شٶلدەگٸ قۇمنىڭ كٶشۋٸ,
قۇرعاقشىلىققا ٸشتەي قارسىلىق كٷرەسٸم ەسەبٸندە جازدىم.
قار تٷسكەندە بٸز بالالىق شاعىمىزعا قايتا ورالعانداي بولامىز ...
ميشيما يۋكيو
بۇل وقيعا مەن تۋماي تۇرعاندا بولعان.
بٸردەن, ٶز كٶزٸممەن كٶرمەگەندٸكتەن, تابيعات اپاتى دەيٸن بە, زۇلمات قۇبىلىس دەيٸن بە, مەن ونى ناقتى اتاي المايمىن.
بۇل وقيعانىڭ دەل قاي جىلى بولعانىن قازٸر ەسٸنە ساقتاعان ادام قالمادى.
سونان مەن, ەسكٸلەردٸڭ ەڭگٸمەسٸنە قۇلاق سالىپ ەستٸگەن «مەشٸن جىلىنىڭ جۇتى» دەگەنٸ بولار دەپ شامالاعام.
ەرەكشە قالىڭ قار تٷسكەن سول قىس مەشٸن جىلى ما, ەمەس پە, انىعىن مەن بٸلمەيمٸن.
دەگەنمەن, مەشٸن جىلى شىنىمەن دە, قالىڭ قار تٷسەدٸ دەپ ايتادى.
بۇل شىعارمانى مەن كەيٸننەن «قار ٸندەتٸنٸڭ اڭىزى» دەپ اتاپ جٷردٸم. تاعى دا, سول كٶنەلەردٸڭ سٶزٸندە ايتىلاتىن مۇز ٸندەتٸن تۇسپالداۋدان تۋعان اتاۋ.
اقىرىندا ۋاقىت, تابيعي اپاتتىڭ قۇرساۋىنان زورعا قۇتىلعانداي بولىپ, كٶڭٸلٸم سەرگٸپ, مۇنىمدى باسپاعا بەرۋگە تەۋەكەل ەتكەنٸم وسى ەدٸ.
ەيتسە دە, قازٸر سٸزدٸڭ وقىپ وتىرعان مىنا اتاۋدىڭ ٶزٸ سوڭعى اتاۋى ەمەس بولۋى دا كەدٸك.
قالىڭ قار ەرٸپ بٸتكەننەن كەيٸن مەن تۋىپپىن.
كٸشكەنتاي كەزٸمدە مەن ٶزەننٸڭ سۋىنا تاس جالاتىپ وينايتىنمىن.
سەل ەسەيگەن سوڭ بۇلاقتىڭ جاعاسىمەن قايىڭتوز قايىقتاردى جارىستىرىپ جٷگٸرەتٸنمٸن.
قازٸر مۇندا ەشقانداي بۇلاق جوق.
بالا كەزٸمدە كٶرگەن سول ٷلكەن ٶزەن, ەلگٸ قالىڭ قار سۋىنىڭ اعىپ جاتقانى ەكەن.
قار تٷسە بەرٸپتٸ, تٷسە بەرٸپتٸ, تٷسە بەرٸپتٸ. كٷزدەن باستاپ تٷسكەن قار تولاستاماستان تٷسٸپ, كٶكتەمگە ۇلاسىپ, الاپات تاسقىنعا اينالىپ بارىپ, زورعا تىنعان دەيدٸ.
العاشىندا ادامدار قاردى تازالاپ, جول شىعارادى ەكەن. ٷيٸلگەن قار-تاۋدىڭ تاساسىنان كٷن شىعىپ, قار-تاۋدىڭ تاساسىنا باتاتىن بولا باستاعان تۇستا, بٸزدٸڭ مەكەندەگٸلەر قالىڭ قاردى استىنان قۋىستاي قازىپ, دەلٸز شىعارا باستاپتى. سوڭىندا اسپاندى تاۋىپ كٶرۋدەن دە قالىپتى. قار دەلٸزٸمەن ەركەكتەر تەمەكٸ بۋداقتاتىپ ارى-بەرٸ ساندالادى. قاتىن-قالاش, بالا-شاعالار شاناعا ەلدە نەنٸ تيەپ الىپ, شولاق دەلٸزدەرمەن سٷيرەتە جٷگٸرەدٸ. مەكەننٸڭ ورتالىق كٶشەسٸ بولعان جەر ٶزگەلەردەن ۇزىن, كەڭ دەلٸز ەكەن دە, ٷي-ٷيگە قاراي بۇرىلعان ٷڭگٸردٸڭ اۋىزدارىن «شولاق دەلٸز» دەپ اتايدى ەكەن.
قار استىندا قىستاعان اناعۇرلىم جىلى بولادى دەيدٸ. اندا-ساندا بٸر كٷننٸڭ كٶزٸ اشىلعاندا, تٶبەدەن سٷت سەۋلە بٸلٸنگەنٸمەن, قالىڭ قاردى تەسٸپ ٶتە المايدى, بۇلتتى كٷندەردە تٷننەن ارى قارا تٷنەك.
تولاسسىز تٷسكەن قاردىڭ استىندا حابارسىز كەتكەن شاعىن مەكەندٸ ٸزدەپ-ٸزدەپ تاپپاعان سوڭ, كٶكتەمگە دەيٸن ەل كٶلەمٸندە قارالى كەيٸس جارييالانىپتى. ال, بٸزدٸكٸلەر قار استىنداعى تٸرلٸگٸنە ەبدەن كٶندٸگٸپ, سوڭىندا «كٶكتەم, جاز دەگەن ٷلكەن قاتەر بار» دەپ كەڭەسەتٸن بولىپتى. سارى سۋدىڭ دٷلەي تاسقىنىنان قورىققانىنان بولسا كەرەك.
مەكەندەگٸلەر ۇلىس-ەلدەن قانشالىقتى بٶلٸنٸپ قالسا دا, كٷندەلٸكتٸ تٸرلٸكتەرٸن توقتاتپايدى. ادام بولعان سوڭ, قالىڭ قاردى قۋىستاپ, امالداۋدىڭ دا ايلاسىن تابادى. تٸپتەن, قالىڭ قار ەرٸگەن كەزدە تٷگەلدەي سۋعا باتىپ ٶلەتٸنٸن مىقتى تٷسٸنگەندٸكتەن, كٷندەلٸكتٸ تٸرلٸكتەرٸ ەدەتتەگٸدەن اسىعىس, شاپشاڭ ٸلگەرلەي بەرٸپتٸ.
