Shóldegi qumnyń kóshýi,
qurǵaqshylyqqa ishtei qarsylyq kúresim esebinde jazdym.
Qar túskende biz balalyq shaǵymyzǵa qaita oralǵandai bolamyz ...
Mishima Iýkio
Bul oqiǵa men týmai turǵanda bolǵan.
Birden, óz kózimmen kórmegendikten, tabiǵat apaty deiin be, zulmat qubylys deiin be, men ony naqty atai almaimyn.
Bul oqiǵanyń dál qai jyly bolǵanyn qazir esine saqtaǵan adam qalmady.
Sonan men, eskilerdiń áńgimesine qulaq salyp estigen «Meshin jylynyń juty» degeni bolar dep shamalaǵam.
Erekshe qalyń qar túsken sol qys meshin jyly ma, emes pe, anyǵyn men bilmeimin.
Degenmen, meshin jyly shynymen de, qalyń qar túsedi dep aitady.
Bul shyǵarmany men keiinnen «Qar indetiniń ańyzy» dep atap júrdim. Taǵy da, sol kónelerdiń sózinde aitylatyn muz indetin tuspaldaýdan týǵan ataý.
Aqyrynda ýaqyt, tabiǵi apattyń qursaýynan zorǵa qutylǵandai bolyp, kóńilim sergip, munymdy baspaǵa berýge táýekel etkenim osy edi.
Áitse de, qazir sizdiń oqyp otyrǵan myna ataýdyń ózi sońǵy ataýy emes bolýy da kádik.
Qalyń qar erip bitkennen keiin men týyppyn.
Kishkentai kezimde men ózenniń sýyna tas jalatyp oinaitynmyn.
Sál eseigen soń bulaqtyń jaǵasymen qaiyńtoz qaiyqtardy jarystyryp júgiretinmin.
Qazir munda eshqandai bulaq joq.
Bala kezimde kórgen sol úlken ózen, álgi qalyń qar sýynyń aǵyp jatqany eken.
Qar túse beripti, túse beripti, túse beripti. Kúzden bastap túsken qar tolastamastan túsip, kóktemge ulasyp, alapat tasqynǵa ainalyp baryp, zorǵa tynǵan deidi.
Alǵashynda adamdar qardy tazalap, jol shyǵarady eken. Úiilgen qar-taýdyń tasasynan kún shyǵyp, qar-taýdyń tasasyna batatyn bola bastaǵan tusta, bizdiń mekendegiler qalyń qardy astynan qýystai qazyp, dáliz shyǵara bastapty. Sońynda aspandy taýyp kórýden de qalypty. Qar dálizimen erkekter temeki býdaqtatyp ary-beri sandalady. Qatyn-qalash, bala-shaǵalar shanaǵa álde neni tiep alyp, sholaq dálizdermen súirete júgiredi. Mekenniń ortalyq kóshesi bolǵan jer ózgelerden uzyn, keń dáliz eken de, úi-úige qarai burylǵan úńgirdiń aýyzdaryn «sholaq dáliz» dep ataidy eken.
Qar astynda qystaǵan anaǵurlym jyly bolady deidi. Anda-sanda bir kúnniń kózi ashylǵanda, tóbeden sút sáýle bilingenimen, qalyń qardy tesip óte almaidy, bultty kúnderde túnnen ary qara túnek.
Tolassyz túsken qardyń astynda habarsyz ketken shaǵyn mekendi izdep-izdep tappaǵan soń, kóktemge deiin el kóleminde qaraly keiis jariialanypty. Al, bizdikiler qar astyndaǵy tirligine ábden kóndigip, sońynda «Kóktem, jaz degen úlken qater bar» dep keńesetin bolypty. Sary sýdyń dúlei tasqynynan qoryqqanynan bolsa kerek.
Mekendegiler ulys-elden qanshalyqty bólinip qalsa da, kúndelikti tirlikterin toqtatpaidy. Adam bolǵan soń, qalyń qardy qýystap, amaldaýdyń da ailasyn tabady. Tipten, qalyń qar erigen kezde túgeldei sýǵa batyp óletinin myqty túsingendikten, kúndelikti tirlikteri ádettegiden asyǵys, shapshań ilgerlei beripti.
Kámeletke tolǵan kezinde úilendirmek bolyp aittyryp otyrǵan qyz ben uldy kózderi tiri kezinde úilendirip alady. Ul ol kezde on altyda, qyz on tórt jasqa tolmaǵan bolatyn. Ár úidiń sandyǵynan azdaǵan sarqyt tabylyp, kóseý shyraq ustaǵan adamdar túnimen ándetip, ortalyq dálizben serýendep, shamalary kelgenshe keremet toilatypty. Dál sol sátte kúrti qardyń ústine qonyp jatqan tik ushaqtaǵy izdeýshi tobyndaǵylardyń bireýi qar astynan qalyń mas adam án salyp jatqan siiaqty daýysty estip, joldastaryna aitqan eken, olar:
– Qaidaǵy birdeńeni aitady eken, qarǵa basylyp jatyp ta án salýshy ma edi? Sóite tura, túgeldei mas!
– Sen de bir saqqulaqtyń ózi ekensiń.
– Tiesili spirtin asyryp jibergen ǵoi... – dep kelekelep, jym boldyrǵan deidi.
