Kúni keshe QR Parlamenti Májilisiniń jalpy otyrysynda Jer qatynastary boiynsha zań jobasy birinshi oqylymda biraýyzdan qabyldandy. Bul Zańda ne qamtyldy? Eń birinshi, qazaq jeri sheteldikterge, sheteldikterdiń úlesi bar kez kelgen kásiporynǵa satylmaidy jáne jalǵa da berilmeidi! Bitti...
Joq, bitken joq. Endi sol jerdiń igiligin kim kóredi? Qazynaly qara jerdiń bailyǵyn qarasha halyq paidalana ala ma? Bir ózi san myńdaǵan gektar jerdi ielenip alǵan latifýndisterden qalai qutylamyz? Kóp aýyldyń mańynda jaiylymdyq jer joq. Bul – óte mańyzdy másele. Taý-tastyń bárin jekeshelendirip alǵandardyń aty-jónin anyqtaý, alǵan jerlerin qalai, qaitip, ne maqsatta paidalanyp jatqanyn bilý mańyzdy. «Bos jatqan jer jaý shaqyrmasyn» desek, el bolyp Uly dalany týsyratpaýdyń qamyn jasaýǵa tiispiz. Qalamgerler ne deidi?
ULANǴAIYR DALANYŃ IGILIGIN QALAI KÓREMIZ?
Mekemtas Myrzahmetuly:
- Jerdi memleket nyq ustap turý kerek. Jer eshýaqytta satylmaidy. «Satty» degen sóz – sharýań bitti degen sóz. Bizdiń el men jerge qalai kiremiz dep óńmeńdep otyrǵan jurttar bar. Osynyń bárin baqylap, memleket shegarany myqtap bekitip, artyq adamdardy memleketten shyǵarý kerek. Ózge halyqtyń óz jerińde tairańdap, erkinsip júrýi jurttyń narazylyǵyn týdyrady. Burynnan ata-babamyz ultaraqtai jer úshin súiegin berip, jaýlasyp ta, daýlasyp ta keledi. Shegarada súzginiń bolýy – mańyzdy másele. Tártipsiz bolmaidy. Prezident Qasym-Jomart Toqaev jerdiń sheteldikterge satylmaitynyn, jalǵa da berilmeitinin nyqtap aitty. Parlament arnaiy Zań da qabyldady. Endigi másele – osy jerdi durystap paidalaný, igerý.
Jer – memlekettiń eń qundy qazynasy, igere alatyn ár adamǵa úlestirilýi tiis. Árbir jer alǵan adam sol jerdi durys paidalanýǵa, jaqsy kásip ornatýǵa jumys isteýi kerek. Baiqasańyzdar, álemde azyq-túlik baǵasy jyl sanap qymbattap barady. Kóptegen elderde azyq-túliktiń jetispeýinen asharshalyq bolyp jatyr. Al adamzat balasynyń jan-sany kún sanap ósýde... Bul – aýylsharýashylyǵynyń damý múmkindigin eseleidi. Qazaqqa jerdi Táńir tekten-tek bermegen shyǵar. Osy ulanǵaiyr dalanyń igiligin qalai kóremiz? Memleket eń áýeli osyny oilap, aýylsharýashylyǵy men mal sharýalshylyǵyn damytýǵa kúsh salsa deimin.
JEMQORLYQ JAILAǴAN ELDE, JERDIŃ PAIDASYN ÓZGELER KÓREDI
Aqushtap Baqtygereeva:
- Biz halyqpen birgemiz. Aýyldy jerlerde jaiylymnyń joǵy ras. Ony kózimiz kórip otyr. Qazaq dalasy malmen tolǵanda ǵana, bizdiń bolashaq urpaq baqytty ómir súredi. Sharýa qojalyqtaryn kóbeitip, «mal baǵamyn, egin salamyn» degen eńbekkerlerdi biriktirip, qalada bailardyń úiin, banktiń esigin kúzetip júrgen zińgittei jigitterdi ata-babanyń saltynsha atqa minip, dalada mal ósirýge jumyldyrý kerek.
Bazardaǵy arba súirep júrgender jer alyp, ata-babadan qalǵan mal sharýashylyǵyn damytsa, qazirgiden qarny toq bolar edi dep oilaimyn. Keń dalany óz urpaǵy meken etse, súiemdei jerge de ózgeler kóz tikpes edi. Sondyqtan jerdi halyq igiligine qaitarý – óz urpaǵyna eńbek etýge múmkindik jasaý emes pe? Men kórip júrgen sharýa qojalyqtarynyń kóbiniń jaǵdaiy oidaǵydai emes. Aýyl sharýashylyǵy ministrligi óz dárejesinde jumys atqarmai otyrǵan siiaqty. Mal sharýashylyǵyn damyta almai otyrǵanymyz da – jemqorlyqtyń kesiri. Atamekenge, týǵan dalaǵa jany ashityn, qolynda biligi bar azamattar eń aldymen kedeiliktiń qamytyn kiip, qala-qalalardy saǵalap, jupyny turmystyń ileýine túsken milliondaǵan halyqtyń jaǵdaiyn oilaýy kerek.
