مادينا وماروۆا شىعارمالارىنداعى العادايلىق ەرەكشەلiك
ەلەمدi تٷسiندiرۋ ٷشiن ەۋەلi ونى تٷسiنiپ الۋ كەرەك. ەندەشە, ەلەم دەگەن نە? تٷسiنۋ دەگەن نە? تٷسiندiرۋ دەگەن نە? بٷگiننiڭ تٷسiنiگiمەن ايتقاندا, بۇنىڭ ٷشەۋi دە سٶز. ادام بالاسىنىڭ ساناسىندا مالتىققان تٷيسiكتiڭ سٶز تەڭiزiنەن تاسقاپ شىعارعان ماعىنالارى. ماعىنا دەگەن — سىرتقى ەلەمگە باستايتىن جول نەمەسە ۇلى دارييا. ادام وسى دارييانىڭ بiر تامشىسى, ناقتىراق ايتقاندا, ەڭ كiشi بٶلشەگi. سودان دا ادام مەن سٶزدi بٶلiپ قاراۋعا بولمايدى. ولار تەڭگەنiڭ ەكi بەتi سيياقتى. ول تەڭگەنiڭ اتى — بولمىس. بولمىس پەندە بالاسىنىڭ بiلەتiن جەنە بiلە المايتىن شەكسiز-شەتسiز سىرتقى ەلەم مەن دەل سونداي iشكi رۋحاني ەلەمنiڭ تٷيiسكەن تۇسىندا تۇر. XX عاسىردا باس كٶتەرگەن بولمىسشىلدىقتىڭ تٷپ اتاسى سانالاتىن ف.نيتسشەنiڭ: «ەلەمدi تٷرلiشە تٷسiندiرۋگە بولادى. وندا جاسىرىن تۇرعان ەشتەڭە جوق. قايتا, ول شەكسiز ماعىناعا يە» دەگەنi بار.
بٷگiنگە دەيiن ادام بالاسى دٷنيەنi تٷسiندiرۋگە تىرىسۋدان, ٶز بولمىسىنا ٷڭiلۋدەن جالىققان ەمەس. سوناۋ ەستە جوق ەسكi زامانداردان بٷگiنگە دەيiن دٷنيەنi دiن, فيلوسوفييا, عىلىم, تٷرلi «يزمدەر» مەن يدەولوگييالار ٶزiنشە تٷسiندiرiپ, بiر قورتىندى شىعارۋعا تىرىسىپ كەلەدi. الايدا, بۇلت ەتپەي تۇرمايتىن دٷنيەدە تٷسiندiرۋ جاڭا تٷسiندiرۋمەن ساباقتاسىپ كەتەدi دە, قالىپتاسقان تٷسiنiك اقىرىندا ٶزگەرiپ تىنادى. ايتالىق, كەز كەلگەن دiن سيياقتى اقىرعى ٶزگەرمەيتiن اقيقاتتى ايتقانداي, كەڭەس يدەولوگيياسى تٷپكi بولمىستى قاتىپ-سەمگەن شەكتi ماعىنامەن قاڭتارىپ ۇستادى. پارتييا, وتان, حالىقتار دوستىعى, كٷن كٶسەم, ينتەرناتسيونالدىق رۋح, كەڭەس ادامىنىڭ ماحابباتى, ٶزگە ٷشiن ٶزiن قۇربان ەتۋ, ت.ب. سٶزدەر ٷستەمدiك قۇردى. بەلگiلi ماعىنادان العاندا وسىناۋ سٶزدەر اعىن سۋدىڭ iلۋدە بiر كەزدەسەتiن يiرiمiندە توپتالعان كٶبiك سيياقتى شىنايى بولمىسپەن ەش قاتىسى جوق ەدi. كەڭەس بيلiگi كەزiندە جوعارىداعى اتاۋدىڭ كەز-كەلگەنi ٶزگەنiڭ ەركiن باسا بيلەپ, قان تٶگiپ, ۇلت پەن ۇلىستان تارتىپ جەكە ادامنىڭ تاعدىرىنا دەيiن تەلكەك ەتiپ, قاسiرەتتi قولدان جاساپ تۇرىپ, قاسiرەتتiڭ مٷلدە كەرi ماعىناسىنا يە بولدى. بۇنى سٶزدiڭ ەۋەلگi ماعىناسىنىڭ جوعالۋى نەمەسە سٶزدiڭ ٶلۋi دەمەي, باسقا نە دەۋگە بولادى?ٶ ەسiلiندە, سٶز بەن بولمىس قاق جارىلعان جەردە ماعىناسىزدىق مەن الادى. تەۋەلسiزدiكتەن كەيiنگi قوعامدا بەلەڭ العان رۋحاني قۇلدىراۋدىڭ تٷپ سەبەبi دە وسىندا جاتىر. ادام ٶز بولمىسىنا جاقىنداعان سايىن سٶزدiڭ دەمiن سەزiنە تٷسەدi. بولمىس دەگەن ٶزiڭنiڭ جەر باسىپ تۇرعانىڭدى شىنايى سەزiنۋ. ف.