Qar astyndaǵy meken týraly adamnyń aqyl-oiyna qonatyndai etip, sýrettep jazý múmkin emes nárse. Adam balasy udaiy biikke umtylýǵa jaralǵan ba, bizdikiler ortalyq dálizdiń áldebir tusynan joǵaryǵa shyǵatyn túńilik qazypty. Taptalǵan qar baspaldaqpen kóterilip, kók aspandy kórmekke. Bul baspaldaqty salý úshin baqandai úsh aiyn jumsaǵandyqtan, mekendegiler basqyshtardyń árqaisysyn aiyra tanityn, basqyshtyń sany eki júz jetpis bolǵan deidi.
Qardy testi eken dep, syrttaǵy álemmen dereý bailanysa qalmasyn bastabynan barlyǵy bilip júrdi. Tóńirekte júzdegen qashyqtyqqa deiin sozylǵan osyndai qalyń qar bar, tipten túgel álemdi tutasymen qar basyp qalýy da ǵajap emes. Olar osy aradan shyǵýǵa degen oryndalmas arman jeteginde ǵana myna biik baspaldaqty salyp, túńilik qazyp, áýre-sarsanǵa túsken joq. Adam balasyna udaiy bir nárse jetispei, joqtalyp turady. Jalǵyz basty erkekke áiel jetispei, joqtaidy. Áieli bar erkek kórimdeý bir kelinshekpen kóńildes bolsam dep turady. Al, mekendegilerge aspan jetispei, joqtalǵany anyq.
Túńilikti qazyp bolǵan sátte qar tolastaǵan siiaqty saiabyrlap, syrtta tún bolyp tur eken. Sýyq qara aspannan bolymsyz juldyzdar jymyńdap, aldan birtúrli tasyrlaǵan aiaz úrleidi. Sol aiazdan shynymen de, tars-tars etken daýys shyǵyp turǵan deidi.
Syrtqa syǵalar tusta, qar-shóleittegi qarańǵy dúnie birtúrli ien, meiirimsiz, qatygez qýyspen qarsy alǵanyna erkekter «Beker túńilik qazdyq pa» desipti. Erkekterdiń súlkinderi túsip, sharshańqy oralǵanymen, olarmen birge sap taza jupar jeldiń ańqyǵan isi ere kelipti.
Túńilikti jeldiń yǵynda bolýyn oilastyryp, mekenniń soltústiginen qazǵan jáne jas qyz ben jigittiń otaýy mekenniń soltústik shetinde bolǵandyqtan, syrttaǵy jeldiń gýili olarǵa aýyq-aýyq estilip turady. Qyz ben ul ekeýi bir-birine qarama qarsy otyryp alyp, aspannyń jeli qalai gýlep, qalai basylǵanyn tyńdaidy. Osylai otyrǵandary ózderine sonsha unaityndyqtan, kúni boiy jel tyńdap otyrýdy qai-qaisysy qalasa da, udaiy oilǵandaryndai bola bermeidi.
Kún saiyn erkekter kezekpen kishkene uldy ertip alyp, túńilikke qarai órmeleidi. Sol araǵa bekitip, túrli-tústi shúberekten qurastyryp tikken úlken týlaryn baiqap jáne aspandy qaraýyldaý úshin. Eki júz jetpis basqyshpen taiǵanaqtai kóterilip, qystyń syǵyraiǵan aq kúni qyltiǵan bolymsyz sańylaýdan syǵalaý arasynda erkekter:
– Iá, inishek, áiel alý jaqsy ma eken? deidi.
Keibireýi tipti:
– Ótken túndi qalai ótkizdiń? – deýi bergi jaǵy ǵana.
Eki birdei sábi tirliktiń táttiligin kóre aldy ma, joq pa degenge shynymen de olardyń kóńili alańdaityn. Ántek, ony kishkene ul túsinbeidi, túńilikke barǵan saiyn álgilerdiń áńgimesinen qashqaqtaidy.
– Seniń jasyńda ózimdiki deitindei kelinshek alyp, tipten anandai sulý qyzben úilenip alý degeniń sirek kezdesetin ońat .
– Ái, myna boqmuryn kelinsheginiń qalaýyn qandyra alady deisiń be?
– Ásili, ananyń omyraýy ósip qalǵan siiaqty tompiyp biline bastapty. Ántek, mynaýyń...
Kishkene ul keide shynymen ashýlanyp, keide jylap qaitady. «Nelikten meni munsha mazaq ete beredi?». Úiine kirerde betine qar basyp alyp, túk bolmaǵandai kúlimsirep esigin tartady.
Olardyń úiinde kúni boiy shai soraptap jailanǵan ápkeler sháinegin ustap, aiqasyp júredi. Jáne olardyń da kózderi erkekterdiki siiaqty qylmyńdap turady eken.
Qyz ben ul ekeýi úlkenderdiń olarǵa ne aitatynyn bir-birinen jasyrady. Sondyǵynan jas kelinshek úide qalyp, kúni boiy qatyndardyń aýyzyna ermek bolatyny týraly kishkene ul eshteńe sezbeidi.
