Qylyshty sabynan, jylandy basynan ustaý kerek.
Qazaqtyń ataly sózi
«…Jaýy men ózin jaqsy biletin, júz soǵysta da qaterge tap bolmaidy.
Jaýyn jaqsy bilmeitin, biraq ózin jaqsy biletin birese jeńip, birese jeńiletin bolady. Al jaýyn da, ózin de bilmeitin aiqas saiyn únemi jeńilis tabady».
Sýntszy «Soǵys óneri» kitabynan
Qytaidy zerttep júrgen ǵalymdardyń paiymdaýlaryna qaraǵanda, bul eldiń jalpy tabiǵi resýrstary 2 milliard adamdy qamtamasyz etýge ǵana jetip, odan keiin óz múmkindigin sarqa beretin kórinedi. Degenmen, osyndai bir tyqyrdyń taiap kele jatqanyn Qytaidyń ózi de joqqa shyǵarmaidy. Sý kózderi tartylyp, orman sirep, jaiylymdar azyp, egistik alqaptar ýlanyp, ekologiialyq apat tóne bastaǵany haqynda ózderi de dabyl qaǵyp jatyr. Qazir Qytai eli – qaqpaǵy jabyq óz ishine syimai burqyldap qainap jatqan qara qazan tárizdes. Túbinde ol báribir tasidy. Sonda, ol qalai qarai quiylady? Qazaqstanmen birge álemdi de mazasyzdandyryp otyrǵan osy másele. Bul jerde Qazaqstan úshin óte úlken qaýiptiń basyn ashyp aitqan jón. Qytaidyń territoriiasymen shektesip jatqan jerlerge nazar aýdaryp qarasaq, ainalasynyń barlyǵy halyqtyń tyǵyz ornalasýy nátijesinde tyǵyndalyp tur. Qarýyna sengen Reseidi eseptemegende, qytailar úshin tek Qazaqstanǵa (Ortalyq Aziia) qarai ǵana aǵylýlaryna múmkindik qalady.
Eger de 2002 jyldyń 31 jeltoqsanynan bastap tek ulty qytailar úshin Qytai úkimeti jeke kýáligi men tirkelgen meken jaiy týraly anyqtamasy bolsa boldy pasport jasatyp berý arqyly syrtqa ketetin azamattarynyń qujat rásimderin barynsha jeńildetkenin jáne qarjylandyratynyn eskersek, azamattarynyń shetelge ketýine múddeli ekendigin bildiredi. Oǵan qosa 2004 jyldan bastap qytai azamattarynyń Qazaqstanda bir kún vizasyz bolýyna jáne jiyrma adamnan turatyn týristik toptarǵa viza berýge úkimetimiz kelisti. Osy sátten bastap Qazaqstanǵa qarai halyq aǵynynyń tyǵynyn alyp tastady dep esepteýge bolady. Sondai-aq buǵan Qytaidaǵy erler men áielder arasyndaǵy tabiǵi tepe-teńdiktiń buzylý protsesin qosyńyz. «Bir otbasyǵa – bir bala» saiasatyna 25 jyldai ýaqyt boldy. Endi qazir sol kezdegi reforma perzentteri otbasy quratyn ýaqyt kelgende úilenetin áiel tappai álek. Sondyqtan áiel zatyn syrttan izdeýge májbúr. Jáne keibir sharttar negizinde endi eki balaly bolýǵa ruqsat etildi. Muny Qytai úkimeti halqynyń qartaiyp ketkendigimen, jastarynyń qarttardy asyrai almaityn jaǵdaiǵa jetkendigimen túsindirýde. Bul endi demografiialyq tasqyn bastalady degen sóz. Budan keiin sheteldik zertteýshiler Qazaqstandy jaqyn ýaqyttary qytai migranttary jaýlap alatyndyǵyna esh kúmándary qalmaǵandyǵyn jarysa jazdy. Qazaqstan jóninde barlyq sheteldik zertteýshilerdiń pikirleri shamalas, 20 jyldan keiin Qazaqstanda 20 million qytai ómir súredi deidi. Qazirgi kúni 500 myńǵa jýyqtaǵan qytailar 20 jyldan keiin 20 million bolýy esh kúmán týdyrmaidy. Sondai-aq Batysty igerý saiasaty sheńberinde Shyńjańǵa ishki Qytaidan 20 jylda 250 million adamdy kóshirý josparyn bastap ketkenin eskersek, Qazaqstanda 20 million qytaidyń paida bolýy ertegi emes siiaqty. Eger de Qytaidyń 150 mln.nan asa jumyssyzdary bar ekenin eskersek Shyńjańda jumys oryndaryn ashsa, áp-sátte-aq sonsha halyqtyń kóship kelýi túk emes. Qazir qalashyqtar salyp kóshirý úderisi bastalyp ta ketti.
Endi taifýnnyń tasqynyndai nópir halyqty qanshama qorǵan salsaq ta nemese Arqanyń qaqaǵan sýyǵy men borany da toqtata almasy haq. Kez kelgen tabiǵatqa beiimdelgish, ózgeniń assimiliatsiiasyna túspeitin, jybyrlaǵannyń bárin azyq etetin janysiri qytai halqyn batystyq filosoftardyń aityp júrgenindei «ultty bir lider de qutqara alady» degenindei bir myqty kóshbasshynyń nemese qarýdyń kúshi ǵana toqtatýy múmkin.
Bir qyzyǵy osyndai alańdaýly kezde Qazaqstanǵa qytailardyń dendep kele jatqanyn bizden góri Resei sezinip, dabyl qaǵyp bizdi oiatýǵa tyrysýda. Árine bizge jany ashyǵandyqtan emes. Bul jerde birinshi kezekte óz múddesi bar. Sebebin de aitaiyn, Reseige keletin qytailardyń basym bóligi Qazaqstan arqyly ótip jatqanyn anyqtaǵan. Qazaqstannyń qytailaný qaýpiniń aldyn almasa Qytaidyń shekarasy Volgadan bir-aq shyǵatynynan úreilenýde.
Qytai migranttary eshqashan assimiliatsiiaǵa ushyramaidy. Kerisinshe toptasyp, qaýymdasyp júrip qalashyǵyn salyp óz ultynyń saiasi múddesin nasihattap júredi. Onymen shektelip qalmai Qytaidyń ekonomikasyn damytý úshin shetelde júrgende de barlyq múmkindikterin jumyldyrady. Qytaidyń ekonomikasyn kótergen, investitsiia ákelgen de osy sheteldegi qytailyqtar eken.
