«قارا جورعا» قازاقتىڭ بيٸ مە?

وسى سۇراق سان رەت كٶتەرٸلدٸ, بٸراق بٸر مەمٸلەگە كەلە المادىق. سەبەبٸ «قازاقتٸكٸ» دەگەندەر دە, «ەمەس» دەگەندەر دە ۇتىمدى ۋەج ايتا المادى.

«قارا جورعا» – اتا-بابامىزدان قالعان بي. اتاجۇرتتاعى قازاقتار «ورىستانىپ, مەڭگٷرتتەنٸپ» كەتكەندٸكتەن, بۇل بيدٸ ۇمىتقان. اتا-بابامىزدىڭ مۇراسىن بٸز ۇمىتپاي, جوعالتپاي ەكەلٸپ, قازاققا تابىستادىق» دەيدٸ قىتايدان كەلگەن قانداستارىمىز. اعايىننىڭ نيەتٸندە الالىق جوق. «قازاقتىڭ بٸر جوعىن تاپتىق» دەپ قۋانىپ جٷر. بٸر جاعىنان, «ەل-ەلدٸڭ بەرٸندە ٶزدەرٸنٸڭ اتا-باباسىنان قالعان «مەنشٸكتٸ» بيٸ بولعاندا, قازاقتا نەگە بولمايدى?» دەپ سوعان نامىستاناتىن دا سيياقتى. قازاقتىڭ قازاقتىعى دا سول بيلەمەۋٸندە جاتقانىن, اتا قازاق ٷشٸن بيلەمەگەنٸ نامىس ەمەس, بيلەگەنٸ نامىس ەكەنٸن بۇل باۋىرلار ويلاماسا كەرەك. سونىمەن قاتار «ٶزٸ قارا جورعا بولسا, ول قالاي قازاقتٸكٸ بولمايدى» دەيدٸ عوي باياعى «قازاق قانا ات مٸنگەن» دەگەن ۇعىممەن. انىعىنا كەلسەك, ات جالىندا تۋىپ, ات قۇلاعىندا ويناعان ەل كٶپ ەكەنٸن ەندٸ بٸلٸپ جٷرمٸز. بٸلە بٸلسەك, «قارا جورعا» – قازاقتىڭ اتا-باباسىنان قالعان بي» دەگەندٸ ايتقان ادام – قازاقتىڭ ۇلت رەتٸندەگٸ ناعىز تازا قاندى قاسيەتٸن, ەرەكشەلٸگٸ مەن قۇندىلىعىن, تەكتٸلٸگٸن, ٸرٸلٸگٸن, قازاققا عانا تەن سالت-دەستٷر, ەدەپ-يباسىن بٸلمەيتٸن, بٸلسە دە مويىنداعىسى كەلمەيتٸن, ارعى قازاقتى بەرگٸ قازاقتىڭ ٶلشەمٸمەن ٶلشەپ جٷرگەن ادام. اقىلعا سالىپ ويلايىقشى: اتاسى كەلٸنٸنە, ەكەسٸ قىزىنا, اعاسى قارىنداسىنا ايتاتىن سٶزٸن تٸكە ايتپاي, اراعا شەشەنٸ, جەڭگەنٸ سالىپ قانا سٶيلەسەتٸن قازاق; ەيەل زاتى اتا-ەنە تٷگٸل, ەرٸنٸڭ بەتٸنە تٸك كەلٸپ سٶيلەمەگەن, سٶزٸن بٶلمەگەن قازاق; ەيەل زاتى ەر-ازاماتىنىڭ الدىن كەسپەي, قاشان ٶتٸپ كەتكەنشە تٶمەن قاراپ كٷتٸپ تۇراتىن قازاق; ٷيگە قوناق كەلسە, قىز بالاسىن بٶتەن ٷيگە جٶنەلتەتٸن قازاق; قىز بالاسى ادىمداپ جٷرسە, ادىراڭداپ سٶيلەسە, قارقىلداپ كٷلسە «كٶرگەنسٸز» دەگەن قازاق; ماحابباتتان ٶرتەنٸپ بارا جاتسا دا, اتا-انانىڭ كٶزٸنشە ٶز ەيەلٸنە «كٶز سالىپ» قاراعان جٸگٸتتٸ «جەتەسٸز» ساناعان قازاق ەندٸ كەلٸپ كەمپٸر, شالى, كەلٸنٸ, قىزى, جٸگٸتٸ – بەرٸ ميداي ارالاسىپ, بٶكسەلەرٸن بۇراڭداتىپ, كەۋدەلەرٸن سەلكٸلدەتٸپ, بٸر-بٸرٸنە يتٸنە تٶنٸپ بيلەيدٸ ەكەن عوي, تەگٸ. قازاقتىڭ ٶستٸپ ەسٸرتكٸ ٸشكەندەي ەسٸرٸپ جٷرگەنٸن قاي عاسىردا كٸم كٶرٸپتٸ?! كٶرمەك تٷگٸل, ەستٸگەن ادام بار ما ەكەن? قىز-كەلٸنٸمەن جاعالاسىپ, بٸر ەڭكەيٸپ, بٸر شالقايىپ, قارا تەرگە تٷسٸپ جٷرگەن قازاق شالىن كٶرگەن بار ما ەكەن? كيمەشەگٸ جەلپٸلدەپ, كەڭكٸلدەپ جٷرگەن كەمپٸر نەتكەن سٷيكٸمسٸز?! قازاقتىڭ اقساقالى ەۋليەگە بالانۋشى ەدٸ, قازاق كەيۋاناسى قاسيەتكە تەڭەلۋشٸ ەدٸ. «قارا جورعا» تەرك ەتتٸ بەرٸن...