Ymyrtta tósekke kirgen saiyn kúndizgi túrli áńgimeni oilap qai-qaisysy qaltyrap dirildep, «I-i-ti-ti. Tońyp baram» dep, bir-birin qapsyra qushaqtap, ún-túnsiz jata qalady. Sol sátte úileriniń irgesinen qar syqyrlai estilip, bul ekeýin aqyryn tyńdap júrgenin qai-qaisysy da biletin, ol turmaq, dál qazir qalai súiisip jatqandaryn mekendegiler túgeldei tańyrqap qarap turǵanyn da kishkene ul sezedi. Súiisýdi qoishy, olar qarap tursa da, uialmaityn bolǵan. Esesine, qyzdyń tompaiǵan omyraý, taqyr qyly endi-endi qyltiia bastaǵan múshesin beipil aýyz erkekter kórip qalmaǵai dep shynymen qorqatyndyqtan, ol kelinsheginiń kiimin de sheshpeitin, álgilerin jamylǵysynyń astynan ǵana sipap aimalaityn.
Bir túni kishkene ul oiana kelse, kelinshegi onyń múshesin ustap sipap jatyr eken. Bolymsyz ottyń alaýynda qyzdyń kózi dál álgi aiqasyp júretin qatyndardiki siiaqty birtúrli qyzyq qarasta kórindi.
Sodan bastap olar tasadan ańdyityn qyzyqqumar kózderden taisalýdy qoiyp, tún saiyn jalańashtanyp jatatyn, shynymen túni boiy uiyqtamai, aimalasatyn boldy. Alaida, eshteńe bolmaidy. Tańerteńinde bir-birine týra qaraýdan qymsynady.
Uldyń túńilikke qarai bararda unjyrǵasy túsip, surqy qashatyn bolyp aldy.
Ol joqta qyzyn qatyndar ustap alyp, emshegin, umaiyn sipalap kórgen eken, qyz shydamai shyńǵyryp jylap jiberipti. Biraq, kúieýine eshteńe aitpady. Túnde umaiyn sipap kórgen qyryq jas shamasyndaǵy áieldiń betin erteń qalai kóremin dep oilap, kúieýi uiyqtaǵannan keiin kórpesinen sýrylyp turyp, tyr jalańash otyryp:
– E, Qudaiym! Siz ony óltirińizshi! dep, álgi taqyr qyltanaǵyn sipalai, jalbarynady.
Qyzdyń jalbarynǵany oryndalyp, keshikpei álgi áiel qaitys bolyp ketti. Qar astyndaǵy mekendegiler adam jerledi.
Jerleýde eń kóp qaiǵyrǵan adam qyz edi. Onyń qaiǵyrǵany sonsha, jylaýdan kózi kúp bolyp isip ketti.
Marqum áieldiń kúieýi uzyn boily, soidyiǵan qara kisi qyzǵa tańyrqai qaraidy. «Baiqus-ai, ana ekeýi áli sábi qalpynda eken. Áli kúnge deiin anaý qyz eshteńe kórmepti» dep marqum áieli aldyńǵy kúni ǵana sybyrlaǵan edi. Endi mine, onyń ózi de joq. Eshqaida, qarǵys atqyr myna qardyń ústinde de, qarly dálizde de áieliniń sózin qaita estimeidi
Ol búgin qyryq toǵyzǵa toldy. Dál týǵan kúninde, ómirinde eń kóp er men áieldiń isin tyndyrǵan sol bir áielin qatqaq qarǵa kómip jatyr.
Qushaq aiqastyrǵannan keiin olar kópke deiin qushaqtasqan qalpy uzaq jatatyn. Eger, sol sátte oń jaýyryny qyshysa, áieliniń oń jaýyrynyn, arqa tusy qyshysa, áieliniń arqa tusyn quldilata aqyryn qasyityn. Áieli de ony qaitalasa degendegisi. Al, áieli keide qyshyǵan jerin týra taýyp, keide múlde basqa jerin baryp qasyp, odan ary qyshýyn qozdyryp jiberetin.
Biraq, bul týraly áieline tis jaryp kórmegen. Jalpy, olar óz arasy óte sirek áńgimelesetin.
Jalǵyz qyzy qalada turady. Qyzdarynyń kishkentai kezinde olar eki jaǵynan sóz aityp, sol arqyly tildesetin.
– Meniń qyzym, ákesin jaqsy kóre me?
– Jaqsy kóiedi.
– Apasy da.
Bul sózdi estigende ol ózin sondai baqytty sezinetin!
Qyzdary jylǵadaǵy shaǵyn mekenge ómir súrýge obal derlik, ádemi boijetipti. Sýretin kórgen saiyn, «Ǵajap, kimniń tegine tartqany bul?» dep tańdanatyn. Onyń áýletindegiler túgeldei ózi siiaqty búkir, qara qaiys adamdar. Áieli de jasynda sonsha sulý bolmaǵan. Sóite turyp, myna qyz... Jalǵyz qyzy etegi súiretilgen, suryqsyz bireý bolǵanda ǵoi. Qazir osylai jalǵyzsyramas edi.
Osylai oilanyp turyp ol mekendegilerdiń eń negizgi máselesine ainalǵan qar týraly esinen múlde shyǵaryp alypty. Mekendegiler qalyń qar erigende úielmenimen óletinin, al, qalada turatyn qyzy aman saý qalatynyn sol sátte ol shynymen umytyp ketken bolatyn.