Qytaidyń bizge bailanysty saiasatynyń nátijesin bir Almaty qalasy arqyly túsindire keteiin. Bir Almaty qalasynda qazirgi kúni júzge tarta qytai kafesi men meiramhanalary, 270 birlesken kásiporyn, 2 bank, 48 janarmai quiý beketi, bir Mádeniet ortalyǵy, Qazaq Ulttyq ýniversiteti janyndaǵy Qytai tili ortalyǵy, Konfýtsii institýty, Ialian saýda ortalyǵy, Si Sinhai, Bianhý kósheleri, Baraholka jáne Saýran saýda ortalyqtaryndaǵy saýda núkteleri, Qazaqstannyń pasportyn alǵan 5000-nan asa azamatty da qosyńyz. Bul Qytai aqparatynan alynǵan naqty málimetter. Al bizdiń quqyq qorǵaý organdarymyz mundai málimetterdi qupiia ustaidy. Sebep qarapaiym, ai saiyn árbir Qytai azamaty óziniń amandyǵy úshin politsiia bólimshesine 10 myń teńge, aýdandyq bólim bastyǵyna 25 myń teńgeden berip otyrady. Muny bar Qytai azamattary rastap otyr. Reseilik zertteýshilerdiń aiǵaqtaryna qaraǵanda, qytailyqtardy shetelge shyǵaryp otyrýmen júieli ainalysatyn biresmi jasyryn uiymdar bar eken. Ár elge shyǵarýdyń ózindik mólsheri bar. Eýropa elderine 8-10 myń dollar, Reseige 2,5-3 myń dollar kóleminde ár adamǵa shyǵyn jumsaityn kórinedi. Qazaqstan eń arzandarynyń qataryna kiredi. Meken jaiǵa tirkelý úshin 100-200 dollar jetkilikti. Álemdik tájiribe dáleldep otyrǵanyndai migranttar tarihta eshqashan memleketke paida ákelmegen, ákelmeidi de. Endi osynyń bári azdai qytai jáne orys tilderinde «Hasakesytan hýatsiao bao» degen gazetin shyǵara bastady. Gazet Qazaqstandaǵy qytai diasporasyna arnalǵan dep jazylǵan. Sonda biz qytai diasporasynyń paida bolǵanyn da bilmei qalǵanymyz ba? Bul jaqyn ýaqytta, múmkin 5-6 jylda Qytai úkimeti Qazaqstandaǵy qytai tildilerdiń quqyǵyn qorǵaidy degen sóz. Árine adam paida bolǵan jerde quqyǵy da paida bolady. Sondai-aq Almatyda Qazaqstandaǵy barlyq qytailardy basqaryp otyratyn (qazirgi tilmen aitqanda jergilikti halyqtan qorǵap otyratyn «krysha») «triada» degen bandittik toptyń da paida bolǵanyn bireý biler bireý bilmes. Buǵan qosa jaqynda qytai ulttyq mádeni ortalyǵyn ashýdy da josparlap jatqandyǵyn esterińizge salaiyn. Qytai migranttarynyń Almatyda qaptap kele jatqanyna bailanysty másele kóterilgende ishki ister organy onyń jalǵan ekendigin jariialady. Sonda deimin-aý, biz kúnde qaptaǵan qytailyqtardy kórip júrgen kózimizge senemiz be, álde ishki ister organynyń málimetterine senemiz be? Osy arasy túsiniksiz. Jáne bul tek Almatydaǵy ǵana jaǵdai. Basqa jerdegi jaǵdaidy aitpai-aq qoialyq. Al bas qalamyzdaǵy qytai máselesin aityp ótpeske bolmas. Astanamyz Astana qalasynyń qaq ortasynan oiyp turyp qytaidyń ulttyq naqyshynda salǵan záýlim «Pekin palas» qonaq úiine aiyna shamamen 600-700 qytai azamaty qonaqtaitynyn, oǵan qosa Astana qalalyq ákimshiligi qytai saýda ortalyǵyn salýǵa jer bólip beripti.
Jalpy Qazaqstan boiynsha Qytaidyń 20 iri kompaniiasy jáne orta-usaǵy bar 2000-nan asa birlesken kompaniialar jumys isteýde. Olardyń basym bóligi árine energetika salasynda. Atap aitqanda Qytaidyń ieligine ótip ketken kompaniialar:
Aqtóbemunaigaz – 85,32 paiyz úles
Mańǵystaýmunaigaz – 47
PetroQazaqstan – 67
Qazgermunai – 50
Qarajanbasmunai – 50
Pavlodar munai óńdeý zaýyty – 58
Shymkent munai óńdeý zaýyty – 50
Aidan munai – 100 t.b.
Sondai-aq qytaidyń 4 kompaniiasy qazirgi tańda munai bar jerlerge barlaý jumystaryn júrgizip jatyr. 2004 jyly sáýir aiynda Qytaidyń Sinopec Group munai himiialyq kompaniiasy Kaspiidiń soltústigindegi birqansha kenishterge ielik etetin amerikalyq Fioc (First International Oil Sompany) kompaniiasyn satyp aldy. 2009 jyly mańyzdy kompaniialarymyzdyń biri «Qazmunaigaz» «Barlaý óndirý» AQ-nyń 11 paiyzyn satyp aldy. Jaqynda «Qazaqmys» Qytaidan 2,7 mlrd. dollar qaryz alǵanyn jáne jaqyn arada úlesine kiretinin bildik. Qazaqstannyń kóp aimaǵyn elektr qýatymen qamtamasyz etip otyrǵan Ekibastuz elektr stantsiiasyn satyp aldy. Áli de kóptegen kompaniialardy satyp alý jóninde kelissózder júrgizilip jatyr. Aral teńizi aimaǵynda munai-gaz kenishterin ashý úshin barlaý jumystaryn júrgizýde. Eń qaýiptisi 939 million dollarǵa «QazMunaiGazdyń» 14,5 paiyz aktsiiasyn satyp alýy. Tańqalarlyǵy elimizdiń «QazMunaiGaz» ulttyq kompaniiamyzdyń úlesinen qytaidyń CNPC kompaniiasynyń úlesi asyp ketipti. Jalpy Qazaqstandaǵy energetika salasyndaǵy úlestiń jartysyna jýyqtady. Sonda bul eldiń munai-gaz salasyndaǵy monopolist kompaniiasy QMG emes CNPC bolǵany ǵoi. Eger de muny túsine bilgenge eldiń qaýipsizdigine úlken qaýip tóndirip tur. Bul jóninde QR Básekelestikti qorǵaý agenttigi tóraǵasynyń orynbasary B. Parsegov «Básekelestik týraly» zańnyń 12-babyna sáikes eger naryqtaǵy úlesi 35 paiyzdan asyp ketse naryq sýbektisiniń jaǵdaiy ústem dep tabylady. Al qytailyq kompaniialardyń munai naryǵynda atalǵan ólshemderge (kriterii) sáikes kelmeidi» dedi. Osy kezge deiin Qytaiǵa qarai tek munai qubyrynyń salynyp jatqanyn estýshi edik, sóitsek oǵan qosa PetroChina kompaniiasy Qazaqstannyń batysynan Qytai shekarasyna deiin bir gaz qubyryn salyp jatqany anyqtaldy.