كافكانىڭ: «ادام ەكi تابانى تيiپ تۇرعان جەردiڭ كٶلەمiندە عانا ٶمiر سٷرەدi» دەگەنi بار. پ.سللان: «قول الىسۋ مەن پوەزييانىڭ اراسىنان ەش ايىرماشىلىق كٶرiپ تۇرعانىم جوق» دەپ جازدى. ەكەۋiنiڭ دە ايتپاعى بiر سٶز. تٷيسiنۋ دە مiنە, وسى تۇستان باستالادى. تٷسiنۋ باستالعان جەردە سٶز تiرiلەدi. كەڭەس قوعامىنىڭ جاڭبىرداي جاۋعان جانسىز سٶزدەرiنiڭ iشiنەن بەرi كەلگەن تەۋەلسiز كەزەڭنiڭ جازۋشىلارى ٷشiن سٶزدi قايتا تiرiلتۋ ەڭ باستى مiندەت بولدى. كەڭەس يدەولوگيياسى الىپ قۇرىلىستار سالىپ, قالا تۇرعىزىپ قانا قويعان جوق, ٶز يدەولوگيياسىنا قالقان ەتiپ ۇستايتىن سٶزدەن تاۋ دا تۇرعىزدى. قاراپايىم سٶز تiركەسiنەن باستالىپ, ۇزىن-ۇزىن قۇرمالاس سٶيلەمدەرگە ۇلاساتىن كەڭەس ەدەبيەتiنiڭ قۇرساۋىنان بوساۋدىڭ باستى جولى الدىمەن وسىناۋ سٶيلەمدەردەن ازات بولۋ نەمەسە سٶيلەمدi قايتا قۇرۋدىڭ جولىن قاراستىرۋ ەكەنiن پوستكەڭەستiك ەلدەردiڭ تەۋەلسiزدiكتەن كەيiن ەدەبيەتكە كەلگەن جازۋشىلارى بەرi دەرلiك اڭعاردى.
ول ديۆاندا تەلەديدار كٶرiپ وتىر. فۋتبول. ەشنەرسەسi تٷسiنiكسiز, ماعىناسىز فۋتبول. نە دەگەن ۇزاق, بiتپەيتiن نەرسە. جايلاپ بارىپ الدىنا وتىرىپ العان. ەسiل-دەرتi ەكرانعا اۋعان ول قولىن تارتقانى بولماسا, مەن بەرە قويعان جوق. بەتiنە قارادى. كiرپiكتەرi ۇزىن. قوپ-قوڭىر. ٷلپiلدەك. ساۋساعىن تيگiزدi…
(مادينا وماروۆا. «ماححابات»)
كەڭەس ەدەبيەتiنiڭ كٶزiمەن قاراساڭ, جوعارىداعى جولداردا كٶپ كەمiستiك بار. تiپتi, ونى باسى بٷتiن پروزالىق شىعارمانىڭ باستالۋى دەۋگە كەلمەيدi. باسپاسٶزدە مادينا وماروۆانىڭ اتىنا ايتىلاتىن سىننىڭ نەگiزi دە جازۋشى شىعارمالارىندا قىسقا, جالاڭ, تiپتi, بiر سٶزبەن اياقتالاتىن سٶيلەمدەردiڭ بار ەكەنi, بۇل تiلدi مەڭگەرە الماۋ, قالا بەردi, پروزاعا دايىندىقسىز كەلگەن دەگەنگە بارىپ سايادى. مۇندا شەشەن سٶيلەيتiن مۇحتار مەن سەبيت تە, جازبا تiلمەن سٶيلەيتiن قاليحان مەن دۋلات تا, تiپتi سٶيلەمدەردi قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا الاتىن ورالحان دا كٶرiنبەيدi. كەڭەس ەدەبيەتiنiڭ ٶلشەمi تۇرعىسىنان ايتقاندا, بۇل مٷلدە جات نەرسە. ىقشام, جيناقى تٷسكەن جوعارىداعى جولداردىڭ تابيعاتى مونولوگقا, ۋاقىت پەن كەڭiستiكتiڭ اراسىنداعى قيىسۋدى باسا سەزiنۋگە, سودان تۋىندايتىن بولمىستاعى ٷنسiزدiك پەن بوستىقتى كٶرنەكتiلەندiرۋگە بەيiم. بۇلار قورتىندى شىعارۋدان جالتارا وتىرىپ, مەتiننiڭ اشىقتىعى مەن كٶپ نەگiزدiگiن قامتاماسىز ەتەدi. شىعارما تiل