Áieldi jerlegen kúnniń erteńinde jesir erkek kishkene uldy ertip túńilikke qarai ketip, úide jalǵyz qalǵan qyzǵa qatyn-qalashtardan eshqaisysy kirip kelmedi.
Qar úrlep túńiliktiń aýzyn bitep tastapty. Olar kúrekpen sol mańdy ǵana ashyp, kishkentai tesikten jesir erkek basyn qyltyityp syrtqa qarady.
– Áp-paq, kók-peńbek. Kóz shaǵylysyp beker-bosqa, dep ol túsip keldi. Kóziniń jasy tanaýynyń oiyǵyna qarai domalanyp qatyp qalypty.
– Kishkene ul, sen syrtqa qaramaisyń ba? Joq-ei, kishkene ul dei-dei aýyzymyz qalyp alyp ketipti. Sen endi úlken jigitsiń. Ómir sondai qyzyq ǵoi. Dál syrttaǵy aspan men jer siiaqty. Ántek, adamdar jaqsy dúnieni uzaq kórýge jaratylmaǵan... Káne, sen de bir syǵalap túsip kel. Men saǵan birdeńe aitaiyn.
Ul joǵaryǵa órmelep, túńilikten basyn qyltyitty. Shynymen de, áp-paq álem, kókpenbek aspan ekeýinen ózge eshteńe kórinbeidi. Kózi shaǵylysyp, kúnniń qaida turǵanyn da boljai almady.
Túsip kelgeninde jesir erkek eshteńe aitpastan, ornynan turdy. Jasyraǵy «Siz birdeńe aitamyn degenińizdi umytyp kettińiz be?» dep suramaqshy boldy da, qoia saldy. «Joq, men nemdi aitpaqpyn. Baýyrym, úsh aiǵa jetpes ýaqyttan keiin bárimizdiń óletinimizdi bilip júrsiń be? deitin emes» dep, eresegi oilanyp qaldy.
Kishkene ul úiine kirgende, kelinshegi jylap otyrypty.
– Ne boldy?
– Eshteńe bolǵan joq.
«Menen bolyp júr» dep, ul oilady. Qulaǵyna «Sen endi úlken jigitsiń» degen kúndizgi sóz, odan buryn túńiliktiń aýyzynda estigen erkekterdiń ózge sózderimen aralasyp, kómeskilene jańǵyrdy.
Erteńinde ol kelinshegine túńilikke qarai kettim dep úiden shyǵyp, dálizge kire bere solǵa emes, ońǵa qarai burylyp, mekenniń arǵy jaǵyndaǵy Tse kelinshekke barady.
Tse ornynan turyp esigin kilttep, ottyń qasyndaǵy tóseginiń jabynyp sypyryp jatyp,
– Óibúi, sábi neme, kel beri! – dedi.
Álgi is úshinshi márte qaitalanyp jatqanda da, Tse:
– Sábi neme... sábi neme... dep aialap, taǵat tappai sybyrlai berdi.
– Endi shydaisyń ǵoi?
– Shyda-aimyn.
– Olai bolsa, endi tumsa sulý kelinshegińe qarai júgir, – dep, Tse kúlmińdedi.
Kishkene ul surlana kúńgirttengen ortalyq dálizben jymyń qaǵyp, bulǵaqtap kele jatqanda, kenet sholaq dálizderdiń birinen túsken jaryqtan kelinshegin kórip qaldy. Jesir erkek bilte shyraq ustap qarańǵy dálizben aiańdap, basyna oramal oraǵan kelinshegi onyń artynan erip keledi eken .
Kishkene ul qarańǵy buryshqa jasyryna berip edi, olar tusyna kelip:
– Káne, sen endi osylai ketip qal, – degen jesir erkektiń daýysy shyqty.
– Men erteń keleiin be? dep suraǵan kelinshegine, jesir erkektiń:
– Keregi joq. Endi qaita kelme. Sen onyń kelinshegi ekenińdi umytýyńa bolmaidy, – degeni estildi.
Keshte kishkene ul úiine qaitpady. Mekenniń uńǵyl-shuńǵylyn túgel tintse de tabylmady. Erteńinde erkekter túńilikke qarai baryp, tý syrtta, túńiliktiń aýzynan jeti-segiz attam jerde ǵana qarǵa batyp, qatyp qalǵan múrdesin alyp kelipti.
Qar astyndaǵy meken ekinshi adamyn jerledi.
Qyz sol qaraly kúni jesir erkektiń úiine kire sala sózge kelmesten eńirep:
– Men sizdiń áielińizdi óltirip tastaǵam, – degen eken.
Sonan kúieýi túńilikke qarai ketken kezde qatyn-qalashtar úiine jinalyp, kúieýimen erli-zaiyptylar isin jasap júrgenin tektep qinaityny týraly, eń kóp qinaǵan adam onyń marqum áieli bolǵanyn, ol bir joly etegin kúshpen ashyp, uiatty jerin sipap kórgeni týraly jylap otyryp áńgimeledi. Buǵan deiin bir sóz aityp kórmegen, shala tanys er adamǵa álgi múshesiniń ataýyn aitqan kezde eki butynyń arasy ysyp ketkendei boldy.