Qytai endi munai men gazdy qoiyp ýran kenishterin satyp alýdy bastady. Biletinimiz Shieli, Iirkól, Semizbai kenishterine ielik etýde. Qytaidyń ulttyq iadrolyq korporatsiiasy men Gýandýn iadrolyq korporatsiiasynyń Qazaqstannyń ýran kenishterinde úlesteri bar, ári «Qazatomprom» kompaniiasynan ýran satyp alý kelisimi jasalǵan. Aldaǵy ýaqytta Qapshaǵaidaǵy oiyn-saýyq qalashyǵyn, Moinaq sý elektr stantsiiasyn, Balhash jáne Ekibastuzdaǵy jylý elektr stantsiiasyn salýdy josparlap jatyr. Jalpy Qytai Qazaqstannyń barlyq energetikalyq resýrstaryn, iaǵni memleketimizdiń kúsh qýatyn tolyqtai baqylaýǵa alý úshin barynsha investitsiia quiyp jatyr. Ne úshin ekenin anyqtai almadyq. China Development Bank Qazaqstannyń Damý bankine 100 mln. dollar bergen eken. Qytai tek qana energetikalyq resýrstar qoryn satyp alý úshin 3 trln. qarjy bólgenin álemge jariialady. Biraq buǵan aldanbańyzdar, bul Qytaidyń kezekti qaqpany. Atam qazaq mundai áreketke «ne degen batpan quiryq, aidalada jatqan quiryq» dep keremet jaýap aitqan. Sizder oilaityn shyǵarsyzdar, qytailar bizge milliondaǵan dollar investitsiia quiyp jatyr dep. Ol salǵan aqshalary óndiriske, ekonomikamyzdy damytýǵa emes, munai, gaz, ýrandy óndirip Qytaiǵa alyp ketý úshin ǵana. Al onyń shyǵynyn óteitin biz bolamyz, óitkeni nesie retinde moinymyzǵa ilinip jatyr ǵoi. Bir eldiń ekonomikalyq qaýipsizdigin táýeldilikten qorǵaý úshin tutyný taýarlarynyń jartysynan astamyn ózderi óndirýi kerek eken. Bul jaǵdai bizde qyzyl syzyqtan ári asyp ketti. Almanyń atasy atanǵan Almaty óńiri almany Qytaidan tasyǵannan keiin ne suraýǵa bolady.
Árine ekonomikalyq jaǵynan Qytai tek Qazaqstanǵa emes álemge yqpalyn kúsheitip keledi. Ásirese álemdik daǵdarys kezinde Qytaidyń ekonomikalyq qýaty kerisinshe artyp ketti. Qytai bankisiniń (Bank of China) vitse-prezident Jý Min «Bul daǵdarys bizge AQSh-tyń álem ekonomikasyna baqylaý jasai almaitynyn aiqyn dáleldep berdi» dep ashyq túrde synǵa aldy. Bul degenimiz Qytai birte birte AQSh-tyń ekonomikasyna, dollarǵa degen táýeldiligin azaitty degen sóz. Qytai iýaniniń álemdik valiýtaǵa qarai jol alǵanynan bolar, 2009 jylǵy 15 sáýirde Pekinde qarjy ministrimiz B. Jámishev: «Qazaqstan iýandi rezervtik valiýta retinde paidalanýy múmkin» dep saldy. Iýanniń turaqty bolyp turǵandyǵynan qazir saýdagerlerimiz taýardyń qunyn iýanmen ólsheitin bolypty. Bul úderis túptep kelgende dollar qunsyzdanatyn bolsa Qazaqstan iýanǵa kóshýge daiyn degen sóz. Baiqasańyzdar Halyq bankiniń bankomattary qytai tilinde de qyzmet kórsete bastady. Munyń barlyǵyna dabyl qaǵyp jatqan jan balasy joq siiaqty kórinedi.
Endi halyq sanymen qosa taýarlaryna da az kem toqtala keteiin. Árine, qytai taýarlaryna shekteý qoia almaimyz, biraq taýarymen birge keletin adamdaryn kirgizbeý kerek. Ol úshin shekarada saýda ortalyqtaryn ashyp, sol aradan taýaryn alyp, ózin sol jerde qaldyryp otyrý kerek. Sonymen qatar shekarada taýarlaryn tekserip ótkizetin laboratoriialar salýymyz kerek. Sebebi Qytaidyń kóptegen taýarlaryna EO, AQSh, Japoniia, Malaiziia siiaqty kóptegen elder tiym saldy. Sebep bireý, adam densaýlyǵyna ziiandy, tipti ýly zattar. Osy jaǵdailardy bile otyra 2010 jyldyń 18 sáýirinde eki eldiń keden basshylary 24 saǵat boiy jumys isteitin taýar ótkizý beketin ashatyn bolyp kelisti. Mundaǵy maqsat qytai taýarlaryn kedergisiz tez arada ótkizetin «jasyl koridor» ashý. Bir kezderi AQSh úi janýarlaryna arnalǵan Qytai taǵamdarynan ziiandy qospa taýyp edi, it pen mysyǵynyń densaýlyǵyn memlekettik deńgeide qorǵap Pekinge qarsy nota jiberdi. Jalpy qytaidan qandai taǵamdar bolmasyn kirgizbeý kerek. Sebebi taǵamdarynyń derlik bári gendik modifikatsiialanǵan taǵamdar. Tipti keibir taǵam túrleriniń ziiandylyǵyn anyqtaýǵa múmkindigimiz jetpeitin kórinedi. Birde qytaidan kelgen shoshqanyń eti qanshama tekserýlerden ótip halyq tutynatyn orynǵa kelgende ziiandylyǵy anyqtalady. Artynsha 90 tonna ziiandy shoshqa etin qaitarýǵa májbúr bolypty. Sonda ziiandylyǵy belgili bir ýaqytqa deiin anyqtalmai júre beredi degen sóz ǵoi. Osylai bildirmei áser etetinderdiń kópshiligi erkekterdi belden aiyratyn, uryqtaryn óltiretin qospa bar ekenine qulaq ta úirendi. Mamandardyń aitýynsha taǵamdarymen qosa Qytaidan keletin kiim-keshek, balalar oiynshyqtarynyń sapasy da syn kótermeidi eken. Osylardyń kesirinen aýrý urpaqtar sany ósýde. Atap aitqanda