Osy suraq san ret kóterildi, biraq bir mámilege kele almadyq. Sebebi «qazaqtiki» degender de, «emes» degender de utymdy ýáj aita almady.
«Qara jorǵa» – ata-babamyzdan qalǵan bi. Atajurttaǵy qazaqtar «orystanyp, máńgúrttenip» ketkendikten, bul bidi umytqan. Ata-babamyzdyń murasyn biz umytpai, joǵaltpai ákelip, qazaqqa tabystadyq» deidi Qytaidan kelgen qandastarymyz. Aǵaiynnyń nietinde alalyq joq. «Qazaqtyń bir joǵyn taptyq» dep qýanyp júr. Bir jaǵynan, «el-eldiń bárinde ózderiniń ata-babasynan qalǵan «menshikti» bii bolǵanda, qazaqta nege bolmaidy?» dep soǵan namystanatyn da siiaqty. Qazaqtyń qazaqtyǵy da sol bilemeýinde jatqanyn, ata qazaq úshin bilemegeni namys emes, bilegeni namys ekenin bul baýyrlar oilamasa kerek. Sonymen qatar «ózi qara jorǵa bolsa, ol qalai qazaqtiki bolmaidy» deidi ǵoi baiaǵy «qazaq qana at mingen» degen uǵymmen. Anyǵyna kelsek, at jalynda týyp, at qulaǵynda oinaǵan el kóp ekenin endi bilip júrmiz. Bile bilsek, «Qara jorǵa» – qazaqtyń ata-babasynan qalǵan bi» degendi aitqan adam – qazaqtyń ult retindegi naǵyz taza qandy qasietin, ereksheligi men qundylyǵyn, tektiligin, iriligin, qazaqqa ǵana tán salt-dástúr, ádep-ibasyn bilmeitin, bilse de moiyndaǵysy kelmeitin, arǵy qazaqty bergi qazaqtyń ólshemimen ólshep júrgen adam. Aqylǵa salyp oilaiyqshy: atasy kelinine, ákesi qyzyna, aǵasy qaryndasyna aitatyn sózin tike aitpai, araǵa shesheni, jeńgeni salyp qana sóilesetin qazaq; áiel zaty ata-ene túgil, eriniń betine tik kelip sóilemegen, sózin bólmegen qazaq; áiel zaty er-azamatynyń aldyn kespei, qashan ótip ketkenshe tómen qarap kútip turatyn qazaq; úige qonaq kelse, qyz balasyn bóten úige jóneltetin qazaq; qyz balasy adymdap júrse, adyrańdap sóilese, qarqyldap kúlse «kórgensiz» degen qazaq; mahabbattan órtenip bara jatsa da, ata-ananyń kózinshe óz áieline «kóz salyp» qaraǵan jigitti «jetesiz» sanaǵan qazaq endi kelip kempir, shaly, kelini, qyzy, jigiti – bári midai aralasyp, bókselerin burańdatyp, keýdelerin selkildetip, bir-birine itine tónip bileidi eken ǵoi, tegi. Qazaqtyń óstip esirtki ishkendei esirip júrgenin qai ǵasyrda kim kóripti?! Kórmek túgil, estigen adam bar ma eken? Qyz-kelinimen jaǵalasyp, bir eńkeiip, bir shalqaiyp, qara terge túsip júrgen qazaq shalyn kórgen bar ma eken? Kimeshegi jelpildep, keńkildep júrgen kempir netken súikimsiz?! Qazaqtyń aqsaqaly áýliege balanýshy edi, qazaq keiýanasy qasietke teńelýshi edi. «Qara jorǵa» tárk etti bárin...
Qazaqtyń tarihy, shejiresi, dastany, onyń ómiriniń ainasy – aýyz ádebieti.
Aryǵa barmai-aq, HVIII-XXI ǵasyrlar aralyǵy – úsh ǵasyrǵa sholý jasap qaraiyqshy. Ertegi, ańyz, dastan, jyr, maqal-mátel, sheshendik sóz, aitys. Bárinde qazaqqa tán sipattar: jekpe-jek, kúres, atys, jamby atý, asyq oinaý, qol kúresi, kókpar, aýdaryspaq, jarys, jaiaý jarys, at báigesi, aitys, sheshendik óner saiysy, ótirik óleń, tipti qatyn jarys bar. Biraq úsh ǵasyr qoinaýyna súńgiseń de, «biledi» degendi kezdestirmeisiń. Óte kóne ertegilerde «jyn-periniń qyzdary bilep júr eken» degen kezdesedi. (Kórdińiz be, jyn-shaitannyń qyzdary ǵana bilep júr. Otbasy, úielmenimen bilep júrgen joq).