– Men qatty uialdym. Sonan Qudaiǵa jalbarynyp, ony óltirip bershi dep jalyndym. Jalynǵanyma orai sizdiń áielińiz ólip qaldy. Meniń qateligim. Eger, men Qudaidan solai suramaǵan bolsam, búgin sizdiń áielińiz tiri bolatyn edi dep, qaitadan eńiredi.
– Sen shynymen áielimdi ólse eken dep jalbarynyp pa ediń?
– Men mundai jaǵdai bolady dep oilamaǵam. Ony ólse eken, dep tilemegem. Biraq, shynymen de solai jalbaryna salǵam.
Jesir erkek áne-mine degenshe, jalbaryna jyǵylǵaly yńǵailanyp otyrǵan adam siiaqty ebdeisizdeý tizerlegen qyzdyń qasyna baryp otyryp, kóziniń jasyn sóleketteý súrtip berip,
– Senen bolǵan joq, qyzym. Meniń áielim uzaq jyldan beri jazylmas dertpen naýqastanǵan bolatyn. Qys bolǵan saiyn qalaǵa baryp, emdedetinbiz. Ol emi úzilse, janyna qaýip tónetinin dárigeler de aitatyn. Biraq, biyl amalsyz úzdi. Áitse de, marqumnyń kóńil kúii kóterinki bolatyn. Ol ekeýlerińdi shyn nietimen jaqsy kóretin. Dúnieniń kirshiksiz taza bolmaǵyn sezip, kórýden ózge qyzyq joq siiaqty. Ántek, biz bir-birimizdiń kókiregimizdegi tazalyqty sonshalyq kóre bermeidi ekenbiz, dedi.
Osylai dep aityp otyrǵan kezde, «Onsyz da qar erisimen biz-barlyǵymyz da ólemiz» degen sóz tiliniń ushyna orala beripti.
Qyzdyń kóńili jadyrap olardikinen shyqty. Jesir erkek bilte ustap esiktiń aldynan ortalyq dálizge deiingi aralyqqa jaryq túsirip bergende, qyzdyń bar ǵumyry dál osylai jarqyrap, jainap ketkendei sezilgen edi.
Endi mine...
Onyń jalyndaǵan jas táni kúieýine buiyrmai jatyp-aq, jesir qaldy.
Mekendegiler túgeldei ishtei tynyp, únsiz júretin boldy. Sózsheńderi shydamai, «Aiaqastynan qaiǵyǵa tap bolǵanyn» dep, baiqus qyzdy aiap, músirkeidi. Qyzdy aiaýdyń syrtynda, «aiaqastynan» degen sózdiń astarynda álgi qalaida keletin úreili tasqyn týraly qorqynysh turǵandyqtan, estigenderdiń túsi qashady.
Marqum uldyń úiimen eki ákesiniń úii irgeles otyratyn. Biraq, qyz qýys úiin kúzetip otyrýdy jón kórgendikten, qai-qaisysy da ony jaiyna qaldyrdy. Basqa ne istemek, kóktemdi ǵana kútip otyrǵan el. Úreili kóktemdi ǵana!
Qyz bir túni Qudaiǵa qarata aitqan qorqynyshty jalbarynysy týraly oilap, ózi de baiqamastan tyr jalańash otqa qarap otyryp qaldy.
Er jigitine de enshiletpegen páktigine saýsaqtarynyń ushy bara bere, sol bir kúni kóziniń jasyn súrtken jesir erkektiń sóleket qoldary esine tústi. Ol ózin ustai almai, ne pále jabysqanyn, apyl-ǵupyl kiindi de, qarańǵy dálizben júgire jóneldi.
– Men de jesir, siz de jesir. Endi siz súigen áielińizdiń ornyna meni alyńyzshy. Men de, onyń arýaǵy da osyny qalaidy dep, qyz jalańashtana bastady.
Jalańashtaný – adam balasynyń qatynasyndaǵy eń názik, eń taza dúnie emes pe! Jas toqtatqan erdiń moiynyna jińishke aq bilek jete bere, dymdanǵan erin aýzyna jarmasty. Álgi erinnen aiyz qandyra ópken tusta «Áli kúnge deiin... eshteńe kórmepti» degen marqum áieliniń sózi esine tústi. «Eshteńe kórmegen» sol tusqa qarai eńkeiip, tereń tynys aldy. Sol taza iisti kókiregine toltyryp tereń kúrsindi.
Qyz ómirge sonsha qushtarlanyp júrgen be, nemese álde bir oishyldyń jazǵanyndai, «áiel adamnyń bar bolmys ereksheligi tereńine uryq suiyqtyǵy aǵyp engen kezde ǵana aiqyndalatyn» bolmaǵynan ba, alǵashqy kezdesýden-aq dámine dánigip ketipti. Budan ári bir kún de munsyz tura almastai sezilgen tusta, erkek janynyń ozbyr qozǵalysyna aiyz qandyra julmalanyp jatyp, marqum kúieýin sonshalyq bir aianyshpen eske alyp músirkep ketti. Eger, olar osylai etip júrgende, onyń ólimine munsha qaiǵyrmaýǵa bolar edi.
Qyz naǵyz erkekpen bir dene bolyp sińgenshe juptasyp jatyp, óziniń keýdesinen ózgeniń júreginiń dúrsilin estip qalyp, jylap jiberdi.