búldirshinder arasynda artroz, skoliozǵa shaldyqqandar kóbeidi. Sońǵy 5-10 jyldan beri jastardyń basym bóliginde maitaban aýrýy anyqtalyp áskerde Otan qorǵaý boryshynan airylǵandar qatary kóbeiýde. Meditsina mamandary bul qytaidyń aiaq kiimderiniń tigizgen zardaby ekenin aitty. Mektepterdegi standartqa sai kelmeitin qytai partalarynyń zardabynan balalar búkir, qabyrǵasy qisyq qalyptasýda. Odan qaldy keńse taýarlarynyń jaǵymsyz iisti, ýly boiaýlarynan oqýshylarymyz taǵy da zardap shegýde. Al nárestelerge arnalǵan oiynshyqtardaǵy ýly boiaýlardan zaqymdanǵan, jarylǵysh zattardan kúigen, syldyrmaqtaǵy dybystyń qattylyǵynan kereń bolǵandar qanshama. Búginde jerge tússe synbaityn qytailyq ydystarǵa qyzyǵatyndar kóbeidi: baǵasy arzan ári uzaqqa shydaidy. Mundai ydystarǵa salynǵan taǵamdar lezde ýǵa ainalady eken. Sebebi ydystaǵy melaminniń quramyna formaldegidpen birge asbest qosylady. Al asbest ydys turmaq, qurylysqa paidalanýǵa qatań tyiym salynǵan ýly zat. Avtobýstarynan halyqtyń qandai zardap shekkenin de bilesizder. Ókinishtisi kúnde qoldanyp júrgen uialy telefonymyzdyń markasy basqa eldiki bolǵanymen Qytaida jasalǵandyǵy jáne onyń radiatsiia mólsheri shekten tys bolǵandyqtan miymyzdy zaqymdap jatqanyn kóbimizdiń habarymyz joq. Osylardy eskere otyryp damyǵan elderdiń shekteý qoiǵan taýarlarynyń tizimderin jasap, shekteý qoiý kerek. Qytailar tek taýarymen ǵana densaýlyǵymyzǵa ziianyn tigizbei, jumys istetip jatqan ken oryndaryndaǵy ekologiiany búldirip jergilikti halyqtyń densaýlyǵyn kúrt nasharlatyp jiberdi. Ony sol jerdegi aýrýhanalardyń málimetterinen bilýge bolady. Qytai ken oryndarynda gazdan ýlaný oqiǵalary jii qaitalanatyn boldy. Shieli kentinde bolǵanymda «sońǵy kúnderi sýdyń betinde bir mai tárizdi suiyqtyq paida boldy. Biletinderdiń aitýynsha ol ýran kórinedi. Sony bile tura jergilikti halyq sýdyń betin úrlep jiberip ishe beretin» jaǵdaiǵa jetipti. Osylarmen qatar Ertis, Ile ózenderiniń arnasyn burý arqyly Qazaqstannyń shyǵys aimaǵyna úlken ekologiialyq apat týyndatpaqshy. Ózenderimizde sýdyń tómendeýinen balyqtyń túrleri azaiyp barady. Buǵan alańdaýshylyq bildirgen Qazaqstan tarapyna Qytai resmi túrde «Eldiń barlyq resýrstary, onyń ishinde shekaralyq ózenderi de Qytai ekonomikasynyń órkendeýine jumys isteýi kerek. Qalǵany mańyzdy emes» dep bir-aq qysqa qaiyrdy. Qytailardyń basynǵany sondai jergilikti halyqty qorlaityndai jaǵdaiǵa jetipti. Barlyq basshymyzdy satyp alǵannan keiin basynǵany ǵoi bul. Qytai mádenietin, tarihyn halqymyzdyń sanasyna túrli aila joldarymen tyqpalap jatyr. Tańerteń turǵanda Qytai ánuranyn aitqyzýdy ádetke ainaldyrǵan. Qytai tilin talap etedi, biletinderine jeńildikter jasaidy. Ózderińiz jaqynda oqyǵan bolarsyzdar qytailyq azamattyń «Jas Alash» gazetiniń redaktsiiasyn arnaiy baryp talqandap ketkenin. Bul bir eldiń bedeldi gazetiniń aýzyn jabýǵa jáne baiqap jazýǵa Qytai tarapynan kórsetilgen ses. Qytaida qasietti muramyz dombyra aiaqasty etilip, «Dombyra» degen markamen araq shyǵardy. «Ánuran taqqan araqty, dombyraǵa quiyp taratty» degen habardy da estigenbiz. Sonymen birge Qazaqstan týy, eltańbasy, bederlengen qytai taýarlaryna da kóz úirene bastady. Osy tektes ulttyq, rýhani qundylyqtarymyzǵa qarsy jasalǵan shabýyldardan qorǵanýymyz kerek. Qytai ejelden óziniń mádenietin, ideologiiasyn birtindep ózge ultqa sińirip, sodan keiin álsiz, tamyrsyz, rýhy tonalǵan ulttardy joiyp otyrǵan. Eger jiti nazar aýdaryp qarasańyzdar qazaqtyń ekisiniń biriniń úiinde nemese qyzmet, saýda oryndarynda qytaidyń fen-shýi ilimi negizinde jasalǵan músinder, atap aitqanda mesqaryn adam men tiyn tistegen qurbaqany kóresizder. Sonda baqyt pen bailyq shaqyrady degen qytaidyń senimi sanamyzǵa da kirip úlgerdi degen sóz ǵoi bul. Baqyt pen bailyqty Qudaidan emes qytaidyń oiynshyǵynan surasaq jetisken ekenbiz. Ótirik ertegige qurylǵan sáttilikter arqyly mundai oiynshyqtarǵa senýdiń túbinde putqa tabynýshylyq jatqanyn esten shyǵarmańyzdar. Bul bar bolǵany qalta qaǵý men qytailandyrýdyń bir joly.
Qysqasy qytai taýarlarynyń osyndai aýyr halge dýshar etetin ziiandylyǵyn eskere otyryp keń túrde nasihattaý kerek. Mahatma Gandi aitqandai «aǵylshyndarǵa qarsy kúresýdiń bir joly – aǵylshyn taýarlaryn esh satyp almaý» depti. Sodan keiin aǵylshyn kompaniialary birinen keiin biri bankrotqa ushyrap, artynsha úndi jerin tastap kete barypty.
