قىلىشتى سابىنان, جىلاندى باسىنان ۇستاۋ كەرەك.
قازاقتىڭ اتالى سٶزi
«…جاۋى مەن ٶزiن جاقسى بiلەتiن, جٷز سوعىستا دا قاتەرگە تاپ بولمايدى.
جاۋىن جاقسى بiلمەيتiن, بiراق ٶزiن جاقسى بiلەتiن بiرەسە جەڭiپ, بiرەسە جەڭiلەتiن بولادى. ال جاۋىن دا, ٶزiن دە بiلمەيتiن ايقاس سايىن ٷنەمi جەڭiلiس تابادى».
سۋنتسزى «سوعىس ٶنەرi» كiتابىنان
قىتايدى زەرتتەپ جٷرگەن عالىمداردىڭ پايىمداۋلارىنا قاراعاندا, بۇل ەلدiڭ جالپى تابيعي رەسۋرستارى 2 ميلليارد ادامدى قامتاماسىز ەتۋگە عانا جەتiپ, ودان كەيiن ٶز مٷمكiندiگiن سارقا بەرەتiن كٶرiنەدi. دەگەنمەن, وسىنداي بiر تىقىردىڭ تاياپ كەلە جاتقانىن قىتايدىڭ ٶزi دە جوققا شىعارمايدى. سۋ كٶزدەرi تارتىلىپ, ورمان سيرەپ, جايىلىمدار ازىپ, ەگiستiك القاپتار ۋلانىپ, ەكولوگييالىق اپات تٶنە باستاعانى حاقىندا ٶزدەرi دە دابىل قاعىپ جاتىر. قازiر قىتاي ەلi – قاقپاعى جابىق ٶز iشiنە سىيماي بۇرقىلداپ قايناپ جاتقان قارا قازان تەرiزدەس. تٷبiندە ول بەرiبiر تاسيدى. سوندا, ول قالاي قاراي قۇيىلادى? قازاقستانمەن بiرگە ەلەمدi دە مازاسىزداندىرىپ وتىرعان وسى مەسەلە. بۇل جەردە قازاقستان ٷشiن ٶتە ٷلكەن قاۋiپتiڭ باسىن اشىپ ايتقان جٶن. قىتايدىڭ تەرريتوريياسىمەن شەكتەسiپ جاتقان جەرلەرگە نازار اۋدارىپ قاراساق, اينالاسىنىڭ بارلىعى حالىقتىڭ تىعىز ورنالاسۋى نەتيجەسiندە تىعىندالىپ تۇر. قارۋىنا سەنگەن رەسەيدi ەسەپتەمەگەندە, قىتايلار ٷشiن تەك قازاقستانعا (ورتالىق ازييا) قاراي عانا اعىلۋلارىنا مٷمكiندiك قالادى.
ەگەر دە 2002 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنان باستاپ تەك ۇلتى قىتايلار ٷشiن قىتاي ٷكiمەتi جەكە كۋەلiگi مەن تiركەلگەن مەكەن جايى تۋرالى انىقتاماسى بولسا بولدى پاسپورت جاساتىپ بەرۋ ارقىلى سىرتقا كەتەتiن ازاماتتارىنىڭ قۇجات رەسiمدەرiن بارىنشا جەڭiلدەتكەنiن جەنە قارجىلاندىراتىنىن ەسكەرسەك, ازاماتتارىنىڭ شەتەلگە كەتۋiنە مٷددەلi ەكەندiگiن بiلدiرەدi. وعان قوسا 2004 جىلدان باستاپ قىتاي ازاماتتارىنىڭ قازاقستاندا بiر كٷن ۆيزاسىز بولۋىنا جەنە جيىرما ادامنان تۇراتىن تۋريستiك توپتارعا ۆيزا بەرۋگە ٷكiمەتiمiز كەلiستi. وسى سەتتەن باستاپ قازاقستانعا قاراي حالىق اعىنىنىڭ تىعىنىن الىپ تاستادى دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. سونداي-اق بۇعان قىتايداعى ەرلەر مەن ەيەلدەر اراسىنداعى تابيعي تەپە-تەڭدiكتiڭ بۇزىلۋ پروتسەسiن قوسىڭىز. «بiر وتباسىعا – بiر بالا» ساياساتىنا 25 جىلداي ۋاقىت بولدى. ەندi قازiر سول كەزدەگi رەفورما پەرزەنتتەرi وتباسى قۇراتىن ۋاقىت كەلگەندە ٷيلەنەتiن ەيەل تاپپاي ەلەك. سوندىقتان ەيەل زاتىن سىرتتان iزدەۋگە مەجبٷر. جەنە كەيبiر شارتتار نەگiزiندە ەندi ەكi بالالى بولۋعا رۇقسات ەتiلدi. مۇنى قىتاي ٷكiمەتi حالقىنىڭ قارتايىپ كەتكەندiگiمەن, جاستارىنىڭ قارتتاردى اسىراي المايتىن جاعدايعا جەتكەندiگiمەن تٷسiندiرۋدە. بۇل ەندi دەموگرافييالىق تاسقىن باستالادى دەگەن سٶز. بۇدان كەيiن شەتەلدiك زەرتتەۋشiلەر قازاقستاندى جاقىن ۋاقىتتارى قىتاي ميگرانتتارى جاۋلاپ الاتىندىعىنا ەش كٷمەندارى قالماعاندىعىن جارىسا جازدى. قازاقستان جٶنiندە بارلىق شەتەلدiك زەرتتەۋشiلەردiڭ پiكiرلەرi شامالاس, 20 جىلدان كەيiن قازاقستاندا 20 ميلليون قىتاي ٶمiر سٷرەدi دەيدi. قازiرگi كٷنi 500 مىڭعا جۋىقتاعان قىتايلار 20 جىلدان كەيiن 20 ميلليون بولۋى ەش كٷمەن تۋدىرمايدى. سونداي-اق باتىستى يگەرۋ ساياساتى شەڭبەرiندە شىڭجاڭعا iشكi قىتايدان 20 جىلدا 250 ميلليون ادامدى كٶشiرۋ جوسپارىن باستاپ كەتكەنiن ەسكەرسەك, قازاقستاندا 20 ميلليون قىتايدىڭ پايدا بولۋى ەرتەگi ەمەس سيياقتى. ەگەر دە قىتايدىڭ 150 ملن.نان اسا جۇمىسسىزدارى بار ەكەنiن ەسكەرسەك شىڭجاڭدا جۇمىس ورىندارىن اشسا, ەپ-سەتتە-اق سونشا حالىقتىڭ كٶشiپ كەلۋi تٷك ەمەس. قازiر قالاشىقتار سالىپ كٶشiرۋ ٷدەرiسi باستالىپ تا كەتتi.
ەندi تايفۋننىڭ تاسقىنىنداي نٶپiر حالىقتى قانشاما قورعان سالساق تا نەمەسە ارقانىڭ قاقاعان سۋىعى مەن بورانى دا توقتاتا الماسى حاق. كەز كەلگەن تابيعاتقا بەيiمدەلگiش, ٶزگەنiڭ اسسيميلياتسيياسىنا تٷسپەيتiن, جىبىرلاعاننىڭ بەرiن ازىق ەتەتiن جانىسiرi قىتاي حالقىن باتىستىق فيلوسوفتاردىڭ ايتىپ جٷرگەنiندەي «ۇلتتى بiر ليدەر دە قۇتقارا الادى» دەگەنiندەي بiر مىقتى كٶشباسشىنىڭ نەمەسە قارۋدىڭ كٷشi عانا توقتاتۋى مٷمكiن.
بiر قىزىعى وسىنداي الاڭداۋلى كەزدە قازاقستانعا قىتايلاردىڭ دەندەپ كەلە جاتقانىن بiزدەن گٶرi رەسەي سەزiنiپ, دابىل قاعىپ بiزدi وياتۋعا تىرىسۋدا. ەرينە بiزگە جانى اشىعاندىقتان ەمەس. بۇل جەردە بiرiنشi كەزەكتە ٶز مٷددەسi بار. سەبەبiن دە ايتايىن, رەسەيگە كەلەتiن قىتايلاردىڭ باسىم بٶلiگi قازاقستان ارقىلى ٶتiپ جاتقانىن انىقتاعان. قازاقستاننىڭ قىتايلانۋ قاۋپiنiڭ الدىن الماسا قىتايدىڭ شەكاراسى ۆولگادان بiر-اق شىعاتىنىنان ٷرەيلەنۋدە.
قىتاي ميگرانتتارى ەشقاشان اسسيميلياتسيياعا ۇشىرامايدى. كەرiسiنشە توپتاسىپ, قاۋىمداسىپ جٷرiپ قالاشىعىن سالىپ ٶز ۇلتىنىڭ ساياسي مٷددەسiن ناسيحاتتاپ جٷرەدi. ونىمەن شەكتەلiپ قالماي قىتايدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋ ٷشiن شەتەلدە جٷرگەندە دە بارلىق مٷمكiندiكتەرiن جۇمىلدىرادى. قىتايدىڭ ەكونوميكاسىن كٶتەرگەن, ينۆەستيتسييا ەكەلگەن دە وسى شەتەلدەگi قىتايلىقتار ەكەن.