كەمەلەتكە تولعان كەزٸندە ٷيلەندٸرمەك بولىپ ايتتىرىپ وتىرعان قىز بەن ۇلدى كٶزدەرٸ تٸرٸ كەزٸندە ٷيلەندٸرٸپ الادى. ۇل ول كەزدە ون التىدا, قىز ون تٶرت جاسقا تولماعان بولاتىن. ەر ٷيدٸڭ ساندىعىنان ازداعان سارقىت تابىلىپ, كٶسەۋ شىراق ۇستاعان ادامدار تٷنٸمەن ەندەتٸپ, ورتالىق دەلٸزبەن سەرۋەندەپ, شامالارى كەلگەنشە كەرەمەت تويلاتىپتى. دەل سول سەتتە كٷرتٸ قاردىڭ ٷستٸنە قونىپ جاتقان تٸك ۇشاقتاعى ٸزدەۋشٸ توبىنداعىلاردىڭ بٸرەۋٸ قار استىنان قالىڭ ماس ادام ەن سالىپ جاتقان سيياقتى داۋىستى ەستٸپ, جولداستارىنا ايتقان ەكەن, ولار:
– قايداعى بٸردەڭەنٸ ايتادى ەكەن, قارعا باسىلىپ جاتىپ تا ەن سالۋشى ما ەدٸ? سٶيتە تۇرا, تٷگەلدەي ماس!
– سەن دە بٸر ساققۇلاقتىڭ ٶزٸ ەكەنسٸڭ.
– تيەسٸلٸ سپيرتٸن اسىرىپ جٸبەرگەن عوي... – دەپ كەلەكەلەپ, جىم بولدىرعان دەيدٸ.
قار استىنداعى مەكەن تۋرالى ادامنىڭ اقىل-ويىنا قوناتىنداي ەتٸپ, سۋرەتتەپ جازۋ مٷمكٸن ەمەس نەرسە. ادام بالاسى ۇدايى بيٸككە ۇمتىلۋعا جارالعان با, بٸزدٸكٸلەر ورتالىق دەلٸزدٸڭ ەلدەبٸر تۇسىنان جوعارىعا شىعاتىن تٷڭٸلٸك قازىپتى. تاپتالعان قار باسپالداقپەن كٶتەرٸلٸپ, كٶك اسپاندى كٶرمەككە. بۇل باسپالداقتى سالۋ ٷشٸن باقانداي ٷش ايىن جۇمساعاندىقتان, مەكەندەگٸلەر باسقىشتاردىڭ ەرقايسىسىن ايىرا تانيتىن, باسقىشتىڭ سانى ەكٸ جٷز جەتپٸس بولعان دەيدٸ.
قاردى تەستٸ ەكەن دەپ, سىرتتاعى ەلەممەن دەرەۋ بايلانىسا قالماسىن باستابىنان بارلىعى بٸلٸپ جٷردٸ. تٶڭٸرەكتە جٷزدەگەن قاشىقتىققا دەيٸن سوزىلعان وسىنداي قالىڭ قار بار, تٸپتەن تٷگەل ەلەمدٸ تۇتاسىمەن قار باسىپ قالۋى دا عاجاپ ەمەس. ولار وسى ارادان شىعۋعا دەگەن ورىندالماس ارمان جەتەگٸندە عانا مىنا بيٸك باسپالداقتى سالىپ, تٷڭٸلٸك قازىپ, ەۋرە-سارسانعا تٷسكەن جوق. ادام بالاسىنا ۇدايى بٸر نەرسە جەتٸسپەي, جوقتالىپ تۇرادى. جالعىز باستى ەركەككە ەيەل جەتٸسپەي, جوقتايدى. ەيەلٸ بار ەركەك كٶرٸمدەۋ بٸر كەلٸنشەكپەن كٶڭٸلدەس بولسام دەپ تۇرادى. ال, مەكەندەگٸلەرگە اسپان جەتٸسپەي, جوقتالعانى انىق.
تٷڭٸلٸكتٸ قازىپ بولعان سەتتە قار تولاستاعان سيياقتى سايابىرلاپ, سىرتتا تٷن بولىپ تۇر ەكەن. سۋىق قارا اسپاننان بولىمسىز جۇلدىزدار جىمىڭداپ, الدان بٸرتٷرلٸ تاسىرلاعان اياز ٷرلەيدٸ. سول ايازدان شىنىمەن دە, تارس-تارس ەتكەن داۋىس شىعىپ تۇرعان دەيدٸ.
سىرتقا سىعالار تۇستا, قار-شٶلەيتتەگٸ قاراڭعى دٷنيە بٸرتٷرلٸ يەن, مەيٸرٸمسٸز, قاتىگەز قۋىسپەن قارسى العانىنا ەركەكتەر «بەكەر تٷڭٸلٸك قازدىق پا» دەسٸپتٸ. ەركەكتەردٸڭ سٷلكٸندەرٸ تٷسٸپ, شارشاڭقى ورالعانىمەن, ولارمەن بٸرگە ساپ تازا جۇپار جەلدٸڭ اڭقىعان يسٸ ەرە كەلٸپتٸ.
تٷڭٸلٸكتٸ جەلدٸڭ ىعىندا بولۋىن ويلاستىرىپ, مەكەننٸڭ سولتٷستٸگٸنەن قازعان جەنە جاس قىز بەن جٸگٸتتٸڭ وتاۋى مەكەننٸڭ سولتٷستٸك شەتٸندە بولعاندىقتان, سىرتتاعى جەلدٸڭ گۋٸلٸ ولارعا اۋىق-اۋىق ەستٸلٸپ تۇرادى. قىز بەن ۇل ەكەۋٸ بٸر-بٸرٸنە قاراما قارسى وتىرىپ الىپ, اسپاننىڭ جەلٸ قالاي گۋلەپ, قالاي باسىلعانىن تىڭدايدى. وسىلاي وتىرعاندارى ٶزدەرٸنە سونشا ۇنايتىندىقتان, كٷنٸ بويى جەل تىڭداپ وتىرۋدى قاي-قايسىسى قالاسا دا, ۇدايى ويلعاندارىنداي بولا بەرمەيدٸ.
