كٷنٸ كەشە قر پارلامەنتٸ مەجٸلٸسٸنٸڭ جالپى وتىرىسىندا جەر قاتىناستارى بويىنشا زاڭ جوباسى بٸرٸنشٸ وقىلىمدا بٸراۋىزدان قابىلداندى. بۇل زاڭدا نە قامتىلدى? ەڭ بٸرٸنشٸ, قازاق جەرٸ شەتەلدٸكتەرگە, شەتەلدٸكتەردٸڭ ٷلەسٸ بار كەز كەلگەن كەسٸپورىنعا ساتىلمايدى جەنە جالعا دا بەرٸلمەيدٸ! بٸتتٸ...
جوق, بٸتكەن جوق. ەندٸ سول جەردٸڭ يگٸلٸگٸن كٸم كٶرەدٸ? قازىنالى قارا جەردٸڭ بايلىعىن قاراشا حالىق پايدالانا الا ما? بٸر ٶزٸ سان مىڭداعان گەكتار جەردٸ يەلەنٸپ العان لاتيفۋنديستەردەن قالاي قۇتىلامىز? كٶپ اۋىلدىڭ ماڭىندا جايىلىمدىق جەر جوق. بۇل – ٶتە ماڭىزدى مەسەلە. تاۋ-تاستىڭ بەرٸن جەكەشەلەندٸرٸپ العانداردىڭ اتى-جٶنٸن انىقتاۋ, العان جەرلەرٸن قالاي, قايتٸپ, نە ماقساتتا پايدالانىپ جاتقانىن بٸلۋ ماڭىزدى. «بوس جاتقان جەر جاۋ شاقىرماسىن» دەسەك, ەل بولىپ ۇلى دالانى تۋسىراتپاۋدىڭ قامىن جاساۋعا تيٸسپٸز. قالامگەرلەر نە دەيدٸ?
ۇلانعايىر دالانىڭ يگٸلٸگٸن قالاي كٶرەمٸز?
مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلى:
- جەردٸ مەملەكەت نىق ۇستاپ تۇرۋ كەرەك. جەر ەشۋاقىتتا ساتىلمايدى. «ساتتى» دەگەن سٶز – شارۋاڭ بٸتتٸ دەگەن سٶز. بٸزدٸڭ ەل مەن جەرگە قالاي كٸرەمٸز دەپ ٶڭمەڭدەپ وتىرعان جۇرتتار بار. وسىنىڭ بەرٸن باقىلاپ, مەملەكەت شەگارانى مىقتاپ بەكٸتٸپ, ارتىق ادامداردى مەملەكەتتەن شىعارۋ كەرەك. ٶزگە حالىقتىڭ ٶز جەرٸڭدە تايراڭداپ, ەركٸنسٸپ جٷرۋٸ جۇرتتىڭ نارازىلىعىن تۋدىرادى. بۇرىننان اتا-بابامىز ۇلتاراقتاي جەر ٷشٸن سٷيەگٸن بەرٸپ, جاۋلاسىپ تا, داۋلاسىپ تا كەلەدٸ. شەگارادا سٷزگٸنٸڭ بولۋى – ماڭىزدى مەسەلە. تەرتٸپسٸز بولمايدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جەردٸڭ شەتەلدٸكتەرگە ساتىلمايتىنىن, جالعا دا بەرٸلمەيتٸنٸن نىقتاپ ايتتى. پارلامەنت ارنايى زاڭ دا قابىلدادى. ەندٸگٸ مەسەلە – وسى جەردٸ دۇرىستاپ پايدالانۋ, يگەرۋ.