JERGE «QOJA» EMES, «IE» KEREK
Tynyshtyqbek Ábdikákimuly:
- Biz bárin júrekpen qabyldaityn halyqpyz ǵoi. Jer týraly máselege kelsek, jerdi jekeshelendirýge óz basym qarsymyn. Al jalǵa berý týraly sóz bolǵanda, ony tym uzaq merzimge, mysaly, elý jylǵa berýge bolmaidy. Elý jyl degenińiz – jarty ǵasyr. «Elý jylda – el jańa» degen sóz bar. Oǵan deiin qoǵamdyq formatsiia ózgerip ketse, jer sol jalǵa alýshynyń ieleginde birjolata qalyp qoiýy múmkin. Sol úshin jalǵa bersek te, shirek ǵasyr merzim az ýaqyt emes. Jerimizdi jekeler satyp alsa, onda ol oǵan óz menmen qojalyǵyn júrgizedi. «Mynaý – meniń jerim» degen sóz – menmen bóspelik pen toiymsyz menshikqumarlyq.
Sonaý este joq eski zamandardan beri bizdiń ata-babalarymyz jerdi «Qudaidyki» dep uǵynǵan. Endi ony satyp, saýdaǵa salǵanymyz – esi durys áńgime emes. Al satyp jiberdik delik. Odan bir márte ǵana túsken qarjyǵa shekemiz shylqyp ketpeidi. Sondyqtan jerdi óz azamattarymyzǵa da satýǵa múlde bolmaidy. «Qoja» degen – menshikqumar menmen pende. Ondailardyń kez kelgeni qol astyndaǵylardy qanaýmen bolady. Qoja qul ǵana ustaidy. Al «Ie» degen – jerdiń qojasy emes, sol jerdiń iesi. Ol ózine de, kópshilikke de adal qyzmet qylady. «Ie» degen «qaiyrymdy Rýh» degendi bildiredi. Bizde «Iie» institýty múlde joq. Bizde bári jappai meiirimsiz, menmen, menshikqumar qoja bolyp ketti. Árine, Qazaqstannyń ár azamatyna on sotyqtan tegin jer berilýi kerek. Buny men qoldaimyn. Jersiz halyqtyń kúnkórisi de tómen kúide bolmaq. Ózine tiesili jerge úiin salyp, baqshasyn egip, tirligin jasaidy. Baspana máselesin sheshý ońailanady.
Aýyldaǵy qazaqtyń deni egin salýdyń qyr-syryn bilmeidi. Sol úshin bizge eń keregi – mal sharýashylyǵy, mal da – dástúrli kásiptiń basty biri. Jalǵa bergen jerge myńǵyrtyp mal ósirý de bir ǵanibet emes pe! Al jerdi satý degen uǵym oiymyzda bolmaýy kerek. Jerdiń satylǵany – Otannyń, Atamekenniń satylǵany. Erteń el basyna kún týsa, ol satylǵan jerdi kim qorǵaýǵa shyǵady, patriottyq sezim qaidan paida bolady? Sonda elimizdi jer satyp alǵan az ǵana áleýmet qorǵai ma?! Al «Nurly kósh» baǵdarlamasymen keletin qazaqtyń búgingi-erteńgi nópirine jer kerek emes pe?!. Halyq óspei turmaidy, shette júrgen aǵaiyndarymyz elge oralady. Sonda jerdi árkim jekeshelendirip alsa, basqa halyq qaitedi?!. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtai túiini – jer memlekettiń ieliginde bolmaqqa kerek. Ejelden beri jer daýy men jesir daýy – bizdiń basty daýymyz. Sol úshin bul máselede toǵyz tolǵanyp, on oilanbasaq, erteń barmaǵymyzdy shainaimyz.
LATIFÝNDISTERDEN QALAI QUTYLAMYZ?