كٷن سايىن ەركەكتەر كەزەكپەن كٸشكەنە ۇلدى ەرتٸپ الىپ, تٷڭٸلٸككە قاراي ٶرمەلەيدٸ. سول اراعا بەكٸتٸپ, تٷرلٸ-تٷستٸ شٷبەرەكتەن قۇراستىرىپ تٸككەن ٷلكەن تۋلارىن بايقاپ جەنە اسپاندى قاراۋىلداۋ ٷشٸن. ەكٸ جٷز جەتپٸس باسقىشپەن تايعاناقتاي كٶتەرٸلٸپ, قىستىڭ سىعىرايعان اق كٷنٸ قىلتيعان بولىمسىز ساڭىلاۋدان سىعالاۋ اراسىندا ەركەكتەر:
– يە, ٸنٸشەك, ەيەل الۋ جاقسى ما ەكەن? دەيدٸ.
كەيبٸرەۋٸ تٸپتٸ:
– ٶتكەن تٷندٸ قالاي ٶتكٸزدٸڭ? – دەۋٸ بەرگٸ جاعى عانا.
ەكٸ بٸردەي سەبي تٸرلٸكتٸڭ تەتتٸلٸگٸن كٶرە الدى ما, جوق پا دەگەنگە شىنىمەن دە ولاردىڭ كٶڭٸلٸ الاڭدايتىن. ەنتەك, ونى كٸشكەنە ۇل تٷسٸنبەيدٸ, تٷڭٸلٸككە بارعان سايىن ەلگٸلەردٸڭ ەڭگٸمەسٸنەن قاشقاقتايدى.
– سەنٸڭ جاسىڭدا ٶزٸمدٸكٸ دەيتٸندەي كەلٸنشەك الىپ, تٸپتەن انانداي سۇلۋ قىزبەن ٷيلەنٸپ الۋ دەگەنٸڭ سيرەك كەزدەسەتٸن وڭات .
– ەي, مىنا بوقمۇرىن كەلٸنشەگٸنٸڭ قالاۋىن قاندىرا الادى دەيسٸڭ بە?
– ەسٸلٸ, انانىڭ ومىراۋى ٶسٸپ قالعان سيياقتى تومپيىپ بٸلٸنە باستاپتى. ەنتەك, مىناۋىڭ...
كٸشكەنە ۇل كەيدە شىنىمەن اشۋلانىپ, كەيدە جىلاپ قايتادى. «نەلٸكتەن مەنٸ مۇنشا مازاق ەتە بەرەدٸ?». ٷيٸنە كٸرەردە بەتٸنە قار باسىپ الىپ, تٷك بولماعانداي كٷلٸمسٸرەپ ەسٸگٸن تارتادى.
ولاردىڭ ٷيٸندە كٷنٸ بويى شاي سوراپتاپ جايلانعان ەپكەلەر شەينەگٸن ۇستاپ, ايقاسىپ جٷرەدٸ. جەنە ولاردىڭ دا كٶزدەرٸ ەركەكتەردٸكٸ سيياقتى قىلمىڭداپ تۇرادى ەكەن.
قىز بەن ۇل ەكەۋٸ ٷلكەندەردٸڭ ولارعا نە ايتاتىنىن بٸر-بٸرٸنەن جاسىرادى. سوندىعىنان جاس كەلٸنشەك ٷيدە قالىپ, كٷنٸ بويى قاتىنداردىڭ اۋىزىنا ەرمەك بولاتىنى تۋرالى كٸشكەنە ۇل ەشتەڭە سەزبەيدٸ.
ىمىرتتا تٶسەككە كٸرگەن سايىن كٷندٸزگٸ تٷرلٸ ەڭگٸمەنٸ ويلاپ قاي-قايسىسى قالتىراپ دٸرٸلدەپ, «ي-ي-تي-تي. توڭىپ بارام» دەپ, بٸر-بٸرٸن قاپسىرا قۇشاقتاپ, ٷن-تٷنسٸز جاتا قالادى. سول سەتتە ٷيلەرٸنٸڭ ٸرگەسٸنەن قار سىقىرلاي ەستٸلٸپ, بۇل ەكەۋٸن اقىرىن تىڭداپ جٷرگەنٸن قاي-قايسىسى دا بٸلەتٸن, ول تۇرماق, دەل قازٸر قالاي سٷيٸسٸپ جاتقاندارىن مەكەندەگٸلەر تٷگەلدەي تاڭىرقاپ قاراپ تۇرعانىن دا كٸشكەنە ۇل سەزەدٸ. سٷيٸسۋدٸ قويشى, ولار قاراپ تۇرسا دا, ۇيالمايتىن بولعان. ەسەسٸنە, قىزدىڭ تومپايعان ومىراۋ, تاقىر قىلى ەندٸ-ەندٸ قىلتييا باستاعان مٷشەسٸن بەيپٸل اۋىز ەركەكتەر كٶرٸپ قالماعاي دەپ شىنىمەن قورقاتىندىقتان, ول كەلٸنشەگٸنٸڭ كيٸمٸن دە شەشپەيتٸن, ەلگٸلەرٸن جامىلعىسىنىڭ استىنان عانا سيپاپ ايمالايتىن.
بٸر تٷنٸ كٸشكەنە ۇل ويانا كەلسە, كەلٸنشەگٸ ونىڭ مٷشەسٸن ۇستاپ سيپاپ جاتىر ەكەن. بولىمسىز وتتىڭ الاۋىندا قىزدىڭ كٶزٸ دەل ەلگٸ ايقاسىپ جٷرەتٸن قاتىنداردٸكٸ سيياقتى بٸرتٷرلٸ قىزىق قاراستا كٶرٸندٸ.
سودان باستاپ ولار تاسادان اڭدىيتىن قىزىققۇمار كٶزدەردەن تايسالۋدى قويىپ, تٷن سايىن جالاڭاشتانىپ جاتاتىن, شىنىمەن تٷنٸ بويى ۇيىقتاماي, ايمالاساتىن بولدى. الايدا, ەشتەڭە بولمايدى. تاڭەرتەڭٸندە بٸر-بٸرٸنە تۋرا قاراۋدان قىمسىنادى.
ۇلدىڭ تٷڭٸلٸككە قاراي باراردا ۇنجىرعاسى تٷسٸپ, سۇرقى قاشاتىن بولىپ الدى.