– Mundai nárse bolatynyn ol kórgende ǵoi?!
Úsh ailyq ǵana ǵumyry qalǵan adamdarǵa uiattyń qajeti joq edi. Qyz jesir erkektiń kórpesine suǵynyp, kele jatqan sol kúndi kútti.
Erkekter kúndelikti túńilikke ketedi. Jesir erkekti nelikten ekenin, barlyǵy da qadirleitin bolady. Tipten, qyzdyń qaiyn atasy da oǵan sonshalyqty jyly qabaqpen qaraidy.
Mekendegiler tym aianyshty kúide kúneltip jatty. Mundai qalyń qar týraly kóne ertegi ańyzdarda da aitylmaityndyqtan, eshqaisysynyń túsine kirmegen myna jaǵdaiǵa sene almai otyryp-aq, dúnieden birjola qol úzipti. Qalyń qar onshaqty kún túskennen keiin irgeles, sál úlkendeý mekenge qarai arpa-astyq jetkizýge ketken úsh jigit pen birneshe túie qaityp oralmady. Adamdar men túielerdiń sońynan túgeli shyraq jaǵypty. Bir aidan beri beldikterin býynyp, qanshalyqty bekingenimen, aitarylqtai únem bolmady. Áýelden molynan daiyndaǵan otyn, jyǵyp jinaǵan úilerdiń ýyq-keregelerimen ár shańyraq peshteri qyzyp, qyzǵarǵanynsha otty órtep, esesine barlyǵy ashqursaq kúneltedi.
– Al, aǵaiyn-týystar, biz osylai qol qýsyryp, kútip otyra bermekpiz be? Usta aǵai birneshe taqtaidy súrgilep, jalpaqtaý etip shańǵy jasap berińiz. Eki-úsh qarýly jigitterimizdi jibereiik. Quryǵanda, qardyń sheti kórine me eken, bileiik dep, álde biri aityp edi, taǵy biri:
– Joq, ras qoi. Biz siiaqty qashan ólemiz dep, jaibaraqat otyratyn adam bolmas. Aqsha-pul, qatty buiymdarymyzdy6 jinap berip, bir neshe adamdy jibereiik. Tik ushaq bolsyn, taýyp kelsin, depti.
– Tik ushaǵyńnyń ózi qarǵa kómilip qalǵan shyǵar. Olai bolmaǵanda, túńiliktiń aýyzyna bailanǵan anaý ala shúberek ushaqtan kórinbei me? Túńilikten shyǵyp qaraǵan kezde ushyp júrgen qus kórinbeitin.
– Shyndyǵynda bir alyp qus ushyp júrgen.
– Jemtik izdegen tazqara shyǵar...
Sonymen, aqyr sońynda ár adamnyń ámian, ár úidiń qundy degen dúniesin tirnektep júrip, jiystyryp, belbeýine orap býynyp, úsh jigit túńilikten shyqty. Olar da qaityp kelmedi. Olardyń sońynan shashatyn sút, shyraq jaǵatyn mai da qalmaǵan. Sondyǵynan mekendegiler aqyrǵy kúnge deiin olardy kútti...
Álgi úsheýi uzasa, bir aida qaita orlýlaryna bolatyn edi. Mekendegilerdiń oilaǵanyndai, túgel álem tutasymen qarǵa basylyp qalmaǵan. Eger de, olar túńilik qazyp bitken kúnniń erteńinde Usta aǵaiǵa shana, shańǵy jasatyp alyp, syrtqa shyqqan bolsa, jeti kún azaptanyp, qardyń shetin kóretin eken.
Qalyń qar mekendi basa bastaǵan dál sol tusta irgeles mekennen alys emes jerden úsip ólgen kerýenshilerdiń óligin taýyp alypty. Túieleri úsip ólgen ielerin ainala qorshap, qar astynda jaibaraqat kúisep jatypty deidi. Kúderidei erlerdiń qaiǵyly ólimin kózben kórgen qutqarý toby tutas mekenniń jaǵdaiyn osylarmen salystyryp, úsh aiǵa sozylǵan izdestirýlerin toqtatypty. Dál sol tusta mekendegiler de túńilik qazyp bitip jatqan siiaqty.
Ájeptáýir aqsha men qomaqty altyn-kúmis, asyl buiymdardy beline bailaǵan úsh jigit osynyń barlyǵyna kóz jetkizgennen keiin, ózara ne dep keliskenin eshkim bilmeidi. Ol úsheýdiń biri týrashyl, kelesisi oǵan tikelei qarsy minezdi kisi eken. Al, úshinshisi basy aýǵan jaqqa qańǵyp júretinderdiń qatarynan. Sońǵy ekeýi birigip, áýelgisin qurtyp tastaǵanǵa uqsaidy.
Sóitip, mekendegilerdiń sońǵy múlkin enshilegen ekeý qalaǵa sińip ketipti. Qar erigennen keiin ólgenderdiń súiegin úzdik-sozdyq taýyp alyp jatqany týraly telearnadan habarlap jatqanda bireýi ózine buiyrǵanyn túgeldei sarqyp, urylardyń qataryna qosylýǵa májbúr bolypty. Al, kelesisiniń kóńili qosh viski soraptap otyrypty.