جەر – مەملەكەتتٸڭ ەڭ قۇندى قازىناسى, يگەرە الاتىن ەر ادامعا ٷلەستٸرٸلۋٸ تيٸس. ەربٸر جەر العان ادام سول جەردٸ دۇرىس پايدالانۋعا, جاقسى كەسٸپ ورناتۋعا جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەك. بايقاساڭىزدار, ەلەمدە ازىق-تٷلٸك باعاسى جىل ساناپ قىمباتتاپ بارادى. كٶپتەگەن ەلدەردە ازىق-تٷلٸكتٸڭ جەتٸسپەۋٸنەن اشارشالىق بولىپ جاتىر. ال ادامزات بالاسىنىڭ جان-سانى كٷن ساناپ ٶسۋدە... بۇل – اۋىلشارۋاشىلىعىنىڭ دامۋ مٷمكٸندٸگٸن ەسەلەيدٸ. قازاققا جەردٸ تەڭٸر تەكتەن-تەك بەرمەگەن شىعار. وسى ۇلانعايىر دالانىڭ يگٸلٸگٸن قالاي كٶرەمٸز? مەملەكەت ەڭ ەۋەلٸ وسىنى ويلاپ, اۋىلشارۋاشىلىعى مەن مال شارۋالشىلىعىن دامىتۋعا كٷش سالسا دەيمٸن.
جەمقورلىق جايلاعان ەلدە, جەردٸڭ پايداسىن ٶزگەلەر كٶرەدٸ
اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا:
- بٸز حالىقپەن بٸرگەمٸز. اۋىلدى جەرلەردە جايىلىمنىڭ جوعى راس. ونى كٶزٸمٸز كٶرٸپ وتىر. قازاق دالاسى مالمەن تولعاندا عانا, بٸزدٸڭ بولاشاق ۇرپاق باقىتتى ٶمٸر سٷرەدٸ. شارۋا قوجالىقتارىن كٶبەيتٸپ, «مال باعامىن, ەگٸن سالامىن» دەگەن ەڭبەككەرلەردٸ بٸرٸكتٸرٸپ, قالادا بايلاردىڭ ٷيٸن, بانكتٸڭ ەسٸگٸن كٷزەتٸپ جٷرگەن زٸڭگٸتتەي جٸگٸتتەردٸ اتا-بابانىڭ سالتىنشا اتقا مٸنٸپ, دالادا مال ٶسٸرۋگە جۇمىلدىرۋ كەرەك.
بازارداعى اربا سٷيرەپ جٷرگەندەر جەر الىپ, اتا-بابادان قالعان مال شارۋاشىلىعىن دامىتسا, قازٸرگٸدەن قارنى توق بولار ەدٸ دەپ ويلايمىن. كەڭ دالانى ٶز ۇرپاعى مەكەن ەتسە, سٷيەمدەي جەرگە دە ٶزگەلەر كٶز تٸكپەس ەدٸ. سوندىقتان جەردٸ حالىق يگٸلٸگٸنە قايتارۋ – ٶز ۇرپاعىنا ەڭبەك ەتۋگە مٷمكٸندٸك جاساۋ ەمەس پە? مەن كٶرٸپ جٷرگەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ كٶبٸنٸڭ جاعدايى ويداعىداي ەمەس. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ ٶز دەرەجەسٸندە جۇمىس اتقارماي وتىرعان سيياقتى. مال شارۋاشىلىعىن دامىتا الماي وتىرعانىمىز دا – جەمقورلىقتىڭ كەسٸرٸ. اتامەكەنگە, تۋعان دالاعا جانى اشيتىن, قولىندا بيلٸگٸ بار ازاماتتار ەڭ الدىمەن كەدەيلٸكتٸڭ قامىتىن كيٸپ, قالا-قالالاردى ساعالاپ, جۇپىنى تۇرمىستىڭ يلەۋٸنە تٷسكەن ميلليونداعان حالىقتىڭ جاعدايىن ويلاۋى كەرەك.