Joǵaryda aitylǵan taýar almasý bailanystarynyń kúsheigeni sondai, kólikterdiń múmkinshiligi jetpei jatqan kórinedi. Osyny eskergen Qytaidyń HPGI kompaniiasy Qazaqstan men Qytai arasynda jańadan 21 jol bailanysyn qurýdy josparlap, onyń segizi tek munai men suiytylǵan tabiǵi gaz tasymaldaýǵa arnalatyndyǵyn jariialady.
Osylardyń barlyǵyn jariialaýdaǵy maqsatymyz eki eldiń osyndai tyǵyz qarym qatynasyna syna qaǵý emes. Qarym-qatynasta da terezemiz teń ári ádiletti bolýyn qalaimyz. Áitpese bizge tek daiyn taýarlaryn tasyp, ózimizdiń óndiristi tunshyqtyryp ekonomikalyq jaǵynan táýeldi etý, barlyq shikizatymyzdy tasyp áketý osynyń bári dostyq nemese múddelestik, ádilettilik pe? Bunyń naq jaýabyn ózimiz-aq aitaiyq, bul álem tarihyndaǵy tájiribeden biletinimizdei shikizat óndirýshi ári daiyn taýar tutynýshy damymai artta qalǵan elderdiń qataryna qosý.
Qazaq ań-quspen, tabiǵatpen syrlasa bilgen halyq. Solardyń sezimtaldyǵymen aldaǵy kúndi boljap otyrǵan. Eger qazaq-qytai shekarasynyń arǵy betine nazar aýdarsańyzdar qustar joq ta bergi bette qustar kóp eken. Qus ekesh qustyń ózi shekaranyń arǵy betine bir qadam jolamaidy. Óitkeni bir tajaldyń kele jatqanyn sezdirtedi. Sóitse mádeni tóńkeris kezindegi qyrǵyn gendik jadynda saqtalǵandyǵynan arǵy betke ótpeidi eken. Sondyqtan tarihtan jońǵarlardy túp tamyrymen qalai qyrǵanyn, al qazir avtonomdy el bolyp otyrǵan uiǵyrlardy qalai qyryp jatqanyp bilip, kórip otyryp qalai saqtanbai otyrmyz degen zańdy saýal árdaiym árbir qazaqty uiyqtatpaýy kerek.
Shetelge ketkiń kelse aǵylshyn tilin úiren, osy jerde qalǵyń kelse qytaisha úiren degen ázil de bolsa áńgimeler aitylyp júr. Qazirdiń ózinde óz elimizde otyryp qytaiǵa jaldanyn júrgende erteń qul bolmaimyz dep kimdi sendire alamyz.
Óte tereńinen júrgizilgen qytai saiasatynyń bir tarmaǵy tarihi, mádeni qundylyqtarymyzdy qytailandyrý. Osy tusta bizge qiyn soǵyp turǵan jeri tarihi qujattarymyzdyń bolmaýy. Al Qytaida biz týraly tomdaǵan zertteýler sany uzaqsonar. Bir Sý Beihaidyń tórt tomdyq «Qazaqtyń jalpy tarihy», Ýań Jylaidyń tórt tomdyq «Orta Aziianyń jalpy tarihy» siiaqty eńbekterdiń ózi nege turady!? Jalpy osy tektes tomdaǵan eńbekterdiń barlyǵy qytai múddesine qarai jazylǵan. Osyndai eńbekterdiń áserinen bizde qytailyq pikirdi qalai jaqtap ketkenderin bilmei qalǵandar kóbeiýde. Qytaidyń jalpy orta mektebiniń 9-synybyna arnalǵan tarih oqýlyǵynda Qazaqstannyń ońtústik bóligin Qytaidyń territoriiasy dep kórsetken. Qysqasy solardyń jerin biz haqsyz jaýlap alǵan ekenbiz. Eger de biz de oqýlyqtarymyzda Qytai qorǵanynan bastap aitpai-aq qoiaiyn, keshegi Orynbor qalasyn kartamyzǵa qosyp alaiyqshy Reseiiń óre túregeledi.
Qytaida Ortalyq Aziiany zertteitin 10-nan asa ǵylymi-zertteý ortalyǵynyń jumysy Qazaqstandy zertteýge baǵyttalǵan eken. Qytai Qazaqstandy zertteý jaǵynan bizdi on orap ketedi. Eger senseńizder árbir qytai azamaty eline barǵanda qazaqtar ne istep jatyr, oi-pikiri qalai ekeni jóninde qaýipsizdik organdaryna túsinikteme berip otyrady. Al basshylarymyzdyń barlyq is-áreketteri jónindegi aqparattardy baqylaýda ustap otyr. Shyńjańnyń ekonomika gazeti kún saiynǵy nómirlerinde Qazaqstannyń kúndelikti ekonomikalyq jaǵdaiynan bylaisha aitqanda bazardaǵy kókónis baǵasynan bastap munaiynyń ár bareliniń baǵasyna deiin jariialap otyrady. Sondai-aq, Qazaqstan ekonomikasynyń bolashaǵyna boljamdar da jasap, tipti kúzgi jiyn-terimde qansha tonna astyq alatynyna deiin eseptep jariialaidy eken.
Sport salasynda da qytaidyń mereii ústem bolyp tur. Qazir ózimizdiń qazaqsha kúres siiaqty ulttyq sportymyzdyń ortalyǵyna góri ýshý, aikido, kýnfý siiaqty qytaidyń jekpe-jek ónerlerin nasihattaityn ortalyqtaryn kóptep ashylyp jatyr. Bul túbinde ózimizdiń genimizge tán áskeri rýhty joǵaltýymyzǵa jol ashpai ma?