ول جوقتا قىزىن قاتىندار ۇستاپ الىپ, ەمشەگٸن, ۇمايىن سيپالاپ كٶرگەن ەكەن, قىز شىداماي شىڭعىرىپ جىلاپ جٸبەرٸپتٸ. بٸراق, كٷيەۋٸنە ەشتەڭە ايتپادى. تٷندە ۇمايىن سيپاپ كٶرگەن قىرىق جاس شاماسىنداعى ەيەلدٸڭ بەتٸن ەرتەڭ قالاي كٶرەمٸن دەپ ويلاپ, كٷيەۋٸ ۇيىقتاعاننان كەيٸن كٶرپەسٸنەن سۋرىلىپ تۇرىپ, تىر جالاڭاش وتىرىپ:
– ە, قۇدايىم! سٸز ونى ٶلتٸرٸڭٸزشٸ! دەپ, ەلگٸ تاقىر قىلتاناعىن سيپالاي, جالبارىنادى.
قىزدىڭ جالبارىنعانى ورىندالىپ, كەشٸكپەي ەلگٸ ەيەل قايتىس بولىپ كەتتٸ. قار استىنداعى مەكەندەگٸلەر ادام جەرلەدٸ.
جەرلەۋدە ەڭ كٶپ قايعىرعان ادام قىز ەدٸ. ونىڭ قايعىرعانى سونشا, جىلاۋدان كٶزٸ كٷپ بولىپ ٸسٸپ كەتتٸ.
مارقۇم ەيەلدٸڭ كٷيەۋٸ ۇزىن بويلى, سويدىيعان قارا كٸسٸ قىزعا تاڭىرقاي قارايدى. «بايقۇس-اي, انا ەكەۋٸ ەلٸ سەبي قالپىندا ەكەن. ەلٸ كٷنگە دەيٸن اناۋ قىز ەشتەڭە كٶرمەپتٸ» دەپ مارقۇم ەيەلٸ الدىڭعى كٷنٸ عانا سىبىرلاعان ەدٸ. ەندٸ مٸنە, ونىڭ ٶزٸ دە جوق. ەشقايدا, قارعىس اتقىر مىنا قاردىڭ ٷستٸندە دە, قارلى دەلٸزدە دە ەيەلٸنٸڭ سٶزٸن قايتا ەستٸمەيدٸ
ول بٷگٸن قىرىق توعىزعا تولدى. دەل تۋعان كٷنٸندە, ٶمٸرٸندە ەڭ كٶپ ەر مەن ەيەلدٸڭ ٸسٸن تىندىرعان سول بٸر ەيەلٸن قاتقاق قارعا كٶمٸپ جاتىر.
قۇشاق ايقاستىرعاننان كەيٸن ولار كٶپكە دەيٸن قۇشاقتاسقان قالپى ۇزاق جاتاتىن. ەگەر, سول سەتتە وڭ جاۋىرىنى قىشىسا, ەيەلٸنٸڭ وڭ جاۋىرىنىن, ارقا تۇسى قىشىسا, ەيەلٸنٸڭ ارقا تۇسىن قۇلديلاتا اقىرىن قاسىيتىن. ەيەلٸ دە ونى قايتالاسا دەگەندەگٸسٸ. ال, ەيەلٸ كەيدە قىشىعان جەرٸن تۋرا تاۋىپ, كەيدە مٷلدە باسقا جەرٸن بارىپ قاسىپ, ودان ارى قىشۋىن قوزدىرىپ جٸبەرەتٸن.
بٸراق, بۇل تۋرالى ەيەلٸنە تٸس جارىپ كٶرمەگەن. جالپى, ولار ٶز اراسى ٶتە سيرەك ەڭگٸمەلەسەتٸن.
جالعىز قىزى قالادا تۇرادى. قىزدارىنىڭ كٸشكەنتاي كەزٸندە ولار ەكٸ جاعىنان سٶز ايتىپ, سول ارقىلى تٸلدەسەتٸن.
– مەنٸڭ قىزىم, ەكەسٸن جاقسى كٶرە مە?
– جاقسى كٶيەدٸ.
– اپاسى دا.
بۇل سٶزدٸ ەستٸگەندە ول ٶزٸن سونداي باقىتتى سەزٸنەتٸن!
قىزدارى جىلعاداعى شاعىن مەكەنگە ٶمٸر سٷرۋگە وبال دەرلٸك, ەدەمٸ بويجەتٸپتٸ. سۋرەتٸن كٶرگەن سايىن, «عاجاپ, كٸمنٸڭ تەگٸنە تارتقانى بۇل?» دەپ تاڭداناتىن. ونىڭ ەۋلەتٸندەگٸلەر تٷگەلدەي ٶزٸ سيياقتى بٷكٸر, قارا قايىس ادامدار. ەيەلٸ دە جاسىندا سونشا سۇلۋ بولماعان. سٶيتە تۇرىپ, مىنا قىز... جالعىز قىزى ەتەگٸ سٷيرەتٸلگەن, سۇرىقسىز بٸرەۋ بولعاندا عوي. قازٸر وسىلاي جالعىزسىراماس ەدٸ.
وسىلاي ويلانىپ تۇرىپ ول مەكەندەگٸلەردٸڭ ەڭ نەگٸزگٸ مەسەلەسٸنە اينالعان قار تۋرالى ەسٸنەن مٷلدە شىعارىپ الىپتى. مەكەندەگٸلەر قالىڭ قار ەرٸگەندە ٷيەلمەنٸمەن ٶلەتٸنٸن, ال, قالادا تۇراتىن قىزى امان ساۋ قالاتىنىن سول سەتتە ول شىنىمەن ۇمىتىپ كەتكەن بولاتىن.
ەيەلدٸ جەرلەگەن كٷننٸڭ ەرتەڭٸندە جەسٸر ەركەك كٸشكەنە ۇلدى ەرتٸپ تٷڭٸلٸككە قاراي كەتٸپ, ٷيدە جالعىز قالعان قىزعا قاتىن-قالاشتاردان ەشقايسىسى كٸرٸپ كەلمەدٸ.
قار ٷرلەپ تٷڭٸلٸكتٸڭ اۋزىن بٸتەپ تاستاپتى. ولار كٷرەكپەن سول ماڭدى عانا اشىپ, كٸشكەنتاي تەسٸكتەن جەسٸر ەركەك باسىن قىلتىيتىپ سىرتقا قارادى.
– ەپ-پاق, كٶك-پەڭبەك. كٶز شاعىلىسىپ بەكەر-بوسقا, دەپ ول تٷسٸپ كەلدٸ. كٶزٸنٸڭ جاسى تاناۋىنىڭ ويىعىنا قاراي دومالانىپ قاتىپ قالىپتى.