قازاقتىڭ تاريحى, شەجٸرەسٸ, داستانى, ونىڭ ٶمٸرٸنٸڭ ايناسى – اۋىز ەدەبيەتٸ. 

ارىعا بارماي-اق, حVIII-XXI عاسىرلار ارالىعى – ٷش عاسىرعا شولۋ جاساپ قارايىقشى. ەرتەگٸ, اڭىز, داستان, جىر, ماقال-مەتەل, شەشەندٸك سٶز, ايتىس. بەرٸندە قازاققا تەن سيپاتتار: جەكپە-جەك, كٷرەس, اتىس, جامبى اتۋ, اسىق ويناۋ, قول كٷرەسٸ, كٶكپار, اۋدارىسپاق, جارىس, جاياۋ جارىس, ات بەيگەسٸ, ايتىس, شەشەندٸك ٶنەر سايىسى, ٶتٸرٸك ٶلەڭ, تٸپتٸ قاتىن جارىس بار. بٸراق ٷش عاسىر قويناۋىنا سٷڭگٸسەڭ دە, «بيلەدٸ» دەگەندٸ كەزدەستٸرمەيسٸڭ. ٶتە كٶنە ەرتەگٸلەردە «جىن-پەرٸنٸڭ قىزدارى بيلەپ جٷر ەكەن» دەگەن كەزدەسەدٸ. (كٶردٸڭٸز بە, جىن-شايتاننىڭ قىزدارى عانا بيلەپ جٷر. وتباسى, ٷيەلمەنٸمەن بيلەپ جٷرگەن جوق). 

سونان سوڭ ٷش عاسىردا قازاق جەرٸنەن قانشاما جيھانگەز, ساياحاتشى ٶتتٸ. قانشا شەجٸرە, جىلناما جازىلدى. قازاقتار (نە تٷركٸلەر) «قارا جورعا» بيلەپ جٷر» دەپ نەگە ماركو پولو, ماحمۋد قاشعاري, ەل-فارابي جازباعان? نەگە قىتايدىڭ, موڭعولدىڭ جىرناماسىندا, ورحون جازبالارىندا جوق? ارىنى قويايىق: قازاقتىڭ 101 ەنٸن جازىپ العان زاتاەۆيچ نەگە بٸر بيٸن بٸلمەگەن? نەگە شوقان ۋەليحانوۆتىڭ زەرتتەۋلەرٸندە ايتىلماعان?

جاقسى, قازاقستاننىڭ قازاقتارى الاساپىراندار تۇسىندا «بايتال تٷگٸل, باس قايعى» بوپ ۇمىتتى, جوعالتتى, ولارعا ايتقىزبادى, ورالمان قازاقتاردىڭ عانا «لايلانباعان» ەس-جادىندا ساقتالدى دەيٸك. وندا نەگە تٷركييا, ٶزبەكستان, قاراقالپاقستان ت.ب. شەتەلدەردەن كەلگەن قازاقتار بٸلمەيدٸ? تەك قىتاي قازاقتارىنىڭ عانا ەسٸندە قالعان قانداي بي ول? 