Qytai eshqashan basqa eldiń territoriiasyna qol suqpaidy degen adamdy qatelestiretin pikirge senýge bolmaidy. Qytai qaýipsizdiginiń doktrinasyna sáikes Qytaidyń strategiialyq shekarasy álsiz elderdiń territoriiasy esebinen ulǵaia beredi. Arysy Qytai qorǵanynan bastap aitpai-aq, berisi 1992-95 jj. aralyǵynda Reseidiń Primore, Ýssýri, Amýrdaǵy biraz jerlerin, 1997 jyly Gonkongty, 1998 jyly Aomyndy ózine qosyp alyp tek territoriiasyn ulǵaityp keledi. Eger de qytaidyń áskeri tásilderin zertteseńizder, sońǵy ýaqyttary qorǵanys salasynan góri qarsy shabýylǵa kóp qarjy bólýde. Osy tektes mysaldarǵa súienip Qazaqstan Qytaiǵa qarsy 30 minýt, 40 minýt qana tótep bere alady degender kóp daýryǵa bermesin. Osy tektes pikirlerdi Resei ádeii shyǵaryp «Sender óz betterińmen Qytaiǵa qarsy 1 saǵat ta qarsy tura almaisyńdar» dep Qazaqstandy Qytaidan qorqytyp óz qoltyqtarynyń astyna basqysy keledi. Joǵaryda atalǵan ekonomika, ideologiia, sport, migratsiia, t.b. salalaryndaǵy ústemdigimen qosa Qytai endi áskeri bailanystaryn kúsheitýge kiristi. Sebebi de túsinikti, Qazaqstandaǵy ekonomikalyq múddesin qarýmen qorǵaý. Sondai-aq Qazaqstannyń batysynan bastap Qytaiǵa qarai tartylǵan munai qubyrynyń qaýipsizdigin qorǵaý maqsatynda kez-kelgen ýaqytta ásker kirgizýge daiyndyq jumystaryn júrgizýde. Bul atalǵan máseleni Qytaidyń Qazaqstanmen áskeri jattyǵýlaryn kóbeitip jatqandyǵymen dáleldeýge bolady. Mysalǵa sońǵy 4-5 jylda jyl saiyn áskeri jattyǵý ótkizýdi dástúrge ainaldyrdy. Biyl Qazaqstandaǵy Mátibulaq poligonynda taǵy bir áskeri oqý-jattyǵý ótkizý josparlanyp otyr. Keńes Odaǵy zamanynan qalǵan áskeri tehnikanyń eskirip, qoldanystan shyǵýyna bailanysty Qytai óziniń áskeri qural-jabdyqtaryn berip, oqý-jattyǵýlar ótkizý arqyly iemdengisi keletin nietin is-áreketimen baiqatyp júr. Oǵan qosa qytaidyń áskeri oqý oryndary qazaq áskerlerine oqýǵa bólinetin grantty jyl ótken saiyn kóbeitip keledi. Qytai endi munai qubyr jelilerimen qatar Qazaqstandaǵy kompaniialary men azamattarynyń múddelerin qorǵaýdyń strategiiasyn jasap jatqanyna kúmánińiz bolmasyn. Árine bizdiń resmi bilik ulttyq qaýipsizdigimizge tikelei qater tóndiretin bolǵandyqtan elimizdegi Qytaidyń energetikalyq múddelerin qytai áskerileriniń qorǵaýyna ruqsat bergisi kelmeidi. Al biraq oǵan qarap otyrǵan qytai joq. Qazir ekonomikalyq táýeldilikke túsirýge, qytai diasporasyn kóbeitýge bar kúshin salyp jatyr. Odan arǵysy belgili ǵoi.
Joǵaryda atalǵan Qytaidyń qaýipsizdigimizge de, ekonomikamyzǵa da dendep kirip bara jatýyna dańǵyl jol ashyp otyrǵan elimizdegi tamyryn tereńge jibergen JEMQORLYQ. Bul jemqorlyq degen jońǵar shapqynshylyǵy men asharshylyqtan da jaman bolaiyn dep tur.
Bir qaýip tóndirip otyrǵany qazirdiń ózinde qytailar kóbeiip ketken Aqtóbe, Mańǵystaý siiaqty Qazaqstannyń keibir qalalaryndaǵy jergilikti atqarýshy organdar arasynda qytai múddesin qorǵaityndardyń kóbeiýi. Jergilikti halyqtyń ortaq bir máselesi máslihat, ákimshilikte kóterilip qalǵan kezde aýyzdaryna qum quiyp alǵandai únsizder sany kóbeiip, esesine halyqtyń máselesin janushyryp aitatyn adamdar azaiyp barady. Qý bastyń qulqynyn ǵana oilap aýzyna qytaidyń qarjysyn toltyryp alǵandar qalai sóilesin. Birde Qyzylorda oblysynda qytaidyń munai barlaý ekspeditsiiasy ustaldy. Týristik vizamen qydyryp kelgen qytailyqtar 89 jergilikti azamatty kelisim shartsyz jaldap, munai qoryn barlap jatqan jerinen qolǵa tústi. Osynyń bárine jol ashyp, ruqsat berip otyrǵan kim, árine jergilikti atqarýshy organdar.
Bir tańqalarlyǵy, Qytaidyń kópe-kórneý tóndirip otyrǵan qaýpin qarapaiym halyq kóredi de, bilik nege kórmeidi? Qytaiǵa satyp berseń de, jalǵa berseń de, ýaqytsha berseń de, bergen jerdiń endi qaitýy joq ekenin bári biledi de, bilik bilmeidi me? Milliardtaǵan qytaidan alpaýyt AQSh saqtanǵanda, alaqandai 15 mln qazaq nege saqtanbaidy? Jerdi eshqandai jaǵdaida jalǵa da, malǵa da, qaryzǵa da berýge bolmaidy! Bul halyqtyń bilikten ábden kúder úzgeni sonshalyq jerdi jalǵa beredi eken degende sasqanynan Hý Tszintaoǵa arasha surap jazylǵan hattardy internetten oqydym. Bul arada tek qana bilikti ǵana kinálap otyrýǵa bolmaidy. Buǵan bizde jaýaptymyz jáne biz de kinálimiz.
Hat jazǵannan, suraǵannan, jylaǵannan, kijingennen múiiz shyqsa, qazaqtyń múiizi qaraǵaidai bolar edi. Budan eshqandai paida joq, nátije joq ekenine kóz jetti. Álsizdiń únine kim qulaq asyp edi bu zamanda. Sondyqtan árbir qazaq myqty, tabandy bolýy kerek. Reti kelgende aspandap ketken bilikti alqymynan alyp, tárbiege salyp, táýbesine túsirip otyrý kerek. «Halyq talap etse, han túiesin soiatynyn» umytpaiyq. Biraq myna zamanda saiasatqa qarsylyq bildirgen halyqty qyryp salýdan da taiynbai ma dep oilaimyn. Sebebi Qytaiǵa jer berýge qarsy shyqqan keshegi Almaty qalasyndaǵy 2009 jylǵy 16-17 jeltoqsanda jańa alańnyń astynda 2000 ásker muzdai qarýlanyp, shi shyǵa qalsa jer astynan tap berýge daiyn turypty.