– كٸشكەنە ۇل, سەن سىرتقا قارامايسىڭ با? جوق-ەي, كٸشكەنە ۇل دەي-دەي اۋىزىمىز قالىپ الىپ كەتٸپتٸ. سەن ەندٸ ٷلكەن جٸگٸتسٸڭ. ٶمٸر سونداي قىزىق عوي. دەل سىرتتاعى اسپان مەن جەر سيياقتى. ەنتەك, ادامدار جاقسى دٷنيەنٸ ۇزاق كٶرۋگە جاراتىلماعان... كەنە, سەن دە بٸر سىعالاپ تٷسٸپ كەل. مەن ساعان بٸردەڭە ايتايىن.
ۇل جوعارىعا ٶرمەلەپ, تٷڭٸلٸكتەن باسىن قىلتىيتتى. شىنىمەن دە, ەپ-پاق ەلەم, كٶكپەنبەك اسپان ەكەۋٸنەن ٶزگە ەشتەڭە كٶرٸنبەيدٸ. كٶزٸ شاعىلىسىپ, كٷننٸڭ قايدا تۇرعانىن دا بولجاي المادى.
تٷسٸپ كەلگەنٸندە جەسٸر ەركەك ەشتەڭە ايتپاستان, ورنىنان تۇردى. جاسىراعى «سٸز بٸردەڭە ايتامىن دەگەنٸڭٸزدٸ ۇمىتىپ كەتتٸڭٸز بە?» دەپ سۇراماقشى بولدى دا, قويا سالدى. «جوق, مەن نەمدٸ ايتپاقپىن. باۋىرىم, ٷش ايعا جەتپەس ۋاقىتتان كەيٸن بەرٸمٸزدٸڭ ٶلەتٸنٸمٸزدٸ بٸلٸپ جٷرسٸڭ بە? دەيتٸن ەمەس» دەپ, ەرەسەگٸ ويلانىپ قالدى.
كٸشكەنە ۇل ٷيٸنە كٸرگەندە, كەلٸنشەگٸ جىلاپ وتىرىپتى.
– نە بولدى?
– ەشتەڭە بولعان جوق.
«مەنەن بولىپ جٷر» دەپ, ۇل ويلادى. قۇلاعىنا «سەن ەندٸ ٷلكەن جٸگٸتسٸڭ» دەگەن كٷندٸزگٸ سٶز, ودان بۇرىن تٷڭٸلٸكتٸڭ اۋىزىندا ەستٸگەن ەركەكتەردٸڭ ٶزگە سٶزدەرٸمەن ارالاسىپ, كٶمەسكٸلەنە جاڭعىردى.
ەرتەڭٸندە ول كەلٸنشەگٸنە تٷڭٸلٸككە قاراي كەتتٸم دەپ ٷيدەن شىعىپ, دەلٸزگە كٸرە بەرە سولعا ەمەس, وڭعا قاراي بۇرىلىپ, مەكەننٸڭ ارعى جاعىنداعى تسە كەلٸنشەككە بارادى.
تسە ورنىنان تۇرىپ ەسٸگٸن كٸلتتەپ, وتتىڭ قاسىنداعى تٶسەگٸنٸڭ جابىنىپ سىپىرىپ جاتىپ,
– ٶيبٷي, سەبي نەمە, كەل بەرٸ! – دەدٸ.
ەلگٸ ٸس ٷشٸنشٸ مەرتە قايتالانىپ جاتقاندا دا, تسە:
– سەبي نەمە... سەبي نەمە... دەپ ايالاپ, تاعات تاپپاي سىبىرلاي بەردٸ.
– ەندٸ شىدايسىڭ عوي?
– شىدا-ايمىن.
– ولاي بولسا, ەندٸ تۇمسا سۇلۋ كەلٸنشەگٸڭە قاراي جٷگٸر, – دەپ, تسە كٷلمٸڭدەدٸ.
كٸشكەنە ۇل سۇرلانا كٷڭگٸرتتەنگەن ورتالىق دەلٸزبەن جىمىڭ قاعىپ, بۇلعاقتاپ كەلە جاتقاندا, كەنەت شولاق دەلٸزدەردٸڭ بٸرٸنەن تٷسكەن جارىقتان كەلٸنشەگٸن كٶرٸپ قالدى. جەسٸر ەركەك بٸلتە شىراق ۇستاپ قاراڭعى دەلٸزبەن اياڭداپ, باسىنا ورامال وراعان كەلٸنشەگٸ ونىڭ ارتىنان ەرٸپ كەلەدٸ ەكەن .
كٸشكەنە ۇل قاراڭعى بۇرىشقا جاسىرىنا بەرٸپ ەدٸ, ولار تۇسىنا كەلٸپ:
– كەنە, سەن ەندٸ وسىلاي كەتٸپ قال, – دەگەن جەسٸر ەركەكتٸڭ داۋىسى شىقتى.
– مەن ەرتەڭ كەلەيٸن بە? دەپ سۇراعان كەلٸنشەگٸنە, جەسٸر ەركەكتٸڭ:
– كەرەگٸ جوق. ەندٸ قايتا كەلمە. سەن ونىڭ كەلٸنشەگٸ ەكەنٸڭدٸ ۇمىتۋىڭا بولمايدى, – دەگەنٸ ەستٸلدٸ.
كەشتە كٸشكەنە ۇل ٷيٸنە قايتپادى. مەكەننٸڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن تٷگەل تٸنتسە دە تابىلمادى. ەرتەڭٸندە ەركەكتەر تٷڭٸلٸككە قاراي بارىپ, تۋ سىرتتا, تٷڭٸلٸكتٸڭ اۋزىنان جەتٸ-سەگٸز اتتام جەردە عانا قارعا باتىپ, قاتىپ قالعان مٷردەسٸن الىپ كەلٸپتٸ.
قار استىنداعى مەكەن ەكٸنشٸ ادامىن جەرلەدٸ.
قىز سول قارالى كٷنٸ جەسٸر ەركەكتٸڭ ٷيٸنە كٸرە سالا سٶزگە كەلمەستەن ەڭٸرەپ:
– مەن سٸزدٸڭ ەيەلٸڭٸزدٸ ٶلتٸرٸپ تاستاعام, – دەگەن ەكەن.