«قارا جورعانى» اتا-بابادان قالعان قازاق بيٸ دەۋگە كەلمەيتٸن بٸرنەشە سەبەپ بار: بٸرٸنشٸدەن, جوعارىدا ايتىپ كەتتٸك. قازاقى مەنتاليتەتكە جات. ۇلتتىق, قازاقي قاسيەتٸمٸزدٸ جوققا شىعارادى. ەكٸنشٸدەن, ەنٸ, سارىنى. بٸرەسە كٷي, بٸرەسە ەن. شەگەنٸڭ اريياسى. ٷشٸنشٸدەن, بي قيمىلدارى قازاققا كەلمەيدٸ. موڭعولدىڭ, قالماقتىڭ, ياكۋتتىڭ بيلەرٸنە كەلەدٸ. قىتايدا ەلٸ كٷنگە دەيٸن سولاڭ, داعۇر دەپ اتالاتىن از ۇلتتار بار. ارعى تەكتەرٸ قالماق, ەلدە موڭعول. سولاردىڭ «بۋىن بيٸ» دەپ اتالاتىن بيٸ بار. «قارا جورعا» – تۋرا سول بيدٸڭ كٶشٸرمەسٸ. قىتاي تٷسٸرگەن «شىڭعىس حان» كينوسىندا موڭعول ساربازدارى تۋرا وسىلاي بيلەيدٸ. تٶرتٸنشٸدەن, لەكٸلدەگەن ىرعاقپەن بٸلٸنبەي تۇرعانى بولماسا, سٶزدەرٸ كٶركەمدٸكتەن جۇرداي. «كەمپٸرلەر جٷر كەڭكٸلدەپ, شالدار دا جٷر قاڭقىلداپ». نە دەگەن سۇرىقسىز سٶزدەر! «بيلە, بيلە, جٸگٸتتەر, شىققانىنشا تۇنىق تەر». و زامان دا بۇ زامان, تەردٸڭ تۇنىق بولعانىن كٸم كٶرگەن? تەر دەگەن ورگانيزمنەن شىعارىلاتىن ارتىق-اۋىس كەرەكسٸز, زيياندى, تٸپتٸ ۋلى زاتتار ەمەس پە? سول ٷشٸن ونىڭ جاعىمسىز يٸسٸ بولادى. سول ٷشٸن قازاق ساسىق تەر, ارام تەر, جابىسقاق تەر, جىلبىسقا تەر, اششى تەر, قارا تەر, قالاۋ تەر, سۋىق تەر دەسە دە, تۇنىق تەر دەپ ايتپاعان. وسىنداي قۇراق-قۇراق ارزان سٶزدٸ اتا-بابامىزدان قالدى دەۋ قاي قيسىنعا سىيادى? 

ەندٸ وسى «قارا جورعا» بيٸن اندا-ساندا جارنامالاپ جٷرگەن ارىستان اقساقال جٶنٸندە بٸرەر سٶز: ارىستان اقساقال شەكەسٸنە ٷكٸسٸن تاعىپ الىپ ەفيردەن بٸرنەشە رەت «قارا جورعانى» بيلەگەنٸ راس. ول كٸسٸ بيلەپ قانا قويماي, بىلاي دەدٸ:

– مەن قازاقتىڭ بيٸن تٸرٸلتتٸم. بٸز كەلگەنشە ەش قازاق بيلەمەۋشٸ ەدٸ. (مەسەلە سول ەش قازاقتىڭ بيلەمەگەنٸندە بولىپ تۇر عوي). پرەزيدەنت ماعان ماراپات بەرۋٸنە بولادى. 

اۋ, اقساقال-اۋ, ورالمان بوپ وپىق جەگەن جەرٸڭٸز بار ما? الاتاۋدىڭ باۋرايىنا اقبوز ٷيدٸ تٸكتٸڭٸز. الدىڭىزدان شىققان جان بولدى ما? شالعىنعا بيە بايلاتىپ, ساپىرىپ سارى قىمىز جۇتتىڭىز. بەيبٸشە-توقال – قوس قاتىندى تۇتتىڭىز. مۇنىڭ قالاي دەدٸك پە? وسىنىڭ ٶزٸ قازاق ەلٸنٸڭ, پرەزيدەنتتٸڭ سٸزگە ماراپاتى ەمەس پە? ساحناعا شىعىپ بەس مينۋت بۇراڭداعان سٸز تٷگٸل, قان مايداندا جان بەرٸپ, جان الىپ كەلگەن مايدانگەر قارتتاردىڭ ماراپات الماي ٶمٸردەن ٶتكەنٸ قانشاما?! 

قىسقاسى, «قارا جورعانى» قازاقتٸكٸ ەتۋ – قازاقتى جارىلقاۋ ەمەس, كەرٸسٸنشە, كەمسٸتۋ...

ەمينا قۇرمانعاليقىزى, سىنشى

"جاس الاش" گازەتٸ