قىتايدىڭ بiزگە بايلانىستى ساياساتىنىڭ نەتيجەسiن بiر الماتى قالاسى ارقىلى تٷسiندiرە كەتەيiن. بiر الماتى قالاسىندا قازiرگi كٷنi جٷزگە تارتا قىتاي كافەسi مەن مەيرامحانالارى, 270 بiرلەسكەن كەسiپورىن, 2 بانك, 48 جانارماي قۇيۋ بەكەتi, بiر مەدەنيەت ورتالىعى, قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتi جانىنداعى قىتاي تiلi ورتالىعى, كونفۋتسيي ينستيتۋتى, ياليان ساۋدا ورتالىعى, سي سينحاي, بيانحۋ كٶشەلەرi, باراحولكا جەنە ساۋران ساۋدا ورتالىقتارىنداعى ساۋدا نٷكتەلەرi, قازاقستاننىڭ پاسپورتىن العان 5000-نان اسا ازاماتتى دا قوسىڭىز. بۇل قىتاي اقپاراتىنان الىنعان ناقتى مەلiمەتتەر. ال بiزدiڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمىز مۇنداي مەلiمەتتەردi قۇپييا ۇستايدى. سەبەپ قاراپايىم, اي سايىن ەربiر قىتاي ازاماتى ٶزiنiڭ اماندىعى ٷشiن پوليتسييا بٶلiمشەسiنە 10 مىڭ تەڭگە, اۋداندىق بٶلiم باستىعىنا 25 مىڭ تەڭگەدەن بەرiپ وتىرادى. مۇنى بار قىتاي ازاماتتارى راستاپ وتىر. رەسەيلiك زەرتتەۋشiلەردiڭ ايعاقتارىنا قاراعاندا, قىتايلىقتاردى شەتەلگە شىعارىپ وتىرۋمەن جٷيەلi اينالىساتىن بيرەسمي جاسىرىن ۇيىمدار بار ەكەن. ەر ەلگە شىعارۋدىڭ ٶزiندiك مٶلشەرi بار. ەۋروپا ەلدەرiنە 8-10 مىڭ دوللار, رەسەيگە 2,5-3 مىڭ دوللار كٶلەمiندە ەر ادامعا شىعىن جۇمسايتىن كٶرiنەدi. قازاقستان ەڭ ارزاندارىنىڭ قاتارىنا كiرەدi. مەكەن جايعا تiركەلۋ ٷشiن 100-200 دوللار جەتكiلiكتi. ەلەمدiك تەجiريبە دەلەلدەپ وتىرعانىنداي ميگرانتتار تاريحتا ەشقاشان مەملەكەتكە پايدا ەكەلمەگەن, ەكەلمەيدi دە. ەندi وسىنىڭ بەرi ازداي قىتاي جەنە ورىس تiلدەرiندە «حاساكەسىتان حۋاتسياو باو» دەگەن گازەتiن شىعارا باستادى. گازەت قازاقستانداعى قىتاي دياسپوراسىنا ارنالعان دەپ جازىلعان. سوندا بiز قىتاي دياسپوراسىنىڭ پايدا بولعانىن دا بiلمەي قالعانىمىز با? بۇل جاقىن ۋاقىتتا, مٷمكiن 5-6 جىلدا قىتاي ٷكiمەتi قازاقستانداعى قىتاي تiلدiلەردiڭ قۇقىعىن قورعايدى دەگەن سٶز. ەرينە ادام پايدا بولعان جەردە قۇقىعى دا پايدا بولادى. سونداي-اق الماتىدا قازاقستانداعى بارلىق قىتايلاردى باسقارىپ وتىراتىن (قازiرگi تiلمەن ايتقاندا جەرگiلiكتi حالىقتان قورعاپ وتىراتىن «كرىشا») «تريادا» دەگەن بانديتتiك توپتىڭ دا پايدا بولعانىن بiرەۋ بiلەر بiرەۋ بiلمەس. بۇعان قوسا جاقىندا قىتاي ۇلتتىق مەدەني ورتالىعىن اشۋدى دا جوسپارلاپ جاتقاندىعىن ەستەرiڭiزگە سالايىن. قىتاي ميگرانتتارىنىڭ الماتىدا قاپتاپ كەلە جاتقانىنا بايلانىستى مەسەلە كٶتەرiلگەندە iشكi iستەر ورگانى ونىڭ جالعان ەكەندiگiن جارييالادى. سوندا دەيمiن-اۋ, بiز كٷندە قاپتاعان قىتايلىقتاردى كٶرiپ جٷرگەن كٶزiمiزگە سەنەمiز بە, ەلدە iشكi iستەر ورگانىنىڭ مەلiمەتتەرiنە سەنەمiز بە? وسى اراسى تٷسiنiكسiز. جەنە بۇل تەك الماتىداعى عانا جاعداي. باسقا جەردەگi جاعدايدى ايتپاي-اق قويالىق. ال باس قالامىزداعى قىتاي مەسەلەسiن ايتىپ ٶتپەسكە بولماس. استانامىز استانا قالاسىنىڭ قاق ورتاسىنان ويىپ تۇرىپ قىتايدىڭ ۇلتتىق ناقىشىندا سالعان زەۋلiم «پەكين پالاس» قوناق ٷيiنە ايىنا شامامەن 600-700 قىتاي ازاماتى قوناقتايتىنىن, وعان قوسا استانا قالالىق ەكiمشiلiگi قىتاي ساۋدا ورتالىعىن سالۋعا جەر بٶلiپ بەرiپتi.
جالپى قازاقستان بويىنشا قىتايدىڭ 20 iرi كومپانيياسى جەنە ورتا-ۇساعى بار 2000-نان اسا بiرلەسكەن كومپانييالار جۇمىس iستەۋدە. ولاردىڭ باسىم بٶلiگi ەرينە ەنەرگەتيكا سالاسىندا. اتاپ ايتقاندا قىتايدىڭ يەلiگiنە ٶتiپ كەتكەن كومپانييالار:
اقتٶبەمۇنايگاز – 85,32 پايىز ٷلەس
ماڭعىستاۋمۇنايگاز – 47
پەتروقازاقستان – 67
قازگەرمۇناي – 50
قاراجانباسمۇناي – 50
پاۆلودار مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتى – 58
شىمكەنت مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتى – 50
ايدان مۇناي – 100 ت.ب.
سونداي-اق قىتايدىڭ 4 كومپانيياسى قازiرگi تاڭدا مۇناي بار جەرلەرگە بارلاۋ جۇمىستارىن جٷرگiزiپ جاتىر. 2004 جىلى سەۋiر ايىندا قىتايدىڭ Sinopec Group مۇناي حيمييالىق كومپانيياسى كاسپييدiڭ سولتٷستiگiندەگi بiرقانشا كەنiشتەرگە يەلiك ەتەتiن امەريكالىق Fioc (First International Oil سompany) كومپانيياسىن ساتىپ الدى. 2009 جىلى ماڭىزدى كومپانييالارىمىزدىڭ بiرi «قازمۇنايگاز» «بارلاۋ ٶندiرۋ» اق-نىڭ 11 پايىزىن ساتىپ الدى. جاقىندا «قازاقمىس» قىتايدان 2,7 ملرد. دوللار قارىز العانىن جەنە جاقىن ارادا ٷلەسiنە كiرەتiنiن بiلدiك. قازاقستاننىڭ كٶپ ايماعىن ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتiپ وتىرعان ەكiباستۇز ەلەكتر ستانتسيياسىن ساتىپ الدى. ەلi دە كٶپتەگەن كومپانييالاردى ساتىپ الۋ جٶنiندە كەلiسسٶزدەر جٷرگiزiلiپ جاتىر. ارال تەڭiزi ايماعىندا مۇناي-گاز كەنiشتەرiن اشۋ ٷشiن بارلاۋ جۇمىستارىن جٷرگiزۋدە. ەڭ قاۋiپتiسi 939 ميلليون دوللارعا «قازمۇنايگازدىڭ» 14,5 پايىز اكتسيياسىن ساتىپ الۋى. تاڭقالارلىعى ەلiمiزدiڭ «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانييامىزدىڭ ٷلەسiنەن قىتايدىڭ CNPC كومپانيياسىنىڭ ٷلەسi اسىپ كەتiپتi. جالپى قازاقستانداعى ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ٷلەستiڭ جارتىسىنا جۋىقتادى. سوندا بۇل ەلدiڭ مۇناي-گاز سالاسىنداعى مونوپوليست كومپانيياسى قمگ ەمەس CNPC بولعانى عوي. ەگەر دە مۇنى تٷسiنە بiلگەنگە ەلدiڭ قاۋiپسiزدiگiنە ٷلكەن قاۋiپ تٶندiرiپ تۇر. بۇل جٶنiندە قر بەسەكەلەستiكتi قورعاۋ اگەنتتiگi تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى ب. پارسەگوۆ «بەسەكەلەستiك تۋرالى» زاڭنىڭ 12-بابىنا سەيكەس ەگەر نارىقتاعى ٷلەسi 35 پايىزدان اسىپ كەتسە نارىق سۋبەكتiسiنiڭ جاعدايى ٷستەم دەپ تابىلادى. ال قىتايلىق كومپانييالاردىڭ مۇناي نارىعىندا اتالعان ٶلشەمدەرگە (كريتەريي) سەيكەس كەلمەيدi» دەدi. وسى كەزگە دەيiن قىتايعا قاراي تەك مۇناي قۇبىرىنىڭ سالىنىپ جاتقانىن ەستۋشi ەدiك, سٶيتسەك وعان قوسا PetroChina كومپانيياسى قازاقستاننىڭ باتىسىنان قىتاي شەكاراسىنا دەيiن بiر گاز قۇبىرىن سالىپ جاتقانى انىقتالدى.