سونان كٷيەۋٸ تٷڭٸلٸككە قاراي كەتكەن كەزدە قاتىن-قالاشتار ٷيٸنە جينالىپ, كٷيەۋٸمەن ەرلٸ-زايىپتىلار ٸسٸن جاساپ جٷرگەنٸن تەكتەپ قينايتىنى تۋرالى, ەڭ كٶپ قيناعان ادام ونىڭ مارقۇم ەيەلٸ بولعانىن, ول بٸر جولى ەتەگٸن كٷشپەن اشىپ, ۇياتتى جەرٸن سيپاپ كٶرگەنٸ تۋرالى جىلاپ وتىرىپ ەڭگٸمەلەدٸ. بۇعان دەيٸن بٸر سٶز ايتىپ كٶرمەگەن, شالا تانىس ەر ادامعا ەلگٸ مٷشەسٸنٸڭ اتاۋىن ايتقان كەزدە ەكٸ بۇتىنىڭ اراسى ىسىپ كەتكەندەي بولدى.
– مەن قاتتى ۇيالدىم. سونان قۇدايعا جالبارىنىپ, ونى ٶلتٸرٸپ بەرشٸ دەپ جالىندىم. جالىنعانىما وراي سٸزدٸڭ ەيەلٸڭٸز ٶلٸپ قالدى. مەنٸڭ قاتەلٸگٸم. ەگەر, مەن قۇدايدان سولاي سۇراماعان بولسام, بٷگٸن سٸزدٸڭ ەيەلٸڭٸز تٸرٸ بولاتىن ەدٸ دەپ, قايتادان ەڭٸرەدٸ.
– سەن شىنىمەن ەيەلٸمدٸ ٶلسە ەكەن دەپ جالبارىنىپ پا ەدٸڭ?
– مەن مۇنداي جاعداي بولادى دەپ ويلاماعام. ونى ٶلسە ەكەن, دەپ تٸلەمەگەم. بٸراق, شىنىمەن دە سولاي جالبارىنا سالعام.
جەسٸر ەركەك ەنە-مٸنە دەگەنشە, جالبارىنا جىعىلعالى ىڭعايلانىپ وتىرعان ادام سيياقتى ەبدەيسٸزدەۋ تٸزەرلەگەن قىزدىڭ قاسىنا بارىپ وتىرىپ, كٶزٸنٸڭ جاسىن سٶلەكەتتەۋ سٷرتٸپ بەرٸپ,
– سەنەن بولعان جوق, قىزىم. مەنٸڭ ەيەلٸم ۇزاق جىلدان بەرٸ جازىلماس دەرتپەن ناۋقاستانعان بولاتىن. قىس بولعان سايىن قالاعا بارىپ, ەمدەدەتٸنبٸز. ول ەمٸ ٷزٸلسە, جانىنا قاۋٸپ تٶنەتٸنٸن دەرٸگەلەر دە ايتاتىن. بٸراق, بيىل امالسىز ٷزدٸ. ەيتسە دە, مارقۇمنىڭ كٶڭٸل كٷيٸ كٶتەرٸنكٸ بولاتىن. ول ەكەۋلەرٸڭدٸ شىن نيەتٸمەن جاقسى كٶرەتٸن. دٷنيەنٸڭ كٸرشٸكسٸز تازا بولماعىن سەزٸپ, كٶرۋدەن ٶزگە قىزىق جوق سيياقتى. ەنتەك, بٸز بٸر-بٸرٸمٸزدٸڭ كٶكٸرەگٸمٸزدەگٸ تازالىقتى سونشالىق كٶرە بەرمەيدٸ ەكەنبٸز, دەدٸ.
وسىلاي دەپ ايتىپ وتىرعان كەزدە, «ونسىز دا قار ەرٸسٸمەن بٸز-بارلىعىمىز دا ٶلەمٸز» دەگەن سٶز تٸلٸنٸڭ ۇشىنا ورالا بەرٸپتٸ.
قىزدىڭ كٶڭٸلٸ جادىراپ ولاردٸكٸنەن شىقتى. جەسٸر ەركەك بٸلتە ۇستاپ ەسٸكتٸڭ الدىنان ورتالىق دەلٸزگە دەيٸنگٸ ارالىققا جارىق تٷسٸرٸپ بەرگەندە, قىزدىڭ بار عۇمىرى دەل وسىلاي جارقىراپ, جايناپ كەتكەندەي سەزٸلگەن ەدٸ.
ەندٸ مٸنە...
ونىڭ جالىنداعان جاس تەنٸ كٷيەۋٸنە بۇيىرماي جاتىپ-اق, جەسٸر قالدى.
مەكەندەگٸلەر تٷگەلدەي ٸشتەي تىنىپ, ٷنسٸز جٷرەتٸن بولدى. سٶزشەڭدەرٸ شىداماي, «اياقاستىنان قايعىعا تاپ بولعانىن» دەپ, بايقۇس قىزدى اياپ, مٷسٸركەيدٸ. قىزدى اياۋدىڭ سىرتىندا, «اياقاستىنان» دەگەن سٶزدٸڭ استارىندا ەلگٸ قالايدا كەلەتٸن ٷرەيلٸ تاسقىن تۋرالى قورقىنىش تۇرعاندىقتان, ەستٸگەندەردٸڭ تٷسٸ قاشادى.
مارقۇم ۇلدىڭ ٷيٸمەن ەكٸ ەكەسٸنٸڭ ٷيٸ ٸرگەلەس وتىراتىن. بٸراق, قىز قۋىس ٷيٸن كٷزەتٸپ وتىرۋدى جٶن كٶرگەندٸكتەن, قاي-قايسىسى دا ونى جايىنا قالدىردى. باسقا نە ٸستەمەك, كٶكتەمدٸ عانا كٷتٸپ وتىرعان ەل. ٷرەيلٸ كٶكتەمدٸ عانا!
قىز بٸر تٷنٸ قۇدايعا قاراتا ايتقان قورقىنىشتى جالبارىنىسى تۋرالى ويلاپ, ٶزٸ دە بايقاماستان تىر جالاڭاش وتقا قاراپ وتىرىپ قالدى.
ەر جٸگٸتٸنە دە ەنشٸلەتپەگەن پەكتٸگٸنە ساۋساقتارىنىڭ ۇشى بارا بەرە, سول بٸر كٷنٸ كٶزٸنٸڭ جاسىن سٷرتكەن جەسٸر ەركەكتٸڭ سٶلەكەت قولدارى ەسٸنە تٷستٸ. ول ٶزٸن ۇستاي الماي, نە پەلە جابىسقانىن, اپىل-عۇپىل كيٸندٸ دە, قاراڭعى دەلٸزبەن جٷگٸرە جٶنەلدٸ.