جەرگە «قوجا» ەمەس, «يە» كەرەك
تىنىشتىقبەك ەبدٸكەكٸمۇلى:
- بٸز بەرٸن جٷرەكپەن قابىلدايتىن حالىقپىز عوي. جەر تۋرالى مەسەلەگە كەلسەك, جەردٸ جەكەشەلەندٸرۋگە ٶز باسىم قارسىمىن. ال جالعا بەرۋ تۋرالى سٶز بولعاندا, ونى تىم ۇزاق مەرزٸمگە, مىسالى, ەلۋ جىلعا بەرۋگە بولمايدى. ەلۋ جىل دەگەنٸڭٸز – جارتى عاسىر. «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا» دەگەن سٶز بار. وعان دەيٸن قوعامدىق فورماتسييا ٶزگەرٸپ كەتسە, جەر سول جالعا الۋشىنىڭ يەلەگٸندە بٸرجولاتا قالىپ قويۋى مٷمكٸن. سول ٷشٸن جالعا بەرسەك تە, شيرەك عاسىر مەرزٸم از ۋاقىت ەمەس. جەرٸمٸزدٸ جەكەلەر ساتىپ السا, وندا ول وعان ٶز مەنمەن قوجالىعىن جٷرگٸزەدٸ. «مىناۋ – مەنٸڭ جەرٸم» دەگەن سٶز – مەنمەن بٶسپەلٸك پەن تويىمسىز مەنشٸكقۇمارلىق.
سوناۋ ەستە جوق ەسكٸ زامانداردان بەرٸ بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز جەردٸ «قۇدايدىكٸ» دەپ ۇعىنعان. ەندٸ ونى ساتىپ, ساۋداعا سالعانىمىز – ەسٸ دۇرىس ەڭگٸمە ەمەس. ال ساتىپ جٸبەردٸك دەلٸك. ودان بٸر مەرتە عانا تٷسكەن قارجىعا شەكەمٸز شىلقىپ كەتپەيدٸ. سوندىقتان جەردٸ ٶز ازاماتتارىمىزعا دا ساتۋعا مٷلدە بولمايدى. «قوجا» دەگەن – مەنشٸكقۇمار مەنمەن پەندە. وندايلاردىڭ كەز كەلگەنٸ قول استىنداعىلاردى قاناۋمەن بولادى. قوجا قۇل عانا ۇستايدى. ال «يە» دەگەن – جەردٸڭ قوجاسى ەمەس, سول جەردٸڭ يەسٸ. ول ٶزٸنە دە, كٶپشٸلٸككە دە ادال قىزمەت قىلادى. «يە» دەگەن «قايىرىمدى رۋح» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. بٸزدە «ٸيە» ينستيتۋتى مٷلدە جوق. بٸزدە بەرٸ جاپپاي مەيٸرٸمسٸز, مەنمەن, مەنشٸكقۇمار قوجا بولىپ كەتتٸ. ەرينە, قازاقستاننىڭ ەر ازاماتىنا ون سوتىقتان تەگٸن جەر بەرٸلۋٸ كەرەك. بۇنى مەن قولدايمىن. جەرسٸز حالىقتىڭ كٷنكٶرٸسٸ دە تٶمەن كٷيدە بولماق. ٶزٸنە تيەسٸلٸ جەرگە ٷيٸن سالىپ, باقشاسىن ەگٸپ, تٸرلٸگٸن جاسايدى. باسپانا مەسەلەسٸن شەشۋ وڭايلانادى.
اۋىلداعى قازاقتىڭ دەنٸ ەگٸن سالۋدىڭ قىر-سىرىن بٸلمەيدٸ. سول ٷشٸن بٸزگە ەڭ كەرەگٸ – مال شارۋاشىلىعى, مال دا – دەستٷرلٸ كەسٸپتٸڭ باستى بٸرٸ. جالعا بەرگەن جەرگە مىڭعىرتىپ مال ٶسٸرۋ دە بٸر عانيبەت ەمەس پە! ال جەردٸ ساتۋ دەگەن ۇعىم ويىمىزدا بولماۋى كەرەك. جەردٸڭ ساتىلعانى – وتاننىڭ, اتامەكەننٸڭ ساتىلعانى. ەرتەڭ ەل باسىنا كٷن تۋسا, ول ساتىلعان جەردٸ كٸم قورعاۋعا شىعادى, پاتريوتتىق سەزٸم قايدان پايدا بولادى? سوندا ەلٸمٸزدٸ جەر ساتىپ العان از عانا ەلەۋمەت قورعاي ما?! ال «نۇرلى كٶش» باعدارلاماسىمەن كەلەتٸن قازاقتىڭ بٷگٸنگٸ-ەرتەڭگٸ نٶپٸرٸنە جەر كەرەك ەمەس پە?!. حالىق ٶسپەي تۇرمايدى, شەتتە جٷرگەن اعايىندارىمىز ەلگە ورالادى. سوندا جەردٸ ەركٸم جەكەشەلەندٸرٸپ السا, باسقا حالىق قايتەدٸ?!. توقسان اۋىز سٶزدٸڭ توبىقتاي تٷيٸنٸ – جەر مەملەكەتتٸڭ يەلٸگٸندە بولماققا كەرەك. ەجەلدەن بەرٸ جەر داۋى مەن جەسٸر داۋى – بٸزدٸڭ باستى داۋىمىز. سول ٷشٸن بۇل مەسەلەدە توعىز تولعانىپ, ون ويلانباساق, ەرتەڭ بارماعىمىزدى شاينايمىز.