Qytaiǵa Qazaqstannyń jeri kerek joq degen pikirdegiler qatelesedi. Óz jerine syimai otyrǵan elge qalai jer keregi joq. Iaǵni olarǵa shikizat kerek, turatyn jer kerek. Sondyqtan da olar Qazaqstannan jalǵa bolsa da jer alýǵa múddeli. Qytaidyń «Ren min r baý» gazetiniń aǵylshyn tilindegi saitynda jáne Frantsiianyń «Le Monde» gazetinde «Qazaqstannan jeti myń gektar jer on jylǵa alyndy, úsh myń qytai diqany osy kóktemde barady» degen málimetti taratty. Bul Almaty oblysy Alakól aýdanynda ornalasqan «Sino-Qazaqstan» kompaniiasy. Direktory – Hý Feń degen qytailyq. Odan qaldy esterińizde bolsa S.Tereshenko 1 mln. gektar jerdi satyp alyp edi ǵoi. Endi sol jerlerin shetinen qytailyq fermerlerge jalǵa berip jatqan kórinedi. Osylardyń bári aqylǵa qonbaidy. Sebebi eshqandai el Qazaqstanǵa mal, egin sharýashylyǵyn úiretpei-aq qoisyn. Sebebi Qazaqstan burynnan agrarly el. Tájiribemiz mol, jetkilikti. Tek jumysymyzdy júiege qoisaq boldy.
Joǵaryda atalǵan barlyq qaýip-qaterlerge qarsy sharalar retinde usynystarymdy bildire keteiin.
Nege biz árdaiym is-shara josparlaǵanda, tipti bir áńgimeni aitqannyń ózinde bóten bireýdiń quqyǵyn birinshi kezekte oilap aitamyz. Ananyń, mynanyń quqyǵyn buzyp jibermeimiz be dep jaltaqtap otyramyz, sosyn baryp ekinshi kezekke ózimizdi qoiamyz. Qytaidyń erkekter problemasy ózderine. Solarǵa qyz jetpei qalady eken dep bizde artylyp jatqan qyzymyz joq. «Áielin, qyzyn qyzǵanbaǵan adam jumaqqa barmaidy» degen halyq emes pe edik. Sondyqtan qalaida qytaimen aralas nekege tyiym salýymyz kerek. Tipti Indoneziia men Malaiziia qytailyqtardyń kelýine zań júzinde qatań tyiym saldy emes pe?
Múmkindiginshe ulty qytaiǵa azamattyq bermeý. Álemdik tájiribede kórsetip júrgenindei azamattyq alýdy qiyndatý, mysalyǵa qazaq tilin bilýdi talap etý, azamattyq úshin turaqtaý merzimin 5 jyldan 10 jylǵa kóterý.
Bir qyzyǵy biz Qytai týraly kóp nárse bilmeimiz. Eshqandai klassikalyq deńgeidegi eńbekterin oqyǵan emespiz. Qysqasy Qytai álemi, qyr-syry biz úshin áli jumbaq. Sol úshin QR Syrtqy barlaý qyzmetinde arnaiy Qytai basqarmasyn qurý. UQK janynan Qytai ǵylymi-zertteý institýtyn qurý. Oǵan qytaidyń qyr-syryn janyndai biletin Qytaidaǵy ultshyl qazaqtardy tartý. Mysalyǵa, Qytaidyń Memlekettik qaýipsizdik ministrliginde 3-biýro Gonkong, Makao (Aomyn), Taivanmen arnaiy shuǵyldanatyn jáne sol jerdegi ulty qytai ultshyldaryn tyńshylyqqa tartatyn bolǵan. Bul biýro taiaý arada jabylýy múmkin degen de boljam bar. Sebebi Gonkong pen Makaony qosyp aldy, endi jaqynda Taivandy da baǵyndyrady deidi. Kórdińiz be arnaiy biýro qurǵannyń nátijesi qandai.
Sondai-aq qytai jumysshylaryn kirgizbeý, tenderlerge qytai firmalaryn qatystyrmaý kerek. Kez kelgen adam istei alatyn qara jumysshyny Qytaidan ákelýdiń eshqandai jóni joq. Qytai úleske kirip alǵan kompaniialarynyń tenderlerin qytailar sheshetin bolypty. Sonyń sebebinen servisteriniń barlyǵyna qytailardy tartýda. Sonymen qosa tehnikalaryn ákelýde. Tehnikasyn ákelgen soń, qosalqy bólshekterin ákeledi, sosyn ony jóndeitin mamandaryn ákeledi, sosyn jumys orynda sanyn 10-15 jetkizip alǵan soń, quqyqtaryn surai bastaidy. Tamaǵyn, kiimin, azyq túligimen qosa aspazshysyn shaqyrtady. Osylaisha kezeń kezeńimen istiń barlyq tetikterin qoldaryna alyp jatyr. Nátijesinde buryndary kósheden esh kórmei júrgen qytaiymyzdy, endi qazir 2-3-in, sosyn top toptarymen kóretin boldyq. Bir biletinimiz shekaradan jylyna shamamen 50-60 myń qytai kirse, sonyń 20-30 myńy ǵana qaitady eken. Bul resmi derek kózi, al biresmi sanyn bilmeimiz. Bir tańqalarlyq jaǵdai, Qazaqstandaǵy qytai migranttary jóninde ne kóshi-qon politsiiasy, ne statistikalyq organdar bolsyn eshqaisysy dóp basyp sanyn aita almaidy. Bul problemany tez arada jolǵa qoiý kerek.
