
(Madina Omarova. «Mahhabat»)
Keńes ádebietiniń kózimen qarasań, joǵarydaǵy joldarda kóp kemistik bar. Tipti, ony basy bútin prozalyq shyǵarmanyń bastalýy deýge kelmeidi. Baspasózde Madina Omarovanyń atyna aitylatyn synnyń negizi de jazýshy shyǵarmalarynda qysqa, jalań, tipti, bir sózben aiaqtalatyn sóilemderdiń bar ekeni, bul tildi meńgere almaý, qala berdi, prozaǵa daiyndyqsyz kelgen degenge baryp saiady. Munda sheshen sóileitin Muhtar men Sábit te, jazba tilmen sóileitin Qalihan men Dýlat ta, tipti sóilemderdi qamshynyń sabyndai qysqa alatyn Oralhan da kórinbeidi. Keńes ádebietiniń ólshemi turǵysynan aitqanda, bul múlde jat nárse. Yqsham, jinaqy túsken joǵarydaǵy joldardyń tabiǵaty monologqa, ýaqyt pen keńistiktiń arasyndaǵy qiysýdy basa sezinýge, sodan týyndaityn bolmystaǵy únsizdik pen bostyqty kórnektilendirýge beiim. Bular qortyndy shyǵarýdan jaltara otyryp, mátinniń ashyqtyǵy men kóp negizdigin qamtamasyz etedi. Shyǵarma til turǵysynan baiandaýdan góri sózdiń poeziiaǵa tán tabiǵatyna jaqyndaidy. Aiǵai aqiqat bolýdan qalǵan dáýirde sózdiń bundai búrkemeli tús alýyn Iýng «Qalamgerdiń basa bilegen tártipke kórsetken qarsylyǵy» dep túsindirgen bolatyn. Madina Omarovanyń shyǵarmalary sóilem qurý daǵdysymen ǵana emes, janr turǵysynan da ózgeshe. Jazýshynyń «Ana ǵumyr» («Jalyn» baspasy, 2009 j) jinaǵyna kirgen shyǵarmalary «móltek romannan» bastap bári derlik qysqa, berisi jarym bet, arysy ekiúsh betten ǵana turady. Jazýshynyń «móltek roman» degenin «qiyqtardan turatyn roman» dep túsinýge de bolatyn siiaqty. Ásilinde, qiyq-qiqymnan turý Madina Omarovanyń jalpy shyǵarmalarynyń basty jáne ortaq ereksheligi deýge bolady. Bunyń tasasynda jazýshynyń dúnieni túsinýdegi tanym ereksheligi tur. Máńgilik ózgermeitin aqiqattan turǵan qoǵamnyń shańyraǵy ortasyna túskennen keiingi kezeńde bas kótergen bundai tanym aqyldyń syrtqy álemdi shekti kólemde tanitynyn, aqiqattyń kóp jaqtyly bolatynyn, ony túisiný úshin jan tereńine boilaý kerektigin ańǵartyp turady. Bul túiin avtordyń estetikalyq talǵamyna áser etken. Sodan da Madina Omarovanyń qalamynan týǵan joǵarydaǵy mátindi jasandylyǵy joq, Táýelsizdikten keiingi jańa qoǵamnyń shynaiy týyndysy deýge ábden negiz bar. Bul arada Madina Omarova shyǵarmalarynyń poeziialyq túsi basym ekenin erekshe atap ótýge tiispiz. Bul jaǵynan Oralhan Bókeidiń áńgimeleri kóz aldyńa keledi. Alaida, eki jazýshy elegiialyq sarynda úndestik tapqanymen, jazýshylyqtyń máni, mátinde kózdegen maqsat turǵysynan bólektenedi. Aitalyq, Oralhan Bókei shyǵarmalarynda jazýshy nemese «men» keiipker kóp jaǵdaida ózi áńgime etetin ortany syrttai baqylaýshy nemese estip-bilgen adam retinde sóz etedi. Bundai sóz alysta jazýshy ózi biletin áńgimesin