Keiinnen, túrmege túskende dál bir týǵan úiine kelgendei, kóńili jai taýyp, alańsyz uiyqtaityn bolǵan álgi kezbe birde ózin «adamnyń san eti adamǵa jabyspaitynyń tańdaýly mysaly menmin» dep atap, jazalylardyń arasynda bir qoldan kelesi qolǵa ótip, ábden julmalanǵan gazettegi ataǵy zor mánsaptynyń sýretin nusqap:
– Al mynaý bolsa, adamnyń san eti adamǵa jabysatynynyń mysaly, depti.
Álgi urynyń aitýynsha, ataǵy zor mánsaptynyń aty-jóni basqa bolǵan eken. Shyn ótirigi belgisiz, osy bir sýyq tarih qazir kóbinese oidan shyǵarylatyn túrmeniń aýyzsha ańyzdarynyń birine ainalypty.
– Men túrmeden shyǵa sala, oǵan habarlasyp «Son-aý jyldyń qalyń qarynda» degen tórt sózdi aitsam bolǵany, ómir baqi jeitin tamaǵyma qol jetkizemin dep áredik-áredik maqtanatyn álgi jigit jas kezindegidei buzyqtanbai, ún-túnsiz júrip, jazasyn tolyq óteidi. Ony Túrmeniń esalańy dep keleke qylatyn. Túrmedegi adamdar budan da ótken esýastyqqa shalynyp jatady.
Bosatylatyn kúnniń aldynǵy keshinde Túrmeniń esalańy:
– Kári aǵań erteń shyǵam da, qaita osynda bettemeimin. Meniń istegen teris áreketterim ózimnen emes, qardan bolǵan, dep kúzetshi jigitke aitypty.
Buǵan qairan qalǵan kúzetshi jigitke,
– Iá,solai. Qys bolǵanda aspannan túsetin aq qar bar emes pe? dál sodan bolǵan, degen deidi.
Erteńinde tań aldynda kóz jumypty. Júrek talmasymen. Sóitip, ol beishora da túrmeniń esalańynan máńgi qutylypty.
Bul tarihty men túrmedegilerden emes, anamnyń halin bilýge asyraý jerine barǵanda, sondaǵy bir aýrýdyń aýyzynan estigenmin. Aiaqastynan ne qylǵan ana, ne qylǵan asyraý jeri shyǵa keldi dep oqyrmanym siz de tańǵalyp otyrsyz ba? Hikaianyń sońynda men ony túsinerlik dárejede jazatyndyqtan, birtindep anyqtalatyn bolar. Sol úshin qarly mekenimizge qaita oralaiyq.
Mundai hikaiada aitylatyn kez-kelgen shaǵyn mekennen álemniń tutas bet-beinesi kórinetini zańdylyq. Kez-kelgen mekende ózimizdiki deitin ánshi, palýan, bai, jáne qutyryq esýas adamdary bolady. Alaida, qar astyndaǵy mekende bulardan eshqaisysy bolmady. Qutyryq adam da, jarysa júgiretin, jylap baqyratyn bala da bolmady. Múmkin, sondyǵynan da bul mekenge ádeii sondai taǵdyr buiyrdy ma eken?
Jalǵyz-aq kúnde qar erip, túńilik qulapty.
Mekendegiler Usta aǵaidyń úiine jinalyp jyl basyn qarsy alady8.
Tym quryǵanda, birde shaqsha9 qalmaǵan. Barlyǵy Usta shalǵa baryp, sálem berip, áielder kózderin jasyryn syǵymdap, aqyryn syńsyp jylasty.
Usta shoshalasynyń esigin qaiyryp,
– Já, men qys boiy otyryp, bir qaiyqty zorǵa bitirdim. Negizi úlken qaiyq, onǵa jýyq adam siyp qalýy múmkin. Biraq, on adam otyz adamdyq jyly kiim, keminde on kúnge jeterlik azyq qamdaýy kerek bolady. Olai etpesek, myna qalyń qardyń qashan bir sheti sógilip, lap qoiady dep kútip otyra bermekpiz. Qaiyqty túńilikten shyǵaryp, alystaý aparyp qoisaq. Soǵan eń jasy kishi eki-úsh adamdy otyrǵyzyp, jyly kiimdermen qalyńdatyp jaýyp tastasaq, múmkin, aman qalar ma eken. Qalyń qardyń erýi de tez bolady degendi estigenim bar edi, depti.
Usta aǵai albaty aýyz ashpaityn adam. Kóp sózdi bir jolda aityp salǵanyna demigip qaldy. Mekendegiler ony erekshe qasterleitikten, qalaida aýdarylyp ketpeitindei qaiyq bolýy kerek degenge eshqaisysy kúman keltirmedi. «Iá, eki adam bolsa da, aman qalatyn boldy» dep, bireýleri qýanyp, bireýleri,
– Joq, Usta aǵai siz ózińiz istedińiz, siz qaiyqqa otyrsańyz ádil bolady, desti.
– E, mende ne kelesi jylǵa jetetindei jas qaldy ma. Balalar otyrǵany jón emes pe, dep usta shal ashýlanǵandai ishara bildirdi.
Mekende on tórttegi jesir kelinshekten ózge bala ataýly bolmaǵan. Sondyqtan jinalǵandar jamyrasa qyzǵa qarap edi, uialyp yńǵaisyzdanǵan ol esinen tanyp qulap qaldy.