Sonan soń úsh ǵasyrda qazaq jerinen qanshama jihangez, saiahatshy ótti. Qansha shejire, jylnama jazyldy. Qazaqtar (ne túrkiler) «Qara jorǵa» bilep júr» dep nege Marko Polo, Mahmýd Qashǵari, ál-Farabi jazbaǵan? Nege qytaidyń, mońǵoldyń jyrnamasynda, Orhon jazbalarynda joq? Aryny qoiaiyq: qazaqtyń 101 ánin jazyp alǵan Zataevich nege bir biin bilmegen? Nege Shoqan Ýálihanovtyń zertteýlerinde aitylmaǵan?
Jaqsy, Qazaqstannyń qazaqtary alasapyrandar tusynda «baital túgil, bas qaiǵy» bop umytty, joǵaltty, olarǵa aitqyzbady, oralman qazaqtardyń ǵana «lailanbaǵan» es-jadynda saqtaldy deiik. Onda nege Túrkiia, Ózbekstan, Qaraqalpaqstan t.b. shetelderden kelgen qazaqtar bilmeidi? Tek qytai qazaqtarynyń ǵana esinde qalǵan qandai bi ol?
«Qara jorǵany» ata-babadan qalǵan qazaq bii deýge kelmeitin birneshe sebep bar: birinshiden, joǵaryda aityp kettik. Qazaqy mentalitetke jat. Ulttyq, qazaqi qasietimizdi joqqa shyǵarady. Ekinshiden, áni, saryny. Birese kúi, birese án. Shegeniń ariiasy. Úshinshiden, bi qimyldary qazaqqa kelmeidi. Mońǵoldyń, qalmaqtyń, iakýttyń bilerine keledi. Qytaida áli kúnge deiin solań, daǵur dep atalatyn az ulttar bar. Arǵy tekteri qalmaq, álde mońǵol. Solardyń «býyn bii» dep atalatyn bii bar. «Qara jorǵa» – týra sol bidiń kóshirmesi. Qytai túsirgen «Shyńǵys han» kinosynda mońǵol sarbazdary týra osylai bileidi. Tórtinshiden, lekildegen yrǵaqpen bilinbei turǵany bolmasa, sózderi kórkemdikten jurdai. «Kempirler júr keńkildep, shaldar da júr qańqyldap». Ne degen suryqsyz sózder! «Bile, bile, jigitter, shyqqanynsha tunyq ter». O zaman da bu zaman, terdiń tunyq bolǵanyn kim kórgen? Ter degen organizmnen shyǵarylatyn artyq-aýys kereksiz, ziiandy, tipti ýly zattar emes pe? Sol úshin onyń jaǵymsyz iisi bolady. Sol úshin qazaq sasyq ter, aram ter, jabysqaq ter, jylbysqa ter, ashy ter, qara ter, qalaý ter, sýyq ter dese de, tunyq ter dep aitpaǵan. Osyndai quraq-quraq arzan sózdi ata-babamyzdan qaldy deý qai qisynǵa syiady?
Endi osy «Qara jorǵa» biin anda-sanda jarnamalap júrgen Arystan aqsaqal jóninde birer sóz: Arystan aqsaqal shekesine úkisin taǵyp alyp efirden birneshe ret «Qara jorǵany» bilegeni ras. Ol kisi bilep qana qoimai, bylai dedi:
– Men qazaqtyń biin tirilttim. Biz kelgenshe esh qazaq bilemeýshi edi. (Másele sol esh qazaqtyń bilemegeninde bolyp tur ǵoi). Prezident maǵan marapat berýine bolady.
Aý, aqsaqal-aý, oralman bop opyq jegen jerińiz bar ma? Alataýdyń baýraiyna aqboz úidi tiktińiz. Aldyńyzdan shyqqan jan boldy ma? Shalǵynǵa bie bailatyp, sapyryp sary qymyz juttyńyz. Báibishe-toqal – qos qatyndy tuttyńyz. Munyń qalai dedik pe? Osynyń ózi Qazaq eliniń, prezidenttiń sizge marapaty emes pe? Sahnaǵa shyǵyp bes minýt burańdaǵan siz túgil, qan maidanda jan berip, jan alyp kelgen maidanger qarttardyń marapat almai ómirden ótkeni qanshama?!
Qysqasy, «Qara jorǵany» qazaqtiki etý – qazaqty jarylqaý emes, kerisinshe, kemsitý...
Ámina QURMANǴALIQYZY, synshy
"Jas Alash" gazeti
.jpg)