قىتاي ەندi مۇناي مەن گازدى قويىپ ۋران كەنiشتەرiن ساتىپ الۋدى باستادى. بiلەتiنiمiز شيەلi, يiركٶل, سەمiزباي كەنiشتەرiنە يەلiك ەتۋدە. قىتايدىڭ ۇلتتىق يادرولىق كورپوراتسيياسى مەن گۋاندۋن يادرولىق كورپوراتسيياسىنىڭ قازاقستاننىڭ ۋران كەنiشتەرiندە ٷلەستەرi بار, ەرi «قازاتومپروم» كومپانيياسىنان ۋران ساتىپ الۋ كەلiسiمi جاسالعان. الداعى ۋاقىتتا قاپشاعايداعى ويىن-ساۋىق قالاشىعىن, مويناق سۋ ەلەكتر ستانتسيياسىن, بالحاش جەنە ەكiباستۇزداعى جىلۋ ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋدى جوسپارلاپ جاتىر. جالپى قىتاي قازاقستاننىڭ بارلىق ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارىن, ياعني مەملەكەتiمiزدiڭ كٷش قۋاتىن تولىقتاي باقىلاۋعا الۋ ٷشiن بارىنشا ينۆەستيتسييا قۇيىپ جاتىر. نە ٷشiن ەكەنiن انىقتاي المادىق. China Development Bank قازاقستاننىڭ دامۋ بانكiنە 100 ملن. دوللار بەرگەن ەكەن. قىتاي تەك قانا ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار قورىن ساتىپ الۋ ٷشiن 3 ترلن. قارجى بٶلگەنiن ەلەمگە جارييالادى. بiراق بۇعان الدانباڭىزدار, بۇل قىتايدىڭ كەزەكتi قاقپانى. اتام قازاق مۇنداي ەرەكەتكە «نە دەگەن باتپان قۇيرىق, ايدالادا جاتقان قۇيرىق» دەپ كەرەمەت جاۋاپ ايتقان. سiزدەر ويلايتىن شىعارسىزدار, قىتايلار بiزگە ميلليونداعان دوللار ينۆەستيتسييا قۇيىپ جاتىر دەپ. ول سالعان اقشالارى ٶندiرiسكە, ەكونوميكامىزدى دامىتۋعا ەمەس, مۇناي, گاز, ۋراندى ٶندiرiپ قىتايعا الىپ كەتۋ ٷشiن عانا. ال ونىڭ شىعىنىن ٶتەيتiن بiز بولامىز, ٶيتكەنi نەسيە رەتiندە موينىمىزعا iلiنiپ جاتىر عوي. بiر ەلدiڭ ەكونوميكالىق قاۋiپسiزدiگiن تەۋەلدiلiكتەن قورعاۋ ٷشiن تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ جارتىسىنان استامىن ٶزدەرi ٶندiرۋi كەرەك ەكەن. بۇل جاعداي بiزدە قىزىل سىزىقتان ەرi اسىپ كەتتi. المانىڭ اتاسى اتانعان الماتى ٶڭiرi المانى قىتايدان تاسىعاننان كەيiن نە سۇراۋعا بولادى.
ەرينە ەكونوميكالىق جاعىنان قىتاي تەك قازاقستانعا ەمەس ەلەمگە ىقپالىن كٷشەيتiپ كەلەدi. ەسiرەسە ەلەمدiك داعدارىس كەزiندە قىتايدىڭ ەكونوميكالىق قۋاتى كەرiسiنشە ارتىپ كەتتi. قىتاي بانكiسiنiڭ (Bank of China) ۆيتسە-پرەزيدەنت جۋ مين «بۇل داعدارىس بiزگە اقش-تىڭ ەلەم ەكونوميكاسىنا باقىلاۋ جاساي المايتىنىن ايقىن دەلەلدەپ بەردi» دەپ اشىق تٷردە سىنعا الدى. بۇل دەگەنiمiز قىتاي بiرتە بiرتە اقش-تىڭ ەكونوميكاسىنا, دوللارعا دەگەن تەۋەلدiلiگiن ازايتتى دەگەن سٶز. قىتاي يۋانiنiڭ ەلەمدiك ۆاليۋتاعا قاراي جول العانىنان بولار, 2009 جىلعى 15 سەۋiردە پەكيندە قارجى مينيسترiمiز ب. جەمiشەۆ: «قازاقستان يۋاندi رەزەرۆتiك ۆاليۋتا رەتiندە پايدالانۋى مٷمكiن» دەپ سالدى. يۋاننiڭ تۇراقتى بولىپ تۇرعاندىعىنان قازiر ساۋداگەرلەرiمiز تاۋاردىڭ قۇنىن يۋانمەن ٶلشەيتiن بولىپتى. بۇل ٷدەرiس تٷپتەپ كەلگەندە دوللار قۇنسىزداناتىن بولسا قازاقستان يۋانعا كٶشۋگە دايىن دەگەن سٶز. بايقاساڭىزدار حالىق بانكiنiڭ بانكوماتتارى قىتاي تiلiندە دە قىزمەت كٶرسەتە باستادى. مۇنىڭ بارلىعىنا دابىل قاعىپ جاتقان جان بالاسى جوق سيياقتى كٶرiنەدi.
ەندi حالىق سانىمەن قوسا تاۋارلارىنا دا از كەم توقتالا كەتەيiن. ەرينە, قىتاي تاۋارلارىنا شەكتەۋ قويا المايمىز, بiراق تاۋارىمەن بiرگە كەلەتiن ادامدارىن كiرگiزبەۋ كەرەك. ول ٷشiن شەكارادا ساۋدا ورتالىقتارىن اشىپ, سول ارادان تاۋارىن الىپ, ٶزiن سول جەردە قالدىرىپ وتىرۋ كەرەك. سونىمەن قاتار شەكارادا تاۋارلارىن تەكسەرiپ ٶتكiزەتiن لابوراتورييالار سالۋىمىز كەرەك. سەبەبi قىتايدىڭ كٶپتەگەن تاۋارلارىنا ەو, اقش, جاپونييا, مالايزييا سيياقتى كٶپتەگەن ەلدەر تيىم سالدى. سەبەپ بiرەۋ, ادام دەنساۋلىعىنا زيياندى, تiپتi ۋلى زاتتار. وسى جاعدايلاردى بiلە وتىرا 2010 جىلدىڭ 18 سەۋiرiندە ەكi ەلدiڭ كەدەن باسشىلارى 24 ساعات بويى جۇمىس iستەيتiن تاۋار ٶتكiزۋ بەكەتiن اشاتىن بولىپ كەلiستi. مۇنداعى ماقسات قىتاي تاۋارلارىن كەدەرگiسiز تەز ارادا ٶتكiزەتiن «جاسىل كوريدور» اشۋ. بiر كەزدەرi اقش ٷي جانۋارلارىنا ارنالعان قىتاي تاعامدارىنان زيياندى قوسپا تاۋىپ ەدi, يت پەن مىسىعىنىڭ دەنساۋلىعىن مەملەكەتتiك دەڭگەيدە قورعاپ پەكينگە قارسى نوتا جiبەردi. جالپى قىتايدان قانداي تاعامدار بولماسىن كiرگiزبەۋ كەرەك. سەبەبi تاعامدارىنىڭ دەرلiك بەرi گەندiك موديفيكاتسييالانعان تاعامدار. تiپتi كەيبiر تاعام تٷرلەرiنiڭ زيياندىلىعىن انىقتاۋعا مٷمكiندiگiمiز جەتپەيتiن كٶرiنەدi. بiردە قىتايدان كەلگەن شوشقانىڭ ەتi قانشاما تەكسەرۋلەردەن ٶتiپ حالىق تۇتىناتىن ورىنعا كەلگەندە زيياندىلىعى انىقتالادى. ارتىنشا 90 توننا زيياندى شوشقا ەتiن قايتارۋعا مەجبٷر بولىپتى. سوندا زيياندىلىعى بەلگiلi بiر ۋاقىتقا دەيiن انىقتالماي جٷرە بەرەدi دەگەن سٶز عوي. وسىلاي بiلدiرمەي ەسەر ەتەتiندەردiڭ كٶپشiلiگi ەركەكتەردi بەلدەن ايىراتىن, ۇرىقتارىن ٶلتiرەتiن قوسپا بار ەكەنiنە قۇلاق تا ٷيرەندi. مامانداردىڭ ايتۋىنشا تاعامدارىمەن قوسا قىتايدان كەلەتiن كيiم-كەشەك, بالالار ويىنشىقتارىنىڭ ساپاسى دا سىن كٶتەرمەيدi ەكەن. وسىلاردىڭ كەسiرiنەن اۋرۋ ۇرپاقتار سانى ٶسۋدە. اتاپ ايتقاندا بٷلدiرشiندەر اراسىندا ارتروز, سكوليوزعا شالدىققاندار كٶبەيدi. سوڭعى 5-10 جىلدان بەرi جاستاردىڭ باسىم بٶلiگiندە مايتابان اۋرۋى انىقتالىپ ەسكەردە وتان قورعاۋ بورىشىنان ايرىلعاندار قاتارى كٶبەيۋدە. مەديتسينا ماماندارى