– مەن دە جەسٸر, سٸز دە جەسٸر. ەندٸ سٸز سٷيگەن ەيەلٸڭٸزدٸڭ ورنىنا مەنٸ الىڭىزشى. مەن دە, ونىڭ ارۋاعى دا وسىنى قالايدى دەپ, قىز جالاڭاشتانا باستادى.
جالاڭاشتانۋ – ادام بالاسىنىڭ قاتىناسىنداعى ەڭ نەزٸك, ەڭ تازا دٷنيە ەمەس پە! جاس توقتاتقان ەردٸڭ مويىنىنا جٸڭٸشكە اق بٸلەك جەتە بەرە, دىمدانعان ەرٸن اۋزىنا جارماستى. ەلگٸ ەرٸننەن ايىز قاندىرا ٶپكەن تۇستا «ەلٸ كٷنگە دەيٸن... ەشتەڭە كٶرمەپتٸ» دەگەن مارقۇم ەيەلٸنٸڭ سٶزٸ ەسٸنە تٷستٸ. «ەشتەڭە كٶرمەگەن» سول تۇسقا قاراي ەڭكەيٸپ, تەرەڭ تىنىس الدى. سول تازا يٸستٸ كٶكٸرەگٸنە تولتىرىپ تەرەڭ كٷرسٸندٸ.
قىز ٶمٸرگە سونشا قۇشتارلانىپ جٷرگەن بە, نەمەسە ەلدە بٸر ويشىلدىڭ جازعانىنداي, «ەيەل ادامنىڭ بار بولمىس ەرەكشەلٸگٸ تەرەڭٸنە ۇرىق سۇيىقتىعى اعىپ ەنگەن كەزدە عانا ايقىندالاتىن» بولماعىنان با, العاشقى كەزدەسۋدەن-اق دەمٸنە دەنٸگٸپ كەتٸپتٸ. بۇدان ەرٸ بٸر كٷن دە مۇنسىز تۇرا الماستاي سەزٸلگەن تۇستا, ەركەك جانىنىڭ وزبىر قوزعالىسىنا ايىز قاندىرا جۇلمالانىپ جاتىپ, مارقۇم كٷيەۋٸن سونشالىق بٸر ايانىشپەن ەسكە الىپ مٷسٸركەپ كەتتٸ. ەگەر, ولار وسىلاي ەتٸپ جٷرگەندە, ونىڭ ٶلٸمٸنە مۇنشا قايعىرماۋعا بولار ەدٸ.
قىز ناعىز ەركەكپەن بٸر دەنە بولىپ سٸڭگەنشە جۇپتاسىپ جاتىپ, ٶزٸنٸڭ كەۋدەسٸنەن ٶزگەنٸڭ جٷرەگٸنٸڭ دٷرسٸلٸن ەستٸپ قالىپ, جىلاپ جٸبەردٸ.
– مۇنداي نەرسە بولاتىنىن ول كٶرگەندە عوي?!
ٷش ايلىق عانا عۇمىرى قالعان ادامدارعا ۇياتتىڭ قاجەتٸ جوق ەدٸ. قىز جەسٸر ەركەكتٸڭ كٶرپەسٸنە سۇعىنىپ, كەلە جاتقان سول كٷندٸ كٷتتٸ.
ەركەكتەر كٷندەلٸكتٸ تٷڭٸلٸككە كەتەدٸ. جەسٸر ەركەكتٸ نەلٸكتەن ەكەنٸن, بارلىعى دا قادٸرلەيتٸن بولادى. تٸپتەن, قىزدىڭ قايىن اتاسى دا وعان سونشالىقتى جىلى قاباقپەن قارايدى.
مەكەندەگٸلەر تىم ايانىشتى كٷيدە كٷنەلتٸپ جاتتى. مۇنداي قالىڭ قار تۋرالى كٶنە ەرتەگٸ اڭىزداردا دا ايتىلمايتىندىقتان, ەشقايسىسىنىڭ تٷسٸنە كٸرمەگەن مىنا جاعدايعا سەنە الماي وتىرىپ-اق, دٷنيەدەن بٸرجولا قول ٷزٸپتٸ. قالىڭ قار ونشاقتى كٷن تٷسكەننەن كەيٸن ٸرگەلەس, سەل ٷلكەندەۋ مەكەنگە قاراي ارپا-استىق جەتكٸزۋگە كەتكەن ٷش جٸگٸت پەن بٸرنەشە تٷيە قايتىپ ورالمادى. ادامدار مەن تٷيەلەردٸڭ سوڭىنان تٷگەلٸ شىراق جاعىپتى. بٸر ايدان بەرٸ بەلدٸكتەرٸن بۋىنىپ, قانشالىقتى بەكٸنگەنٸمەن, ايتارىلقتاي ٷنەم بولمادى. ەۋەلدەن مولىنان دايىنداعان وتىن, جىعىپ جيناعان ٷيلەردٸڭ ۋىق-كەرەگەلەرٸمەن ەر شاڭىراق پەشتەرٸ قىزىپ, قىزعارعانىنشا وتتى ٶرتەپ, ەسەسٸنە بارلىعى اشقۇرساق كٷنەلتەدٸ.
– ال, اعايىن-تۋىستار, بٸز وسىلاي قول قۋسىرىپ, كٷتٸپ وتىرا بەرمەكپٸز بە? ۇستا اعاي بٸرنەشە تاقتايدى سٷرگٸلەپ, جالپاقتاۋ ەتٸپ شاڭعى جاساپ بەرٸڭٸز. ەكٸ-ٷش قارۋلى جٸگٸتتەرٸمٸزدٸ جٸبەرەيٸك. قۇرىعاندا, قاردىڭ شەتٸ كٶرٸنە مە ەكەن, بٸلەيٸك دەپ, ەلدە بٸرٸ ايتىپ ەدٸ, تاعى بٸرٸ:
– جوق, راس قوي. بٸز سيياقتى قاشان ٶلەمٸز دەپ, جايباراقات وتىراتىن ادام بولماس. اقشا-پۇل, قاتتى بۇيىمدارىمىزدى6 جيناپ بەرٸپ, بٸر نەشە ادامدى جٸبەرەيٸك. تٸك ۇشاق بولسىن, تاۋىپ كەلسٸن, دەپتٸ.