تۇرعىسىنان بايانداۋدان گٶرi سٶزدiڭ پوەزيياعا تەن تابيعاتىنا جاقىندايدى. ايعاي اقيقات بولۋدان قالعان دەۋiردە سٶزدiڭ بۇنداي بٷركەمەلi تٷس الۋىن يۋنگ «قالامگەردiڭ باسا بيلەگەن تەرتiپكە كٶرسەتكەن قارسىلىعى» دەپ تٷسiندiرگەن بولاتىن. مادينا وماروۆانىڭ شىعارمالارى سٶيلەم قۇرۋ داعدىسىمەن عانا ەمەس, جانر تۇرعىسىنان دا ٶزگەشە. جازۋشىنىڭ «انا عۇمىر» («جالىن» باسپاسى, 2009 ج) جيناعىنا كiرگەن شىعارمالارى «مٶلتەك روماننان» باستاپ بەرi دەرلiك قىسقا, بەرiسi جارىم بەت, ارىسى ەكiٷش بەتتەن عانا تۇرادى. جازۋشىنىڭ «مٶلتەك رومان» دەگەنiن «قيىقتاردان تۇراتىن رومان» دەپ تٷسiنۋگە دە بولاتىن سيياقتى. ەسiلiندە, قيىق-قيقىمنان تۇرۋ مادينا وماروۆانىڭ جالپى شىعارمالارىنىڭ باستى جەنە ورتاق ەرەكشەلiگi دەۋگە بولادى. بۇنىڭ تاساسىندا جازۋشىنىڭ دٷنيەنi تٷسiنۋدەگi تانىم ەرەكشەلiگi تۇر. مەڭگiلiك ٶزگەرمەيتiن اقيقاتتان تۇرعان قوعامنىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا تٷسكەننەن كەيiنگi كەزەڭدە باس كٶتەرگەن بۇنداي تانىم اقىلدىڭ سىرتقى ەلەمدi شەكتi كٶلەمدە تانيتىنىن, اقيقاتتىڭ كٶپ جاقتىلى بولاتىنىن, ونى تٷيسiنۋ ٷشiن جان تەرەڭiنە بويلاۋ كەرەكتiگiن اڭعارتىپ تۇرادى. بۇل تٷيiن اۆتوردىڭ ەستەتيكالىق تالعامىنا ەسەر ەتكەن. سودان دا مادينا وماروۆانىڭ قالامىنان تۋعان جوعارىداعى مەتiندi جاساندىلىعى جوق, تەۋەلسiزدiكتەن كەيiنگi جاڭا قوعامنىڭ شىنايى تۋىندىسى دەۋگە ەبدەن نەگiز بار. بۇل ارادا مادينا وماروۆا شىعارمالارىنىڭ پوەزييالىق تٷسi باسىم ەكەنiن ەرەكشە اتاپ ٶتۋگە تيiسپiز. بۇل جاعىنان ورالحان بٶكەيدiڭ ەڭگiمەلەرi كٶز الدىڭا كەلەدi. الايدا, ەكi جازۋشى ەلەگييالىق سارىندا ٷندەستiك تاپقانىمەن, جازۋشىلىقتىڭ مەنi, مەتiندە كٶزدەگەن ماقسات تۇرعىسىنان بٶلەكتەنەدi. ايتالىق, ورالحان بٶكەي شىعارمالارىندا جازۋشى نەمەسە «مەن» كەيiپكەر كٶپ جاعدايدا ٶزi ەڭگiمە ەتەتiن ورتانى سىرتتاي باقىلاۋشى نەمەسە ەستiپ-بiلگەن ادام رەتiندە سٶز ەتەدi. بۇنداي سٶز الىستا جازۋشى ٶزi بiلەتiن ەڭگiمەسiن بiلمەيتiندەرگە (ەلi ەستiمەگەندەرگە) ايتىپ وتىرعانىن, جۇرتقا ٷلكەن جاقتان تانىس دٷنيەنi ٶز تۇرعىسىنان باعالاپ, ساباقتاپ, قورتىندىسىن دا شىعارىپ (جازۋشى ٶزi قورىتىپ, باعاسىن بەرەدi) وتىرعانى اڭعارىلىپ تۇرادى. ال, مادينا وماروۆانىڭ كەيiپكەرلەرi كٶلدەنەڭ كٶك اتتى بiرەۋ ەمەس, سٶز ەتكەلi وتىرعان ورتانىڭ تۋىندىسى, باستىسى تاعدىرمەن تايتالاسقان, بولمىستىڭ ٶزi سيياقتى كٷردەلi, ٶتكەنi قانداي ەكiۇشتى بولسا, كەلەشەگi دە سونداي بولجاۋسىز پەندە بولىپ كەلەدi. وندا