بۇل قىتايدىڭ اياق كيiمدەرiنiڭ تيگiزگەن زاردابى ەكەنiن ايتتى. مەكتەپتەردەگi ستاندارتقا ساي كەلمەيتiن قىتاي پارتالارىنىڭ زاردابىنان بالالار بٷكiر, قابىرعاسى قيسىق قالىپتاسۋدا. ودان قالدى كەڭسە تاۋارلارىنىڭ جاعىمسىز يiستi, ۋلى بوياۋلارىنان وقۋشىلارىمىز تاعى دا زارداپ شەگۋدە. ال نەرەستەلەرگە ارنالعان ويىنشىقتارداعى ۋلى بوياۋلاردان زاقىمدانعان, جارىلعىش زاتتاردان كٷيگەن, سىلدىرماقتاعى دىبىستىڭ قاتتىلىعىنان كەرەڭ بولعاندار قانشاما. بٷگiندە جەرگە تٷسسە سىنبايتىن قىتايلىق ىدىستارعا قىزىعاتىندار كٶبەيدi: باعاسى ارزان ەرi ۇزاققا شىدايدى. مۇنداي ىدىستارعا سالىنعان تاعامدار لەزدە ۋعا اينالادى ەكەن. سەبەبi ىدىستاعى مەلاميننiڭ قۇرامىنا فورمالدەگيدپەن بiرگە اسبەست قوسىلادى. ال اسبەست ىدىس تۇرماق, قۇرىلىسقا پايدالانۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنعان ۋلى زات. اۆتوبۋستارىنان حالىقتىڭ قانداي زارداپ شەككەنiن دە بiلەسiزدەر. ٶكiنiشتiسi كٷندە قولدانىپ جٷرگەن ۇيالى تەلەفونىمىزدىڭ ماركاسى باسقا ەلدiكi بولعانىمەن قىتايدا جاسالعاندىعى جەنە ونىڭ رادياتسييا مٶلشەرi شەكتەن تىس بولعاندىقتان ميىمىزدى زاقىمداپ جاتقانىن كٶبiمiزدiڭ حابارىمىز جوق. وسىلاردى ەسكەرە وتىرىپ دامىعان ەلدەردiڭ شەكتەۋ قويعان تاۋارلارىنىڭ تiزiمدەرiن جاساپ, شەكتەۋ قويۋ كەرەك. قىتايلار تەك تاۋارىمەن عانا دەنساۋلىعىمىزعا زييانىن تيگiزبەي, جۇمىس iستەتiپ جاتقان كەن ورىندارىنداعى ەكولوگييانى بٷلدiرiپ جەرگiلiكتi حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن كٷرت ناشارلاتىپ جiبەردi. ونى سول جەردەگi اۋرۋحانالاردىڭ مەلiمەتتەرiنەن بiلۋگە بولادى. قىتاي كەن ورىندارىندا گازدان ۋلانۋ وقيعالارى جيi قايتالاناتىن بولدى. شيەلi كەنتiندە بولعانىمدا «سوڭعى كٷندەرi سۋدىڭ بەتiندە بiر ماي تەرiزدi سۇيىقتىق پايدا بولدى. بiلەتiندەردiڭ ايتۋىنشا ول ۋران كٶرiنەدi. سونى بiلە تۇرا جەرگiلiكتi حالىق سۋدىڭ بەتiن ٷرلەپ جiبەرiپ iشە بەرەتiن» جاعدايعا جەتiپتi. وسىلارمەن قاتار ەرتiس, Iلە ٶزەندەرiنiڭ ارناسىن بۇرۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ شىعىس ايماعىنا ٷلكەن ەكولوگييالىق اپات تۋىنداتپاقشى. ٶزەندەرiمiزدە سۋدىڭ تٶمەندەۋiنەن بالىقتىڭ تٷرلەرi ازايىپ بارادى. بۇعان الاڭداۋشىلىق بiلدiرگەن قازاقستان تاراپىنا قىتاي رەسمي تٷردە «ەلدiڭ بارلىق رەسۋرستارى, ونىڭ iشiندە شەكارالىق ٶزەندەرi دە قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ ٶركەندەۋiنە جۇمىس iستەۋi كەرەك. قالعانى ماڭىزدى ەمەس» دەپ بiر-اق قىسقا قايىردى. قىتايلاردىڭ باسىنعانى سونداي جەرگiلiكتi حالىقتى قورلايتىنداي جاعدايعا جەتiپتi. بارلىق باسشىمىزدى ساتىپ العاننان كەيiن باسىنعانى عوي بۇل. قىتاي مەدەنيەتiن, تاريحىن حالقىمىزدىڭ ساناسىنا تٷرلi ايلا جولدارىمەن تىقپالاپ جاتىر. تاڭەرتەڭ تۇرعاندا قىتاي ەنۇرانىن ايتقىزۋدى ەدەتكە اينالدىرعان. قىتاي تiلiن تالاپ ەتەدi, بiلەتiندەرiنە جەڭiلدiكتەر جاسايدى. ٶزدەرiڭiز جاقىندا وقىعان بولارسىزدار قىتايلىق ازاماتتىڭ «جاس الاش» گازەتiنiڭ رەداكتسيياسىن ارنايى بارىپ تالقانداپ كەتكەنiن. بۇل بiر ەلدiڭ بەدەلدi گازەتiنiڭ اۋزىن جابۋعا جەنە بايقاپ جازۋعا قىتاي تاراپىنان كٶرسەتiلگەن سەس. قىتايدا قاسيەتتi مۇرامىز دومبىرا اياقاستى ەتiلiپ, «دومبىرا» دەگەن ماركامەن اراق شىعاردى. «ەنۇران تاققان اراقتى, دومبىراعا قۇيىپ تاراتتى» دەگەن حاباردى دا ەستiگەنبiز. سونىمەن بiرگە قازاقستان تۋى, ەلتاڭباسى, بەدەرلەنگەن قىتاي تاۋارلارىنا دا كٶز ٷيرەنە باستادى. وسى تەكتەس ۇلتتىق, رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزعا قارسى جاسالعان شابۋىلداردان قورعانۋىمىز كەرەك. قىتاي ەجەلدەن ٶزiنiڭ مەدەنيەتiن, يدەولوگيياسىن بiرتiندەپ ٶزگە ۇلتقا سiڭiرiپ, سودان كەيiن ەلسiز, تامىرسىز, رۋحى تونالعان ۇلتتاردى جويىپ وتىرعان. ەگەر جiتi نازار اۋدارىپ قاراساڭىزدار قازاقتىڭ ەكiسiنiڭ بiرiنiڭ ٷيiندە نەمەسە قىزمەت, ساۋدا ورىندارىندا قىتايدىڭ فەن-شۋي iلiمi نەگiزiندە جاسالعان مٷسiندەر, اتاپ ايتقاندا مەسقارىن ادام مەن تيىن تiستەگەن قۇرباقانى كٶرەسiزدەر. سوندا باقىت پەن بايلىق شاقىرادى دەگەن قىتايدىڭ سەنiمi سانامىزعا دا كiرiپ ٷلگەردi دەگەن سٶز عوي بۇل. باقىت پەن بايلىقتى قۇدايدان ەمەس قىتايدىڭ ويىنشىعىنان سۇراساق جەتiسكەن ەكەنبiز. ٶتiرiك ەرتەگiگە قۇرىلعان سەتتiلiكتەر ارقىلى مۇنداي ويىنشىقتارعا سەنۋدiڭ تٷبiندە پۇتقا تابىنۋشىلىق جاتقانىن ەستەن شىعارماڭىزدار. بۇل بار بولعانى قالتا قاعۋ مەن قىتايلاندىرۋدىڭ بiر جولى.
قىسقاسى قىتاي تاۋارلارىنىڭ وسىنداي اۋىر حالگە دۋشار ەتەتiن زيياندىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ كەڭ تٷردە ناسيحاتتاۋ كەرەك. ماحاتما گاندي ايتقانداي «اعىلشىندارعا قارسى كٷرەسۋدiڭ بiر جولى – اعىلشىن تاۋارلارىن ەش ساتىپ الماۋ» دەپتi. سودان كەيiن اعىلشىن كومپانييالارى بiرiنەن كەيiن بiرi بانكروتقا ۇشىراپ, ارتىنشا ٷندi جەرiن تاستاپ كەتە بارىپتى.
جوعارىدا ايتىلعان تاۋار الماسۋ بايلانىستارىنىڭ كٷشەيگەنi سونداي, كٶلiكتەردiڭ مٷمكiنشiلiگi جەتپەي جاتقان كٶرiنەدi. وسىنى ەسكەرگەن قىتايدىڭ HPGI كومپانيياسى قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا جاڭادان 21 جول بايلانىسىن قۇرۋدى جوسپارلاپ, ونىڭ سەگiزi تەك مۇناي مەن سۇيىتىلعان تابيعي گاز تاسىمالداۋعا ارنالاتىندىعىن جارييالادى.