Arman Qani:
- Qazaqstandaǵy aýyl sharýashylyq jerleriniń shetel azamattarynyń jeke menshigine satylýyna, jalǵa berilýine tosqaýyl qoiatyn zań aktileriniń qabyldanýy durys-aq . Buǵan qosa, óz elimizdiń azamattarynyń menshigine satylǵan jerlerdiń memleket menshigine qaitarylyp, olarǵa tek jalǵa paidalaný quqyǵy ǵana beriletin zań aktileri de qabyldansa, nur ústine – nur bolar edi. Óitkeni ondai jerler sheteldik kompaniialardyń ia sheteldik azamattardyń ieligine ótip ketýi yqtimal. Sonymen qatar sheteldikterdiń paidalanýyndaǵy óndiristik jerler men áskeri maqsatta paidalanylyp jatqan óńirlerdiń (poligondar) memlekettiń menshigine qaitarylýy zań júzinde rettelse eken. Jer qatynastary týraly Zań myqty bolsa, kóńilimiz ornyqty bolar edi.
Qazaq latifýndisterden milliondaǵan gektar jerlerin qaitaryp, tutas halyqqa ortaq biregei ónimdi sharýalar qurmaiynsha, bizdiń elde aýylsharýashylyǵy damymaidy. Qazir egistik alqaptarynyń basym bóligi iri jer ielenýshileriniń qolynda. «Sony qalai qaitaryp alamyz, ony qaitaryp alǵan soń halyqqa qalai úlestiremiz?» degen suraq mańyzdy. Osyny jer komissiiasynyń músheleri naqty túsinip, tereń mán bergeni abzal.
JER BAR JERDE – QAZAQ MEMLEKETI BAR
Aigúl Ismaqova:
- Qazirgi jaǵdaida Qazaq eli jer máselesine qatysty alańdaýly kúide otyr. Búgingi jerge qatysty qabyldanyp jatqan zań anyq bolýy qajet! «Útiri men syzyqshasynan aqaý ketipti...» degen syltaýlar bolmaityndai etip, osy qujatty daiyndap otyrǵan kisiler útir-núktesine deiin qadaǵalap, bul zańǵa toqeterin qoiý kerek.
Qazaqtyń jeri – qazaq Memleketiniń jeri. «Jer jalǵa beriledi», «jer satylý kerek» degen sózder shyǵyp jatady. Batys Qazaqstanda 25 jylǵa bir frantsýz biznesmenine berilgen jer qazir qaitarylýda. Biz bilmeitin osyndai jaittar bolsa, ol halyqqa jariia bolyp, qaitadan qaitarylýy tiis. Jer – babalardyń bizge qaldyrǵan amanaty. Biz bul jerdi urpaǵymyzǵa qaldyramyz. Búgingi bilik basyndaǵy azamattar buǵan jaýapkershilikpen qaraýǵa mindetti. On besinshi ǵasyrdan kele jatqan Kerei men Jánibekten bastap, Abylai han men Kenesarylar jer úshin qurban bolǵan. Osydan júz jyl buryn Álihan Bókeihan, Ahmet Baitursynuly, Álimhan Ermekovter qazirgi territoriiany ózderi túrmede otyryp náýbet keshse de, bizge zańmen bekitip berip ketti. Al Táýelsizdik alǵan soń jer máselesine salǵyrttyqpen qaraý – keshirilmeidi! Jer bar jerde – Qazaq Memleketi bar, jer joq jerde – Qazaq Memleketi de joq. Sondyqtan árqaisymyz bolashaq urpaq aldyndaǵy jaýapkershilikti sezinýge tiispiz. Qytaidyń mektepte oqytylatyn kartasynda Balqashqa deiingi jer solardyki degen sandyraqty toqtatatyn kez keldi! Ol úshin eldiń rýhy myqty bolyp, damyǵan, bai el qurýǵa qabiletti jurtqa ainalsaq igi.
«Jerdiń satylmaityny anyq» dep qur daýryqpai, «sol jerdi tiimdi paidalanýdyń jolyn jalpy halyqqa, qalyń buqaraǵa qalai úiretemiz?» degendi oilastyrsaq edi. «Bos jatqan jer – jaý shaqyrady» degen danalar sózi bar. Qazaq dalasyn qazaqtyń ózi igerip, myńǵyrtyp mal aidap, jaiqaltyp egin ekse, sonyń paidasyn kórse, el kórkeiedi, jer igiligin syilaidy. Sonyń qam-qareketin jasaityn uiymdastyrýshy biliktiń menedjmenti qajet. Zamanǵa sai jańa kásiporyndaryn quryp, aýyl sharýashylyǵyn damytýdyń tyń josparlaryn quryp, elimizdi baqýatty etýge halyqtyń da mindetti ekenin umytpaiyq.
«Qazaq ádebieti» gazeti, №15. 9 sáýir