لاتيفۋنديستەردەن قالاي قۇتىلامىز?
ارمان قاني:
- قازاقستانداعى اۋىل شارۋاشىلىق جەرلەرٸنٸڭ شەتەل ازاماتتارىنىڭ جەكە مەنشٸگٸنە ساتىلۋىنا, جالعا بەرٸلۋٸنە توسقاۋىل قوياتىن زاڭ اكتٸلەرٸنٸڭ قابىلدانۋى دۇرىس-اق . بۇعان قوسا, ٶز ەلٸمٸزدٸڭ ازاماتتارىنىڭ مەنشٸگٸنە ساتىلعان جەرلەردٸڭ مەملەكەت مەنشٸگٸنە قايتارىلىپ, ولارعا تەك جالعا پايدالانۋ قۇقىعى عانا بەرٸلەتٸن زاڭ اكتٸلەرٸ دە قابىلدانسا, نۇر ٷستٸنە – نۇر بولار ەدٸ. ٶيتكەنٸ ونداي جەرلەر شەتەلدٸك كومپانييالاردىڭ يا شەتەلدٸك ازاماتتاردىڭ يەلٸگٸنە ٶتٸپ كەتۋٸ ىقتيمال. سونىمەن قاتار شەتەلدٸكتەردٸڭ پايدالانۋىنداعى ٶندٸرٸستٸك جەرلەر مەن ەسكەري ماقساتتا پايدالانىلىپ جاتقان ٶڭٸرلەردٸڭ (پوليگوندار) مەملەكەتتٸڭ مەنشٸگٸنە قايتارىلۋى زاڭ جٷزٸندە رەتتەلسە ەكەن. جەر قاتىناستارى تۋرالى زاڭ مىقتى بولسا, كٶڭٸلٸمٸز ورنىقتى بولار ەدٸ.
قازاق لاتيفۋنديستەردەن ميلليونداعان گەكتار جەرلەرٸن قايتارىپ, تۇتاس حالىققا ورتاق بٸرەگەي ٶنٸمدٸ شارۋالار قۇرمايىنشا, بٸزدٸڭ ەلدە اۋىلشارۋاشىلىعى دامىمايدى. قازٸر ەگٸستٸك القاپتارىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ ٸرٸ جەر يەلەنۋشٸلەرٸنٸڭ قولىندا. «سونى قالاي قايتارىپ الامىز, ونى قايتارىپ العان سوڭ حالىققا قالاي ٷلەستٸرەمٸز?» دەگەن سۇراق ماڭىزدى. وسىنى جەر كوميسسيياسىنىڭ مٷشەلەرٸ ناقتى تٷسٸنٸپ, تەرەڭ مەن بەرگەنٸ ابزال.
جەر بار جەردە – قازاق مەملەكەتٸ بار
ايگٷل ٸسماقوۆا:
- قازٸرگٸ جاعدايدا قازاق ەلٸ جەر مەسەلەسٸنە قاتىستى الاڭداۋلى كٷيدە وتىر. بٷگٸنگٸ جەرگە قاتىستى قابىلدانىپ جاتقان زاڭ انىق بولۋى قاجەت! «ٷتٸرٸ مەن سىزىقشاسىنان اقاۋ كەتٸپتٸ...» دەگەن سىلتاۋلار بولمايتىنداي ەتٸپ, وسى قۇجاتتى دايىنداپ وتىرعان كٸسٸلەر ٷتٸر-نٷكتەسٸنە دەيٸن قاداعالاپ, بۇل زاڭعا توقەتەرٸن قويۋ كەرەك.