Sonymen qatar Qytaidyń qytailandyrý saiasatyna qarsy bizden basqa da kórshileriniń qalai saqtanyp kelgen tájiribelerin saralai otyryp, tek Japoniiadan ǵana úlgi alýǵa bolatynyn basa aitqym kelip otyr. Óitkeni, olar ulttyq mentalitetterin saqtai otyryp, rýhani álemine sheteldikterdi boilatpai, óz aýmaǵyna qonys tepkizbedi, irgesin aýlaq ustady. Qandai jaǵdai bolǵanda da Qytai azamatynyń Japoniiada turaqtap qalýyna eshqandai múmkindik qaldyrmaǵan. Japon azamatyna úilene qalǵan kúnniń ózinde, azamatymen qosa elden shyǵaryp jiberedi. Qytaidyń saiasatyna qarsy bizdiń áreketimiz, osydan 40-45 jyl buryn ońtústik-shyǵys Aziia elderiniń Qytaiǵa qarsy áreketine uqsas. Qytaidan eshqandai qaýip sezinbegen ońtústik-shyǵys Aziia elderi kóp ýaqyt ótpei-aq Qytai yqpalynda qalai qalǵanyn bilmei de qaldy. Qazir biz de Qytaidan keletin qaýipti aitarlyqtai sezine almai otyrǵanymyz ras. Qytai 5 myńjyldyq tarihynda eshqashan kórshi elderin kúshpen basyp alǵan emes. Aldymen taýarlaryn kirgizip, artynan saýda-sattyqpen barǵan qytailar turaqtap qalyp, qytai taýaryna táýeldi etip, sońynda saiasi jaǵynan da táýeldi etip otyrǵan. Sonaý Sary ózen boiynan bastalǵan jaýlap alý saiasaty arqyly qazir 9,6 mln. sharshy shaqyrymdy baǵyndyrdy. Nátijesinde qanshama halyqtardy soǵyssyz-aq jer betinen joiyp, qanshamasyn otarynda qanap otyr. Olar qarýmen jaýlamaidy, tek qana Konfýtsiidiń sanalaryna myńdaǵan jyldardan beri sińirip tastaǵan «1 santimetrden alǵa jyljyp otyrsań jetkilikti» degen ustanymyn iske asyrýda. Endi osyndai ótken tarihtan da sabaq ala otyryp nege saqtaný sharalaryn qolǵa almasqa. 1) Ulan-ǵaiyr dalamyzdyń Qytaimen shekaralas jatqan shekara beketterinde Qytaidyń demografiialyq aǵynyn rettep otyrý úshin 4 shekara beketiniń tek Dostyq shekara beketinen ǵana qytai diplomattaryn qatań qadaǵalap ótkizý qalǵandarynan adamdar ótkizbeý (zattary óte bersin) qajet. Biraq taýar almasý qalypty barlyq shekara beketterinen júre beredi; 2) Qazaqstanǵa kirgen árbir Qytai azamatyn qatań qadaǵalaýda ustaý arqyly, qonaq úiden basqa jerlerge – úi jaldap turýyna qatań tiym salý; 3) naqty sany belgisiz azamattyǵymyzdy alǵan qytailardyń Qytaidaǵy týys-tanystaryn túrli joldarymen shaqyryp, Qazaqstannyń óndiris ónerkásibi, saýda-sattyǵy siiaqty túrli salalaryna ishkerilei aralasýyna jol bermeý; 4) Aqparat quraldarynda, oqýlyq quraldarynda Qazaqstandy qytailandyrýǵa qatysty arandatýǵa jol bermeý. 5) Qytaidan taýarlarmen birge keletin rýhani ónimderine shekteý qoiý; 6) qazaq halqynyń qaimaǵy buzylmai saqtalyp kele jatqan Qytaidaǵy 1,5 mln. qazaqty Qazaqstannyń soltústik aýdandaryna kóshirip alý. Alaida resmi derek boiynsha 1,3 mlrd. turǵyny bar Qytaidyń demografiialyq, áleýmettik problemasy shash-etekten bolsa da qandastarymyzdy Otanyna qaitarýǵa qulyqty emes. Qytaidaǵy qandastarymyz Qazaqstanǵa keletin bolsa demografiialyq, ulttyq problemalarymyzdyń birshamasy sheshilgen bolar edi. Sonymen birge kartadan qaraǵanda tóbemizge jaiǵasyp alǵan Reseidiń soltústik óńirimizdegi saiasi yqpaly azaiar edi. Shyǵys kórshimizdiń qanshalyqty qaýipti ekeniniń parqyna bara almai otyrǵan azamattarymyzǵa Qytaidan kelgen qandastarymyz túsindirýge jáne jaqynnan tanýymyzǵa kómektesken bolar edi. Osy máselelerdiń bárin eskerip, Qytai úkimeti muny Qazaqstanǵa qatysty bir kózir retinde ustap otyr. Áitpese qandastarymyzdyń bárin ákelgennen sonshalyqty Qytaidyń demografiialyq jaǵdaiyna áser etpeitini aidan anyq. Eger de biz Qytaidaǵy 1,5 mln. qandasymyzdy ákelip úlgere almasaq bolashaǵymyzǵa qatysty, Qytaiǵa qatysty bir kózirimizdi joǵaltqanmen birdei. Óitkeni, sońǵy jyldary Qytai úkimeti qandastarymyz ornalasqan Shyńjań aimaǵyn qytailandyrýdy qarqyndy túrde bastap ketti. Jáne boljamdarǵa qaraǵanda jaqyn ýaqytta qytailanyp bitedi degen boljamdar da bar. Budan túsingenimiz — qazaqtardyń basyn biriktirmei kezeń-kezeńimen qytailandyrý. Iaǵni, Qytaidaǵy qandastarymyzdy qytailandyryp bitken soń, erteń bul kúnniń bizge de týmaýyna kim kepildik bere alady. Joǵaryda atalǵan kúrmeýi sheshilýi kerek máselelerdiń barlyǵy tarihymyz bizge kórsetip, dáleldep ortaǵa shyǵaryp berip ketken sabaqtarynan týyndaǵan problemalar. Eger de biz osy máselelerdiń sheshimin tabýǵa tyryspasaq, árekettenýge niet etpesek munyń zardaby aýyr bolmaq.
Endi bir másele aita keteiin, osy keltirilgen aiǵaqtardyń kópshiligi syrtqy aqparat kózderinen alyndy. Bizde Qytaimen qarym-qatynasqa bailanysty barlyq aqparattar qupiia saqtaýly. Qytaidyń qanshalyqty qaýip tóndirip otyrǵanyn bilý qiyn. «Qytai qaýip tóndirip turǵan joq, ol Resei saiasatynyń yqpaly» deitinderge aitarym, eger de joǵarydaǵy faktilerdi eske túsirsek Qytai qalai qaýipti emes dep aita alady. Qytaidyń aqparattaryna senetinder «Qytai qaýipti emes» dep álde bir jalǵan mysaldardy keltirip álek. Bárine aitarym Reseidiń de, Qytaidyń da faktilerin bir shetke qoiyp Qazaqstandaǵy oryn alyp otyrǵan faktilerge kózdi ashyp qarasańyzdar, sonda Qytaidyń qanshalyqty qaýipti ekenin túsinesizder. Árine, syrtqy aqparattar óz ideologiiasynyń sheńberinde ǵana aitylǵan, jazylǵan pikirler. Al biz osyndai arandatýlarǵa, basqa eldiń ideologiiasynyń jeteginde ketpes úshin osy pikirlerdi ulttyq sanamyzdyń súzgisinen ótkizip óz múddemizdi kózdeitin pikirler, ideologiiamyzdy qalyptastyrýymyz kerek. Mysaly, «Qytai siiaqty ajdahaǵa tótep berý úshin Reseidiń janynan tabylýymyz kerek» degen siiaqty. Biz úshin Qytai ajdaha da, Resei aiý da emes. Eki elge de tótep bere alatyn ulttyq rýhymyz bar. Syrtqy kúshtiń qarý men ekonomikalyq álsizdigimizdi sanamyzǵa sińirgen túsiniginde qalmai, rýhty halyq ekendigimizdi umytpańyzdar.
Pazylbek ABSATTARULY
"Juldyz" jýrnaly, 2011 jyl, №6