وسىلاردىڭ بارلىعىن جارييالاۋداعى ماقساتىمىز ەكi ەلدiڭ وسىنداي تىعىز قارىم قاتىناسىنا سىنا قاعۋ ەمەس. قارىم-قاتىناستا دا تەرەزەمiز تەڭ ەرi ەدiلەتتi بولۋىن قالايمىز. ەيتپەسە بiزگە تەك دايىن تاۋارلارىن تاسىپ, ٶزiمiزدiڭ ٶندiرiستi تۇنشىقتىرىپ ەكونوميكالىق جاعىنان تەۋەلدi ەتۋ, بارلىق شيكiزاتىمىزدى تاسىپ ەكەتۋ وسىنىڭ بەرi دوستىق نەمەسە مٷددەلەستiك, ەدiلەتتiلiك پە? بۇنىڭ ناق جاۋابىن ٶزiمiز-اق ايتايىق, بۇل ەلەم تاريحىنداعى تەجiريبەدەن بiلەتiنiمiزدەي شيكiزات ٶندiرۋشi ەرi دايىن تاۋار تۇتىنۋشى دامىماي ارتتا قالعان ەلدەردiڭ قاتارىنا قوسۋ.
قازاق اڭ-قۇسپەن, تابيعاتپەن سىرلاسا بiلگەن حالىق. سولاردىڭ سەزiمتالدىعىمەن الداعى كٷندi بولجاپ وتىرعان. ەگەر قازاق-قىتاي شەكاراسىنىڭ ارعى بەتiنە نازار اۋدارساڭىزدار قۇستار جوق تا بەرگi بەتتە قۇستار كٶپ ەكەن. قۇس ەكەش قۇستىڭ ٶزi شەكارانىڭ ارعى بەتiنە بiر قادام جولامايدى. ٶيتكەنi بiر تاجالدىڭ كەلە جاتقانىن سەزدiرتەدi. سٶيتسە مەدەني تٶڭكەرiس كەزiندەگi قىرعىن گەندiك جادىندا ساقتالعاندىعىنان ارعى بەتكە ٶتپەيدi ەكەن. سوندىقتان تاريحتان جوڭعارلاردى تٷپ تامىرىمەن قالاي قىرعانىن, ال قازiر اۆتونومدى ەل بولىپ وتىرعان ۇيعىرلاردى قالاي قىرىپ جاتقانىپ بiلiپ, كٶرiپ وتىرىپ قالاي ساقتانباي وتىرمىز دەگەن زاڭدى ساۋال ەردايىم ەربiر قازاقتى ۇيىقتاتپاۋى كەرەك.
شەتەلگە كەتكiڭ كەلسە اعىلشىن تiلiن ٷيرەن, وسى جەردە قالعىڭ كەلسە قىتايشا ٷيرەن دەگەن ەزiل دە بولسا ەڭگiمەلەر ايتىلىپ جٷر. قازiردiڭ ٶزiندە ٶز ەلiمiزدە وتىرىپ قىتايعا جالدانىن جٷرگەندە ەرتەڭ قۇل بولمايمىز دەپ كiمدi سەندiرە الامىز.
ٶتە تەرەڭiنەن جٷرگiزiلگەن قىتاي ساياساتىنىڭ بiر تارماعى تاريحي, مەدەني قۇندىلىقتارىمىزدى قىتايلاندىرۋ. وسى تۇستا بiزگە قيىن سوعىپ تۇرعان جەرi تاريحي قۇجاتتارىمىزدىڭ بولماۋى. ال قىتايدا بiز تۋرالى تومداعان زەرتتەۋلەر سانى ۇزاقسونار. بiر سۋ بەيحايدىڭ تٶرت تومدىق «قازاقتىڭ جالپى تاريحى», ۋاڭ جىلايدىڭ تٶرت تومدىق «ورتا ازييانىڭ جالپى تاريحى» سيياقتى ەڭبەكتەردiڭ ٶزi نەگە تۇرادى!? جالپى وسى تەكتەس تومداعان ەڭبەكتەردiڭ بارلىعى قىتاي مٷددەسiنە قاراي جازىلعان. وسىنداي ەڭبەكتەردiڭ ەسەرiنەن بiزدە قىتايلىق پiكiردi قالاي جاقتاپ كەتكەندەرiن بiلمەي قالعاندار كٶبەيۋدە. قىتايدىڭ جالپى ورتا مەكتەبiنiڭ 9-سىنىبىنا ارنالعان تاريح وقۋلىعىندا قازاقستاننىڭ وڭتٷستiك بٶلiگiن قىتايدىڭ تەرريتوريياسى دەپ كٶرسەتكەن. قىسقاسى سولاردىڭ جەرiن بiز حاقسىز جاۋلاپ العان ەكەنبiز. ەگەر دە بiز دە وقۋلىقتارىمىزدا قىتاي قورعانىنان باستاپ ايتپاي-اق قويايىن, كەشەگi ورىنبور قالاسىن كارتامىزعا قوسىپ الايىقشى رەسەيiڭ ٶرە تٷرەگەلەدi.
قىتايدا ورتالىق ازييانى زەرتتەيتiن 10-نان اسا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جۇمىسى قازاقستاندى زەرتتەۋگە باعىتتالعان ەكەن. قىتاي قازاقستاندى زەرتتەۋ جاعىنان بiزدi ون وراپ كەتەدi. ەگەر سەنسەڭiزدەر ەربiر قىتاي ازاماتى ەلiنە بارعاندا قازاقتار نە iستەپ جاتىر, وي-پiكiرi قالاي ەكەنi جٶنiندە قاۋiپسiزدiك ورگاندارىنا تٷسiنiكتەمە بەرiپ وتىرادى. ال باسشىلارىمىزدىڭ بارلىق iس-ەرەكەتتەرi جٶنiندەگi اقپاراتتاردى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىر. شىڭجاڭنىڭ ەكونوميكا گازەتi كٷن سايىنعى نٶمiرلەرiندە قازاقستاننىڭ كٷندەلiكتi ەكونوميكالىق جاعدايىنان بىلايشا ايتقاندا بازارداعى كٶكٶنiس باعاسىنان باستاپ مۇنايىنىڭ ەر بارەلiنiڭ باعاسىنا دەيiن جارييالاپ وتىرادى. سونداي-اق, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ بولاشاعىنا بولجامدار دا جاساپ, تiپتi كٷزگi جيىن-تەرiمدە قانشا توننا استىق الاتىنىنا دەيiن ەسەپتەپ جارييالايدى ەكەن.
سپورت سالاسىندا دا قىتايدىڭ مەرەيi ٷستەم بولىپ تۇر. قازiر ٶزiمiزدiڭ قازاقشا كٷرەس سيياقتى ۇلتتىق سپورتىمىزدىڭ ورتالىعىنا گٶرi ۋشۋ, ايكيدو, كۋنفۋ سيياقتى قىتايدىڭ جەكپە-جەك ٶنەرلەرiن ناسيحاتتايتىن ورتالىقتارىن كٶپتەپ اشىلىپ جاتىر. بۇل تٷبiندە ٶزiمiزدiڭ گەنiمiزگە تەن ەسكەري رۋحتى جوعالتۋىمىزعا جول اشپاي ما?