تانىم-تٷيسiك تە, سەزiم دە, وي دا تiكەلەي سول سەتتiك ورتادان باس كٶتەرەدi. سىرتتان تىقپالاعان ەشتەڭەنi تاپپايسىڭ. ورالحان بٶكەي وقىرمانعا مايىن تامىزىپ تۇرىپ ەڭگiمە ايتىپ بەرسە, مادينا وماروۆا سەزiم مەن تٷيسiنۋدi جەتكiزەدi. وسىدان بارىپ بۇل ەڭگiمەلەر وقيعاسى جاعىنان سولعىن, پوەزيياعا تەن نەزiك, سىرشىلدىققا بەيiم. مادينا وماروۆانىڭ پروزاسىن قازاق ەدەبيەتiنiڭ جاس, الدا شاپقان العاداي بۋىنى دەپ قاراۋعا بولادى. بۇل بۇتاق بالاۋسا, بالعىن, ەلسiز كٶرiنگەنiمەن, بەرiبiر بiزدi بولاشاققا باستايتىن جاس ٶركەن. كٶكتەمدە قايتا بٷرلەگەن قارت ەمەن اعاشى دا ٶن بويىنداعى تiرشiلiكتiڭ ٶمiرشەڭدiككە تولى كٷش-قۇدىرەتiن ەيگiلەگەندە وسىلاي بۇلقىنادى. تامىردا قۋالاعان تiرشiلiك نەرi كٷن كٶزiنە, بيiككە ۇمتىلعان سايىن ٶزiنiڭ بالاۋسا بۇتاعىنا زور ٷمiت ارتادى. بۇل تامىر مەن بۇتاقتىڭ تەرەڭدە جاتقان كٶزگە كٶرiنبەيتiن ەرەكشە ماحابباتى. مادينا وماروۆا بىلاي دەپ جازادى:
مەن بۇلبۇلدىڭ سايراعانىن ەشقاشان ەستiگەن ەمەسپiن. ەستiگەن كٷننiڭ ٶزiندە قاسىمدا ونىڭ باسقا ەمەس, بۇلبۇل ەكەنiن تٷسiندiرەتiن ادام بولماسا, تانىماسىم انىق. بiراق, ماعان بەرiبiر بۇلبۇل ۇنايدى. ەبدەن جاۋىر بولعان, عاسىرلار بويى ايتىلا-ايتىلا ەسكiرگەن اتاعىمەن, ەسiرەسە مەن ٷشiن بەيمەلiمدiگiمەن…
(مادينا وماروۆا. «قوڭىر ەۋەن»)
جاڭا زاماننىڭ ٶتە سەزiمتال, قىراعى جازۋشىسى رەتiندە مادينا وماروۆانىڭ اتىنا ايتار سىن بولسا, مەنiڭشە, ول جازۋشىنىڭ تٷيە بوتالاعانداي از جازاتىنى. سونىمەن بiرگە ٶزiندە بار مٷمكiندiكتەردi تولىق پايدالانا وتىرىپ, جاڭا بiر باسپالداققا كٶتەرiلۋگە قۇلىقتى ەمەستiگi. تاڭ قاراڭعىلىعىن بۇلايشا سوزا بەرۋگە بولمايدى.
مەن «انا عۇمىر» كiتابىن قولىما ۇستاپ وتىرىپ, جازۋشىنىڭ جان سىرى اعاش اراسىنا تٷسكەن تەڭبiل كٶلەڭكەدەي بiر سەت تىنىم المايتىن, ٶز-ٶزiنە سٶيلەۋگە قۇمار, ٶز بالشىعىمەن ٶزدەرiن جاساعان كەيiپكەرلەرiن كٶز الدىمنان ٶتكiزدiم. كەنەت, ويىما فرانتسۋز جازۋشىسى ا.كاميۋدىڭ «بٶگدە» نوۆەللاسىنداعى باس كەيiپكەردiڭ بiر بەينەسi كەلدi. شىعارمادا ٶمiر بويى اينالا قىم-قۋىت ورتانىڭ دٷرمەگiندە قاقپاقىل بولىپ جانۇشىرىپ جٷرگەن بەيشارا وقىستان ادام ٶلتiرiپ, ٶزi دە ٶلiم جازاسىنا كەسiلگەن شاعىندا باسىن كٶتەرiپ اسپانعا قارايدى دا, تاڭقالادى. سەبەبi, ٶمiر بويى باسىن كٶتەرiپ كٶرمەگەن پەندە اسپاننىڭ كٶك بولاتىنىن بiلمەي ٶتكەن عوي. بۇل تٷسiندiرۋ. مادينا وماروۆا شىعارمالارىنا دا سونداي بiر باس كٶتەرۋ قاجەت سيياقتى.
ارداق نۇرعازىۇلى
ەدەبيەتتانۋشى, اقىن