bilmeitinderge (áli estimegenderge) aityp otyrǵanyn, jurtqa úlken jaqtan tanys dúnieni óz turǵysynan baǵalap, sabaqtap, qortyndysyn da shyǵaryp (jazýshy ózi qorytyp, baǵasyn beredi) otyrǵany ańǵarylyp turady. Al, Madina Omarovanyń keiipkerleri kóldeneń kók atty bireý emes, sóz etkeli otyrǵan ortanyń týyndysy, bastysy taǵdyrmen taitalasqan, bolmystyń ózi siiaqty kúrdeli, ótkeni qandai ekiushty bolsa, keleshegi de sondai boljaýsyz pende bolyp keledi. Onda tanym-túisik te, sezim de, oi da tikelei sol sáttik ortadan bas kóteredi. Syrttan tyqpalaǵan eshteńeni tappaisyń. Oralhan Bókei oqyrmanǵa maiyn tamyzyp turyp áńgime aityp berse, Madina Omarova sezim men túisinýdi jetkizedi. Osydan baryp bul áńgimeler oqiǵasy jaǵynan solǵyn, poeziiaǵa tán názik, syrshyldyqqa beiim. Madina Omarovanyń prozasyn qazaq ádebietiniń jas, alda shapqan alǵadai býyny dep qaraýǵa bolady. Bul butaq balaýsa, balǵyn, álsiz kóringenimen, báribir bizdi bolashaqqa bastaityn jas órken. Kóktemde qaita búrlegen qart emen aǵashy da ón boiyndaǵy tirshiliktiń ómirsheńdikke toly kúsh-qudyretin áigilegende osylai bulqynady. Tamyrda qýalaǵan tirshilik nári kún kózine, biikke umtylǵan saiyn óziniń balaýsa butaǵyna zor úmit artady. Bul tamyr men butaqtyń tereńde jatqan kózge kórinbeitin erekshe mahabbaty. Madina Omarova bylai dep jazady:
Men bulbuldyń sairaǵanyn eshqashan estigen emespin. Estigen kúnniń ózinde qasymda onyń basqa emes, bulbul ekenin túsindiretin adam bolmasa, tanymasym anyq. Biraq, maǵan báribir bulbul unaidy. Ábden jaýyr bolǵan, ǵasyrlar boiy aityla-aityla eskirgen ataǵymen, ásirese men úshin beimálimdigimen…
(Madina Omarova. «Qońyr áýen»)
Jańa zamannyń óte sezimtal, qyraǵy jazýshysy retinde Madina Omarovanyń atyna aitar syn bolsa, menińshe, ol jazýshynyń túie botalaǵandai az jazatyny. Sonymen birge ózinde bar múmkindikterdi tolyq paidalana otyryp, jańa bir baspaldaqqa kóterilýge qulyqty emestigi. Tań qarańǵylyǵyn bulaisha soza berýge bolmaidy.
Men «Ana ǵumyr» kitabyn qolyma ustap otyryp, jazýshynyń jan syry aǵash arasyna túsken teńbil kóleńkedei bir sát tynym almaityn, óz-ózine sóileýge qumar, óz balshyǵymen ózderin jasaǵan keiipkerlerin kóz aldymnan ótkizdim. Kenet, oiyma frantsýz jazýshysy A.Kamiýdyń «Bógde» novellasyndaǵy bas keiipkerdiń bir beinesi keldi. Shyǵarmada ómir boiy ainala qym-qýyt ortanyń dúrmeginde qaqpaqyl bolyp janushyryp júrgen beishara oqystan adam óltirip, ózi de ólim jazasyna kesilgen shaǵynda basyn kóterip aspanǵa qaraidy da, tańqalady. Sebebi, ómir boiy basyn kóterip kórmegen pende aspannyń kók bolatynyn bilmei ótken ǵoi. Bul túsindirý. Madina Omarova shyǵarmalaryna da sondai bir bas kóterý qajet siiaqty.
Ardaq NURǴAZYULY
ádebiettanýshy, aqyn