قىتاي ەشقاشان باسقا ەلدiڭ تەرريتوريياسىنا قول سۇقپايدى دەگەن ادامدى قاتەلەستiرەتiن پiكiرگە سەنۋگە بولمايدى. قىتاي قاۋiپسiزدiگiنiڭ دوكتريناسىنا سەيكەس قىتايدىڭ ستراتەگييالىق شەكاراسى ەلسiز ەلدەردiڭ تەرريتوريياسى ەسەبiنەن ۇلعايا بەرەدi. ارىسى قىتاي قورعانىنان باستاپ ايتپاي-اق, بەرiسi 1992-95 جج. ارالىعىندا رەسەيدiڭ پريمورە, ۋسسۋري, امۋرداعى بiراز جەرلەرiن, 1997 جىلى گونكونگتى, 1998 جىلى اومىندى ٶزiنە قوسىپ الىپ تەك تەرريتوريياسىن ۇلعايتىپ كەلەدi. ەگەر دە قىتايدىڭ ەسكەري تەسiلدەرiن زەرتتەسەڭiزدەر, سوڭعى ۋاقىتتارى قورعانىس سالاسىنان گٶرi قارسى شابۋىلعا كٶپ قارجى بٶلۋدە. وسى تەكتەس مىسالدارعا سٷيەنiپ قازاقستان قىتايعا قارسى 30 مينۋت, 40 مينۋت قانا تٶتەپ بەرە الادى دەگەندەر كٶپ داۋرىعا بەرمەسiن. وسى تەكتەس پiكiرلەردi رەسەي ەدەيi شىعارىپ «سەندەر ٶز بەتتەرiڭمەن قىتايعا قارسى 1 ساعات تا قارسى تۇرا المايسىڭدار» دەپ قازاقستاندى قىتايدان قورقىتىپ ٶز قولتىقتارىنىڭ استىنا باسقىسى كەلەدi. جوعارىدا اتالعان ەكونوميكا, يدەولوگييا, سپورت, ميگراتسييا, ت.ب. سالالارىنداعى ٷستەمدiگiمەن قوسا قىتاي ەندi ەسكەري بايلانىستارىن كٷشەيتۋگە كiرiستi. سەبەبi دە تٷسiنiكتi, قازاقستانداعى ەكونوميكالىق مٷددەسiن قارۋمەن قورعاۋ. سونداي-اق قازاقستاننىڭ باتىسىنان باستاپ قىتايعا قاراي تارتىلعان مۇناي قۇبىرىنىڭ قاۋiپسiزدiگiن قورعاۋ ماقساتىندا كەز-كەلگەن ۋاقىتتا ەسكەر كiرگiزۋگە دايىندىق جۇمىستارىن جٷرگiزۋدە. بۇل اتالعان مەسەلەنi قىتايدىڭ قازاقستانمەن ەسكەري جاتتىعۋلارىن كٶبەيتiپ جاتقاندىعىمەن دەلەلدەۋگە بولادى. مىسالعا سوڭعى 4-5 جىلدا جىل سايىن ەسكەري جاتتىعۋ ٶتكiزۋدi دەستٷرگە اينالدىردى. بيىل قازاقستانداعى مەتiبۇلاق پوليگونىندا تاعى بiر ەسكەري وقۋ-جاتتىعۋ ٶتكiزۋ جوسپارلانىپ وتىر. كەڭەس وداعى زامانىنان قالعان ەسكەري تەحنيكانىڭ ەسكiرiپ, قولدانىستان شىعۋىنا بايلانىستى قىتاي ٶزiنiڭ ەسكەري قۇرال-جابدىقتارىن بەرiپ, وقۋ-جاتتىعۋلار ٶتكiزۋ ارقىلى يەمدەنگiسi كەلەتiن نيەتiن iس-ەرەكەتiمەن بايقاتىپ جٷر. وعان قوسا قىتايدىڭ ەسكەري وقۋ ورىندارى قازاق ەسكەرلەرiنە وقۋعا بٶلiنەتiن گرانتتى جىل ٶتكەن سايىن كٶبەيتiپ كەلەدi. قىتاي ەندi مۇناي قۇبىر جەلiلەرiمەن قاتار قازاقستانداعى كومپانييالارى مەن ازاماتتارىنىڭ مٷددەلەرiن قورعاۋدىڭ ستراتەگيياسىن جاساپ جاتقانىنا كٷمەنiڭiز بولماسىن. ەرينە بiزدiڭ رەسمي بيلiك ۇلتتىق قاۋiپسiزدiگiمiزگە تiكەلەي قاتەر تٶندiرەتiن بولعاندىقتان ەلiمiزدەگi قىتايدىڭ ەنەرگەتيكالىق مٷددەلەرiن قىتاي ەسكەريلەرiنiڭ قورعاۋىنا رۇقسات بەرگiسi كەلمەيدi. ال بiراق وعان قاراپ وتىرعان قىتاي جوق. قازiر ەكونوميكالىق تەۋەلدiلiككە تٷسiرۋگە, قىتاي دياسپوراسىن كٶبەيتۋگە بار كٷشiن سالىپ جاتىر. ودان ارعىسى بەلگiلi عوي.
جوعارىدا اتالعان قىتايدىڭ قاۋiپسiزدiگiمiزگە دە, ەكونوميكامىزعا دا دەندەپ كiرiپ بارا جاتۋىنا داڭعىل جول اشىپ وتىرعان ەلiمiزدەگi تامىرىن تەرەڭگە جiبەرگەن جەمقورلىق. بۇل جەمقورلىق دەگەن جوڭعار شاپقىنشىلىعى مەن اشارشىلىقتان دا جامان بولايىن دەپ تۇر.
بiر قاۋiپ تٶندiرiپ وتىرعانى قازiردiڭ ٶزiندە قىتايلار كٶبەيiپ كەتكەن اقتٶبە, ماڭعىستاۋ سيياقتى قازاقستاننىڭ كەيبiر قالالارىنداعى جەرگiلiكتi اتقارۋشى ورگاندار اراسىندا قىتاي مٷددەسiن قورعايتىنداردىڭ كٶبەيۋi. جەرگiلiكتi حالىقتىڭ ورتاق بiر مەسەلەسi مەسليحات, ەكiمشiلiكتە كٶتەرiلiپ قالعان كەزدە اۋىزدارىنا قۇم قۇيىپ العانداي ٷنسiزدەر سانى كٶبەيiپ, ەسەسiنە حالىقتىڭ مەسەلەسiن جانۇشىرىپ ايتاتىن ادامدار ازايىپ بارادى. قۋ باستىڭ قۇلقىنىن عانا ويلاپ اۋزىنا قىتايدىڭ قارجىسىن تولتىرىپ العاندار قالاي سٶيلەسiن. بiردە قىزىلوردا وبلىسىندا قىتايدىڭ مۇناي بارلاۋ ەكسپەديتسيياسى ۇستالدى. تۋريستiك ۆيزامەن قىدىرىپ كەلگەن قىتايلىقتار 89 جەرگiلiكتi ازاماتتى كەلiسiم شارتسىز جالداپ, مۇناي قورىن بارلاپ جاتقان جەرiنەن قولعا تٷستi. وسىنىڭ بەرiنە جول اشىپ, رۇقسات بەرiپ وتىرعان كiم, ەرينە جەرگiلiكتi اتقارۋشى ورگاندار.
بiر تاڭقالارلىعى, قىتايدىڭ كٶپە-كٶرنەۋ تٶندiرiپ وتىرعان قاۋپiن قاراپايىم حالىق كٶرەدi دە, بيلiك نەگە كٶرمەيدi? قىتايعا ساتىپ بەرسەڭ دە, جالعا بەرسەڭ دە, ۋاقىتشا بەرسەڭ دە, بەرگەن جەردiڭ ەندi قايتۋى جوق ەكەنiن بەرi بiلەدi دە, بيلiك بiلمەيدi مە? ميللياردتاعان قىتايدان الپاۋىت اقش ساقتانعاندا, الاقانداي 15 ملن قازاق نەگە ساقتانبايدى? جەردi ەشقانداي جاعدايدا جالعا دا, مالعا دا, قارىزعا دا بەرۋگە بولمايدى! بۇل حالىقتىڭ بيلiكتەن ەبدەن كٷدەر ٷزگەنi سونشالىق جەردi جالعا بەرەدi ەكەن دەگەندە ساسقانىنان حۋ تسزينتاوعا اراشا سۇراپ جازىلعان حاتتاردى ينتەرنەتتەن وقىدىم. بۇل ارادا تەك قانا بيلiكتi عانا كiنەلاپ وتىرۋعا بولمايدى. بۇعان بiزدە جاۋاپتىمىز جەنە بiز دە كiنەلiمiز.
حات جازعاننان, سۇراعاننان, جىلاعاننان, كiجiنگەننەن مٷيiز شىقسا, قازاقتىڭ مٷيiزi قاراعايداي بولار ەدi. بۇدان ەشقانداي پايدا جوق, نەتيجە جوق ەكەنiنە كٶز جەتتi. ەلسiزدiڭ ٷنiنە كiم قۇلاق اسىپ ەدi بۇ زاماندا. سوندىقتان ەربiر قازاق مىقتى, تاباندى بولۋى كەرەك. رەتi كەلگەندە اسپانداپ كەتكەن بيلiكتi القىمىنان الىپ, تەربيەگە سالىپ, تەۋبەسiنە تٷسiرiپ وتىرۋ كەرەك. «حالىق تالاپ ەتسە, حان تٷيەسiن سوياتىنىن» ۇمىتپايىق. بiراق مىنا زاماندا ساياساتقا قارسىلىق بiلدiرگەن حالىقتى قىرىپ سالۋدان دا تايىنباي ما دەپ ويلايمىن. سەبەبi قىتايعا جەر بەرۋگە قارسى شىققان كەشەگi الماتى قالاسىنداعى 2009 جىلعى 16-17 جەلتوقساندا جاڭا الاڭنىڭ استىندا 2000 ەسكەر مۇزداي قارۋلانىپ, شي شىعا قالسا جەر استىنان تاپ بەرۋگە دايىن تۇرىپتى.