– Búgingi tún seniń mekende bolatyn eń sońǵy túniń. Áke-shesheńmen birge bolǵanyń durys shyǵar dep, jesir erkek aitty.
– Men ózimdi álgi qaiyqta da tiri qalamyn dep oilamaimyn. Osy tún týraly keleshekte siz ekeýimiz de ókinbesek eken degendikten, kelip turmyn, dedi qyz. Osy sózderdi aitqanda ol kádi bir kámeletke tolǵan qyz siiaqty kórindi.
– Keleshekte dei me?
Beý, shirkin! Jalańashtaný degeniń adamdardyń qatynasyndaǵy qandai aiaýly dúnie edi! Deneńe qarsy jynysty adamnyń denesi tiiý degeniń, eger, bolatyn bolsa, biriniń biri kókiregine kirip keterdei yntyqtyqpen, taǵat tappai qushaqtasý degen...
Osy túndi ǵana men «Qar romany» dep ataǵan edim.
Demek, shaǵyn hikaiatymnyń ataýy bolýǵa jaraityn-jaramaityny týraly bilmeimin. Jalpy, álde bir álemde osyndai oqiǵa bolǵanyn sýrettep jazyp otyrýdyń ózi esi durys adamnyń sharýasy ma?..
Qyz qalt etken qimyldyń ózin máńgi umytpastai este saqtap alýǵa bar yntasyn salyp, jesir erkek qalaida myna beregen balǵyn deneni kórmeýge kózin jumyp, ony keshikpei kelesi dúniede jolyǵatyn marqum áieliniń atymen atai berdi.
Mekende dál qansha adamnyń qarǵa basylyp ólgenin eshkim bilmeidi.
Resmi tirkeý de joq.
Turǵyndar týraly shynaiy aqparat turǵyndarmen birge, dálirek aitqanda, mekenniń ákimdiginiń qujatymen birge joǵalypty. Memlekettiń ortalyq muraǵatynda turǵan ýaqyty kórsetilmegen qujatta alpys úsh adamnyń aty-jóni jazylǵan. Biraq, muny da qalyń qar túserden múmkin jeti nemese odan da kóp jyldyń aldyndaǵy tizim deidi. Osy jeti jyldyń kóleminde Jylǵa mekenindegi turǵyndar sany qalai óskeni neǵaibyl.
Balalar sál eseie kele mekenin tastap ketetindikten, tipten neshe esege azaiyp qalýy da múmkin.
Negizinen men osy tarihqa sonshalyqty qyzyǵyp otyrǵanym da joq. Men jazýshy da, tilshi de emespin. Ókinishtisi, bul týraly men jazbasam, ózge eshkim de jazbaidy.
Sonaý jylǵy qalyń qardan úsh-aq adam tiri qalypty. Bir shal, bir ekiqabat áiel. Ekiqabat áiel degeniń eki adam, sonymen úsheý.
Shal osy tarihty kishkene ulǵa aityp beripti.
Biraq, ol shal álgi shal ma, basqa shal ma, ol ul álgi ekiqabat áielden týǵan ul ma, basqa ul ma ony da men bilmeimin.
Nesi bolsa da, meniń kishkentai kezimde atam maǵan qar astyndaǵy meken týraly aityp bergen bolatyn.
Atam bir turǵyda sol ata bolǵan, nemese álgi ekiqabat áiel atamnyń sheshesi bolǵan da siiaqty.
Eger, atam ózi álgi shal bolsa, tasqynnan tiri qalǵan ekiqabat áiel meniń sheshem, odan týǵan ul men bolamyn emes pe?
Atamnyń jasy kelgen, qulaǵy sańyraý, sózi jaqsy uǵylmaityn.
Men de kishkentai boldym.
Eger, álgi anasynyń qursaǵynda bolǵan sábi kele-kele meniń atam bolǵan bolsa, qalyń qardyń tarihy bizden tipti de alystap ketedi. Qalaida, atam tiri qalǵan úsheýdiń biri ekeni anyq.
Demek, qaisysy bolsa da, qalyń qar tarihy maǵan qatysty bolyp turǵany joq pa?
Atam qaitys bolǵaly kóp boldy. Men qalai qaitys bolǵanyn eske túsire almaimyn.
Negizi, esime túsirýge kúsh salsam, bolatyn siiaqtanǵanymen, tolyqandy eske túspeidi.
Sheshem be? Odan suraýǵa mende ántek, múmkindik bolmady. Es bilgen kezimde meni sheshemmen kezdestirýge qashasynyń ishinde biik-biik aǵashy bar asyraý jerine alyp baratyn. Jastaiymnan asyraý jeri dep aityp úirenip qalǵanym bolmasa, anyǵynda jyndyhana.
Men ony «sheshe» dep te shaqyra almaimyn.
Ol anda-sanda shashyrańqy sózder aitatyn biraq, onyń arasynda «qar» degen sóz tipten estilmegendikten, men ózimdi naqty kim bolmaǵymdy jaqsy bilmeidi de ekem.
Gýnaajavyn AIýÝRZANA
Mońǵol tilinen tárjimalaǵan Júkel HAMAI.
"Juldyz" jýrnaly