قازاقتىڭ جەرٸ – قازاق مەملەكەتٸنٸڭ جەرٸ. «جەر جالعا بەرٸلەدٸ», «جەر ساتىلۋ كەرەك» دەگەن سٶزدەر شىعىپ جاتادى. باتىس قازاقستاندا 25 جىلعا بٸر فرانتسۋز بيزنەسمەنٸنە بەرٸلگەن جەر قازٸر قايتارىلۋدا. بٸز بٸلمەيتٸن وسىنداي جايتتار بولسا, ول حالىققا جارييا بولىپ, قايتادان قايتارىلۋى تيٸس. جەر – بابالاردىڭ بٸزگە قالدىرعان اماناتى. بٸز بۇل جەردٸ ۇرپاعىمىزعا قالدىرامىز. بٷگٸنگٸ بيلٸك باسىنداعى ازاماتتار بۇعان جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قاراۋعا مٸندەتتٸ. ون بەسٸنشٸ عاسىردان كەلە جاتقان كەرەي مەن جەنٸبەكتەن باستاپ, ابىلاي حان مەن كەنەسارىلار جەر ٷشٸن قۇربان بولعان. وسىدان جٷز جىل بۇرىن ەليحان بٶكەيحان, احمەت بايتۇرسىنۇلى, ەلٸمحان ەرمەكوۆتەر قازٸرگٸ تەرريتورييانى ٶزدەرٸ تٷرمەدە وتىرىپ نەۋبەت كەشسە دە, بٸزگە زاڭمەن بەكٸتٸپ بەرٸپ كەتتٸ. ال تەۋەلسٸزدٸك العان سوڭ جەر مەسەلەسٸنە سالعىرتتىقپەن قاراۋ – كەشٸرٸلمەيدٸ! جەر بار جەردە – قازاق مەملەكەتٸ بار, جەر جوق جەردە – قازاق مەملەكەتٸ دە جوق. سوندىقتان ەرقايسىمىز بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سەزٸنۋگە تيٸسپٸز. قىتايدىڭ مەكتەپتە وقىتىلاتىن كارتاسىندا بالقاشقا دەيٸنگٸ جەر سولاردىكٸ دەگەن ساندىراقتى توقتاتاتىن كەز كەلدٸ! ول ٷشٸن ەلدٸڭ رۋحى مىقتى بولىپ, دامىعان, باي ەل قۇرۋعا قابٸلەتتٸ جۇرتقا اينالساق يگٸ.
«جەردٸڭ ساتىلمايتىنى انىق» دەپ قۇر داۋرىقپاي, «سول جەردٸ تيٸمدٸ پايدالانۋدىڭ جولىن جالپى حالىققا, قالىڭ بۇقاراعا قالاي ٷيرەتەمٸز?» دەگەندٸ ويلاستىرساق ەدٸ. «بوس جاتقان جەر – جاۋ شاقىرادى» دەگەن دانالار سٶزٸ بار. قازاق دالاسىن قازاقتىڭ ٶزٸ يگەرٸپ, مىڭعىرتىپ مال ايداپ, جايقالتىپ ەگٸن ەكسە, سونىڭ پايداسىن كٶرسە, ەل كٶركەيەدٸ, جەر يگٸلٸگٸن سىيلايدى. سونىڭ قام-قارەكەتٸن جاسايتىن ۇيىمداستىرۋشى بيلٸكتٸڭ مەنەدجمەنتٸ قاجەت. زامانعا ساي جاڭا كەسٸپورىندارىن قۇرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ تىڭ جوسپارلارىن قۇرىپ, ەلٸمٸزدٸ باقۋاتتى ەتۋگە حالىقتىڭ دا مٸندەتتٸ ەكەنٸن ۇمىتپايىق.
«قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸ, №15. 9 سەۋٸر