قىتايعا قازاقستاننىڭ جەرi كەرەك جوق دەگەن پiكiردەگiلەر قاتەلەسەدi. ٶز جەرiنە سىيماي وتىرعان ەلگە قالاي جەر كەرەگi جوق. ياعني ولارعا شيكiزات كەرەك, تۇراتىن جەر كەرەك. سوندىقتان دا ولار قازاقستاننان جالعا بولسا دا جەر الۋعا مٷددەلi. قىتايدىڭ «رەن مين ر باۋ» گازەتiنiڭ اعىلشىن تiلiندەگi سايتىندا جەنە فرانتسييانىڭ «Le Monde» گازەتiندە «قازاقستاننان جەتi مىڭ گەكتار جەر ون جىلعا الىندى, ٷش مىڭ قىتاي ديقانى وسى كٶكتەمدە بارادى» دەگەن مەلiمەتتi تاراتتى. بۇل الماتى وبلىسى الاكٶل اۋدانىندا ورنالاسقان «سينو-قازاقستان» كومپانيياسى. ديرەكتورى – حۋ فەڭ دەگەن قىتايلىق. ودان قالدى ەستەرiڭiزدە بولسا س.تەرەششەنكو 1 ملن. گەكتار جەردi ساتىپ الىپ ەدi عوي. ەندi سول جەرلەرiن شەتiنەن قىتايلىق فەرمەرلەرگە جالعا بەرiپ جاتقان كٶرiنەدi. وسىلاردىڭ بەرi اقىلعا قونبايدى. سەبەبi ەشقانداي ەل قازاقستانعا مال, ەگiن شارۋاشىلىعىن ٷيرەتپەي-اق قويسىن. سەبەبi قازاقستان بۇرىننان اگرارلى ەل. تەجiريبەمiز مول, جەتكiلiكتi. تەك جۇمىسىمىزدى جٷيەگە قويساق بولدى.
جوعارىدا اتالعان بارلىق قاۋiپ-قاتەرلەرگە قارسى شارالار رەتiندە ۇسىنىستارىمدى بiلدiرە كەتەيiن.
نەگە بiز ەردايىم iس-شارا جوسپارلاعاندا, تiپتi بiر ەڭگiمەنi ايتقاننىڭ ٶزiندە بٶتەن بiرەۋدiڭ قۇقىعىن بiرiنشi كەزەكتە ويلاپ ايتامىز. انانىڭ, مىنانىڭ قۇقىعىن بۇزىپ جiبەرمەيمiز بە دەپ جالتاقتاپ وتىرامىز, سوسىن بارىپ ەكiنشi كەزەككە ٶزiمiزدi قويامىز. قىتايدىڭ ەركەكتەر پروبلەماسى ٶزدەرiنە. سولارعا قىز جەتپەي قالادى ەكەن دەپ بiزدە ارتىلىپ جاتقان قىزىمىز جوق. «ەيەلiن, قىزىن قىزعانباعان ادام جۇماققا بارمايدى» دەگەن حالىق ەمەس پە ەدiك. سوندىقتان قالايدا قىتايمەن ارالاس نەكەگە تىيىم سالۋىمىز كەرەك. تiپتi يندونەزييا مەن مالايزييا قىتايلىقتاردىڭ كەلۋiنە زاڭ جٷزiندە قاتاڭ تىيىم سالدى ەمەس پە?
مٷمكiندiگiنشە ۇلتى قىتايعا ازاماتتىق بەرمەۋ. ەلەمدiك تەجiريبەدە كٶرسەتiپ جٷرگەنiندەي ازاماتتىق الۋدى قيىنداتۋ, مىسالىعا قازاق تiلiن بiلۋدi تالاپ ەتۋ, ازاماتتىق ٷشiن تۇراقتاۋ مەرزiمiن 5 جىلدان 10 جىلعا كٶتەرۋ.
بiر قىزىعى بiز قىتاي تۋرالى كٶپ نەرسە بiلمەيمiز. ەشقانداي كلاسسيكالىق دەڭگەيدەگi ەڭبەكتەرiن وقىعان ەمەسپiز. قىسقاسى قىتاي ەلەمi, قىر-سىرى بiز ٷشiن ەلi جۇمباق. سول ٷشiن قر سىرتقى بارلاۋ قىزمەتiندە ارنايى قىتاي باسقارماسىن قۇرۋ. ۇقك جانىنان قىتاي عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇرۋ. وعان قىتايدىڭ قىر-سىرىن جانىنداي بiلەتiن قىتايداعى ۇلتشىل قازاقتاردى تارتۋ. مىسالىعا, قىتايدىڭ مەملەكەتتiك قاۋiپسiزدiك مينيسترلiگiندە 3-بيۋرو گونكونگ, ماكاو (اومىن), تايۆانمەن ارنايى شۇعىلداناتىن جەنە سول جەردەگi ۇلتى قىتاي ۇلتشىلدارىن تىڭشىلىققا تارتاتىن بولعان. بۇل بيۋرو تاياۋ ارادا جابىلۋى مٷمكiن دەگەن دە بولجام بار. سەبەبi گونكونگ پەن ماكاونى قوسىپ الدى, ەندi جاقىندا تايۆاندى دا باعىندىرادى دەيدi. كٶردiڭiز بە ارنايى بيۋرو قۇرعاننىڭ نەتيجەسi قانداي.
سونداي-اق قىتاي جۇمىسشىلارىن كiرگiزبەۋ, تەندەرلەرگە قىتاي فيرمالارىن قاتىستىرماۋ كەرەك. كەز كەلگەن ادام iستەي الاتىن قارا جۇمىسشىنى قىتايدان ەكەلۋدiڭ ەشقانداي جٶنi جوق. قىتاي ٷلەسكە كiرiپ العان كومپانييالارىنىڭ تەندەرلەرiن قىتايلار شەشەتiن بولىپتى. سونىڭ سەبەبiنەن سەرۆيستەرiنiڭ بارلىعىنا قىتايلاردى تارتۋدا. سونىمەن قوسا تەحنيكالارىن ەكەلۋدە. تەحنيكاسىن ەكەلگەن سوڭ, قوسالقى بٶلشەكتەرiن ەكەلەدi, سوسىن ونى جٶندەيتiن ماماندارىن ەكەلەدi, سوسىن جۇمىس ورىندا سانىن 10-15 جەتكiزiپ العان سوڭ, قۇقىقتارىن سۇراي باستايدى. تاماعىن, كيiمiن, ازىق تٷلiگiمەن قوسا اسپازشىسىن شاقىرتادى. وسىلايشا كەزەڭ كەزەڭiمەن iستiڭ بارلىق تەتiكتەرiن قولدارىنا الىپ جاتىر. نەتيجەسiندە بۇرىندارى كٶشەدەن ەش كٶرمەي جٷرگەن قىتايىمىزدى, ەندi قازiر 2-3-iن, سوسىن توپ توپتارىمەن كٶرەتiن بولدىق. بiر بiلەتiنiمiز شەكارادان جىلىنا شامامەن 50-60 مىڭ قىتاي كiرسە, سونىڭ 20-30 مىڭى عانا قايتادى ەكەن. بۇل رەسمي دەرەك كٶزi, ال بيرەسمي سانىن بiلمەيمiز. بiر تاڭقالارلىق جاعداي, قازاقستانداعى قىتاي ميگرانتتارى جٶنiندە نە كٶشi-قون پوليتسيياسى, نە ستاتيستيكالىق ورگاندار بولسىن ەشقايسىسى دٶپ باسىپ سانىن ايتا المايدى. بۇل پروبلەمانى تەز ارادا جولعا قويۋ كەرەك.
سونىمەن قاتار قىتايدىڭ قىتايلاندىرۋ ساياساتىنا قارسى بiزدەن باسقا دا كٶرشiلەرiنiڭ قالاي ساقتانىپ كەلگەن تەجiريبەلەرiن سارالاي وتىرىپ, تەك جاپونييادان عانا ٷلگi الۋعا بولاتىنىن باسا ايتقىم كەلiپ وتىر. ٶيتكەنi, ولار ۇلتتىق مەنتاليتەتتەرiن ساقتاي وتىرىپ, رۋحاني ەلەمiنە شەتەلدiكتەردi بويلاتپاي, ٶز اۋماعىنا قونىس تەپكiزبەدi, iرگەسiن اۋلاق ۇستادى. قانداي جاعداي بولعاندا دا قىتاي ازاماتىنىڭ جاپونييادا تۇراقتاپ قالۋىنا ەشقانداي مٷمكiندiك قالدىرماعان. جاپون ازاماتىنا ٷيلەنە قالعان كٷننiڭ ٶزiندە, ازاماتىمەن قوسا ەلدەن شىعارىپ جiبەرەدi. قىتايدىڭ ساياساتىنا قارسى بiزدiڭ ەرەكەتiمiز, وسىدان 40-45 جىل بۇرىن وڭتٷستiك-شىعىس ازييا ەلدەرiنiڭ قىتايعا قارسى ەرەكەتiنە ۇقساس. قىتايدان ەشقانداي قاۋiپ سەزiنبەگەن وڭتٷستiك-شىعىس ازييا ەلدەرi كٶپ ۋاقىت ٶتپەي-اق قىتاي ىقپالىندا قالاي قالعانىن بiلمەي دە قالدى. قازiر بiز دە قىتايدان كەلەتiن قاۋiپتi ايتارلىقتاي سەزiنە الماي وتىرعانىمىز راس. قىتاي 5 مىڭجىلدىق تاريحىندا ەشقاشان كٶرشi ەلدەرiن كٷشپەن باسىپ العان ەمەس. الدىمەن تاۋارلارىن كiرگiزiپ, ارتىنان ساۋدا-ساتتىقپەن بارعان قىتايلار تۇراقتاپ قالىپ, قىتاي تاۋارىنا تەۋەلدi ەتiپ, سوڭىندا ساياسي جاعىنان دا تەۋەلدi ەتiپ وتىرعان. سوناۋ سارى ٶزەن بويىنان باستالعان جاۋلاپ الۋ ساياساتى ارقىلى قازiر 9,6 ملن. شارشى شاقىرىمدى باعىندىردى. نەتيجەسiندە قانشاما حالىقتاردى سوعىسسىز-اق جەر بەتiنەن جويىپ, قانشاماسىن وتارىندا قاناپ وتىر. ولار قارۋمەن جاۋلامايدى, تەك قانا كونفۋتسييدiڭ سانالارىنا مىڭداعان جىلداردان بەرi سiڭiرiپ تاستاعان «1 سانتيمەتردەن العا جىلجىپ وتىرساڭ جەتكiلiكتi» دەگەن ۇستانىمىن iسكە اسىرۋدا. ەندi وسىنداي ٶتكەن تاريحتان دا ساباق الا وتىرىپ نەگە ساقتانۋ شارالارىن قولعا الماسقا. 1) ۇلان-عايىر دالامىزدىڭ قىتايمەن شەكارالاس جاتقان شەكارا بەكەتتەرiندە قىتايدىڭ دەموگرافييالىق اعىنىن رەتتەپ وتىرۋ ٷشiن 4 شەكارا بەكەتiنiڭ تەك دوستىق شەكارا بەكەتiنەن عانا قىتاي ديپلوماتتارىن قاتاڭ قاداعالاپ ٶتكiزۋ قالعاندارىنان ادامدار ٶتكiزبەۋ (زاتتارى ٶتە بەرسiن) قاجەت. بiراق تاۋار الماسۋ قالىپتى بارلىق شەكارا بەكەتتەرiنەن جٷرە بەرەدi; 2) قازاقستانعا كiرگەن ەربiر قىتاي ازاماتىن قاتاڭ قاداعالاۋدا ۇستاۋ ارقىلى, قوناق ٷيدەن باسقا جەرلەرگە – ٷي جالداپ تۇرۋىنا قاتاڭ تيىم سالۋ; 3) ناقتى سانى بەلگiسiز ازاماتتىعىمىزدى العان قىتايلاردىڭ قىتايداعى تۋىس-تانىستارىن تٷرلi جولدارىمەن شاقىرىپ, قازاقستاننىڭ ٶندiرiس ٶنەركەسiبi, ساۋدا-ساتتىعى سيياقتى تٷرلi سالالارىنا iشكەرiلەي ارالاسۋىنا جول بەرمەۋ; 4) اقپارات قۇرالدارىندا, وقۋلىق قۇرالدارىندا قازاقستاندى قىتايلاندىرۋعا قاتىستى ارانداتۋعا جول بەرمەۋ. 5) قىتايدان تاۋارلارمەن بiرگە كەلەتiن رۋحاني ٶنiمدەرiنە شەكتەۋ قويۋ; 6) قازاق حالقىنىڭ قايماعى بۇزىلماي ساقتالىپ كەلە جاتقان قىتايداعى 1,5 ملن. قازاقتى قازاقستاننىڭ سولتٷستiك اۋداندارىنا كٶشiرiپ الۋ. الايدا رەسمي دەرەك بويىنشا 1,3 ملرد. تۇرعىنى بار قىتايدىڭ دەموگرافييالىق, ەلەۋمەتتiك پروبلەماسى شاش-ەتەكتەن بولسا دا قانداستارىمىزدى وتانىنا قايتارۋعا قۇلىقتى ەمەس. قىتايداعى قانداستارىمىز قازاقستانعا كەلەتiن بولسا دەموگرافييالىق, ۇلتتىق پروبلەمالارىمىزدىڭ بiرشاماسى شەشiلگەن بولار ەدi. سونىمەن بiرگە كارتادان قاراعاندا تٶبەمiزگە جايعاسىپ العان رەسەيدiڭ سولتٷستiك ٶڭiرiمiزدەگi ساياسي ىقپالى ازايار ەدi. شىعىس كٶرشiمiزدiڭ قانشالىقتى قاۋiپتi ەكەنiنiڭ پارقىنا بارا الماي وتىرعان ازاماتتارىمىزعا قىتايدان كەلگەن قانداستارىمىز تٷسiندiرۋگە جەنە جاقىننان تانۋىمىزعا كٶمەكتەسكەن بولار ەدi. وسى مەسەلەلەردiڭ بەرiن ەسكەرiپ, قىتاي ٷكiمەتi مۇنى قازاقستانعا قاتىستى بiر كٶزiر رەتiندە ۇستاپ وتىر. ەيتپەسە قانداستارىمىزدىڭ بەرiن ەكەلگەننەن سونشالىقتى قىتايدىڭ دەموگرافييالىق جاعدايىنا ەسەر ەتپەيتiنi ايدان انىق. ەگەر دە بiز قىتايداعى 1,5 ملن. قانداسىمىزدى ەكەلiپ ٷلگەرە الماساق بولاشاعىمىزعا قاتىستى, قىتايعا قاتىستى بiر كٶزiرiمiزدi جوعالتقانمەن بiردەي. ٶيتكەنi, سوڭعى جىلدارى قىتاي ٷكiمەتi قانداستارىمىز ورنالاسقان شىڭجاڭ ايماعىن قىتايلاندىرۋدى قارقىندى تٷردە باستاپ كەتتi. جەنە بولجامدارعا قاراعاندا جاقىن ۋاقىتتا قىتايلانىپ بiتەدi دەگەن بولجامدار دا بار. بۇدان تٷسiنگەنiمiز — قازاقتاردىڭ باسىن بiرiكتiرمەي كەزەڭ-كەزەڭiمەن قىتايلاندىرۋ. ياعني, قىتايداعى قانداستارىمىزدى قىتايلاندىرىپ بiتكەن سوڭ, ەرتەڭ بۇل كٷننiڭ بiزگە دە تۋماۋىنا كiم كەپiلدiك بەرە الادى. جوعارىدا اتالعان كٷرمەۋi شەشiلۋi كەرەك مەسەلەلەردiڭ بارلىعى تاريحىمىز بiزگە كٶرسەتiپ, دەلەلدەپ ورتاعا شىعارىپ بەرiپ كەتكەن ساباقتارىنان تۋىنداعان پروبلەمالار. ەگەر دە بiز وسى مەسەلەلەردiڭ شەشiمiن تابۋعا تىرىسپاساق, ەرەكەتتەنۋگە نيەت ەتپەسەك مۇنىڭ زاردابى اۋىر بولماق.
ەندi بiر مەسەلە ايتا كەتەيiن, وسى كەلتiرiلگەن ايعاقتاردىڭ كٶپشiلiگi سىرتقى اقپارات كٶزدەرiنەن الىندى. بiزدە قىتايمەن قارىم-قاتىناسقا بايلانىستى بارلىق اقپاراتتار قۇپييا ساقتاۋلى. قىتايدىڭ قانشالىقتى قاۋiپ تٶندiرiپ وتىرعانىن بiلۋ قيىن. «قىتاي قاۋiپ تٶندiرiپ تۇرعان جوق, ول رەسەي ساياساتىنىڭ ىقپالى» دەيتiندەرگە ايتارىم, ەگەر دە جوعارىداعى فاكتiلەردi ەسكە تٷسiرسەك قىتاي قالاي قاۋiپتi ەمەس دەپ ايتا الادى. قىتايدىڭ اقپاراتتارىنا سەنەتiندەر «قىتاي قاۋiپتi ەمەس» دەپ ەلدە بiر جالعان مىسالداردى كەلتiرiپ ەلەك. بەرiنە ايتارىم رەسەيدiڭ دە, قىتايدىڭ دا فاكتiلەرiن بiر شەتكە قويىپ قازاقستانداعى ورىن الىپ وتىرعان فاكتiلەرگە كٶزدi اشىپ قاراساڭىزدار, سوندا قىتايدىڭ قانشالىقتى قاۋiپتi ەكەنiن تٷسiنەسiزدەر. ەرينە, سىرتقى اقپاراتتار ٶز يدەولوگيياسىنىڭ شەڭبەرiندە عانا ايتىلعان, جازىلعان پiكiرلەر. ال بiز وسىنداي ارانداتۋلارعا, باسقا ەلدiڭ يدەولوگيياسىنىڭ جەتەگiندە كەتپەس ٷشiن وسى پiكiرلەردi ۇلتتىق سانامىزدىڭ سٷزگiسiنەن ٶتكiزiپ ٶز مٷددەمiزدi كٶزدەيتiن پiكiرلەر, يدەولوگييامىزدى قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. مىسالى, «قىتاي سيياقتى اجداھاعا تٶتەپ بەرۋ ٷشiن رەسەيدiڭ جانىنان تابىلۋىمىز كەرەك» دەگەن سيياقتى. بiز ٷشiن قىتاي اجداھا دا, رەسەي ايۋ دا ەمەس. ەكi ەلگە دە تٶتەپ بەرە الاتىن ۇلتتىق رۋحىمىز بار. سىرتقى كٷشتiڭ قارۋ مەن ەكونوميكالىق ەلسiزدiگiمiزدi سانامىزعا سiڭiرگەن تٷسiنiگiندە قالماي, رۋحتى حالىق ەكەندiگiمiزدi ۇمىتپاڭىزدار.
پازىلبەك ابساتتارۇلى
"جۇلدىز" جۋرنالى, 2011 جىل, №6