– تٸك ۇشاعىڭنىڭ ٶزٸ قارعا كٶمٸلٸپ قالعان شىعار. ولاي بولماعاندا, تٷڭٸلٸكتٸڭ اۋىزىنا بايلانعان اناۋ الا شٷبەرەك ۇشاقتان كٶرٸنبەي مە? تٷڭٸلٸكتەن شىعىپ قاراعان كەزدە ۇشىپ جٷرگەن قۇس كٶرٸنبەيتٸن.
– شىندىعىندا بٸر الىپ قۇس ۇشىپ جٷرگەن.
– جەمتٸك ٸزدەگەن تازقارا شىعار...
سونىمەن, اقىر سوڭىندا ەر ادامنىڭ ەميان, ەر ٷيدٸڭ قۇندى دەگەن دٷنيەسٸن تٸرنەكتەپ جٷرٸپ, جيىستىرىپ, بەلبەۋٸنە وراپ بۋىنىپ, ٷش جٸگٸت تٷڭٸلٸكتەن شىقتى. ولار دا قايتىپ كەلمەدٸ. ولاردىڭ سوڭىنان شاشاتىن سٷت, شىراق جاعاتىن ماي دا قالماعان. سوندىعىنان مەكەندەگٸلەر اقىرعى كٷنگە دەيٸن ولاردى كٷتتٸ...
ەلگٸ ٷشەۋٸ ۇزاسا, بٸر ايدا قايتا ورلۋلارىنا بولاتىن ەدٸ. مەكەندەگٸلەردٸڭ ويلاعانىنداي, تٷگەل ەلەم تۇتاسىمەن قارعا باسىلىپ قالماعان. ەگەر دە, ولار تٷڭٸلٸك قازىپ بٸتكەن كٷننٸڭ ەرتەڭٸندە ۇستا اعايعا شانا, شاڭعى جاساتىپ الىپ, سىرتقا شىققان بولسا, جەتٸ كٷن ازاپتانىپ, قاردىڭ شەتٸن كٶرەتٸن ەكەن.
قالىڭ قار مەكەندٸ باسا باستاعان دەل سول تۇستا ٸرگەلەس مەكەننەن الىس ەمەس جەردەن ٷسٸپ ٶلگەن كەرۋەنشٸلەردٸڭ ٶلٸگٸن تاۋىپ الىپتى. تٷيەلەرٸ ٷسٸپ ٶلگەن يەلەرٸن اينالا قورشاپ, قار استىندا جايباراقات كٷيسەپ جاتىپتى دەيدٸ. كٷدەرٸدەي ەرلەردٸڭ قايعىلى ٶلٸمٸن كٶزبەن كٶرگەن قۇتقارۋ توبى تۇتاس مەكەننٸڭ جاعدايىن وسىلارمەن سالىستىرىپ, ٷش ايعا سوزىلعان ٸزدەستٸرۋلەرٸن توقتاتىپتى. دەل سول تۇستا مەكەندەگٸلەر دە تٷڭٸلٸك قازىپ بٸتٸپ جاتقان سيياقتى.
ەجەپتەۋٸر اقشا مەن قوماقتى التىن-كٷمٸس, اسىل بۇيىمداردى بەلٸنە بايلاعان ٷش جٸگٸت وسىنىڭ بارلىعىنا كٶز جەتكٸزگەننەن كەيٸن, ٶزارا نە دەپ كەلٸسكەنٸن ەشكٸم بٸلمەيدٸ. ول ٷشەۋدٸڭ بٸرٸ تۋراشىل, كەلەسٸسٸ وعان تٸكەلەي قارسى مٸنەزدٸ كٸسٸ ەكەن. ال, ٷشٸنشٸسٸ باسى اۋعان جاققا قاڭعىپ جٷرەتٸندەردٸڭ قاتارىنان. سوڭعى ەكەۋٸ بٸرٸگٸپ, ەۋەلگٸسٸن قۇرتىپ تاستاعانعا ۇقسايدى.
سٶيتٸپ, مەكەندەگٸلەردٸڭ سوڭعى مٷلكٸن ەنشٸلەگەن ەكەۋ قالاعا سٸڭٸپ كەتٸپتٸ. قار ەرٸگەننەن كەيٸن ٶلگەندەردٸڭ سٷيەگٸن ٷزدٸك-سوزدىق تاۋىپ الىپ جاتقانى تۋرالى تەلەارنادان حابارلاپ جاتقاندا بٸرەۋٸ ٶزٸنە بۇيىرعانىن تٷگەلدەي سارقىپ, ۇرىلاردىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا مەجبٷر بولىپتى. ال, كەلەسٸسٸنٸڭ كٶڭٸلٸ قوش ۆيسكي سوراپتاپ وتىرىپتى.
كەيٸننەن, تٷرمەگە تٷسكەندە دەل بٸر تۋعان ٷيٸنە كەلگەندەي, كٶڭٸلٸ جاي تاۋىپ, الاڭسىز ۇيىقتايتىن بولعان ەلگٸ كەزبە بٸردە ٶزٸن «ادامنىڭ سان ەتٸ ادامعا جابىسپايتىنىڭ تاڭداۋلى مىسالى مەنمٸن» دەپ اتاپ, جازالىلاردىڭ اراسىندا بٸر قولدان كەلەسٸ قولعا ٶتٸپ, ەبدەن جۇلمالانعان گازەتتەگٸ اتاعى زور مەنساپتىنىڭ سۋرەتٸن نۇسقاپ:
– ال مىناۋ بولسا, ادامنىڭ سان ەتٸ ادامعا جابىساتىنىنىڭ مىسالى, دەپتٸ.
ەلگٸ ۇرىنىڭ ايتۋىنشا, اتاعى زور مەنساپتىنىڭ اتى-جٶنٸ باسقا بولعان ەكەن. شىن ٶتٸرٸگٸ بەلگٸسٸز, وسى بٸر سۋىق تاريح قازٸر كٶبٸنەسە ويدان شىعارىلاتىن تٷرمەنٸڭ اۋىزشا اڭىزدارىنىڭ بٸرٸنە اينالىپتى.
– مەن تٷرمەدەن شىعا سالا, وعان حابارلاسىپ «سون-اۋ جىلدىڭ قالىڭ قارىندا» دەگەن تٶرت سٶزدٸ ايتسام بولعانى, ٶمٸر باقي جەيتٸن تاماعىما قول جەتكٸزەمٸن دەپ ەرەدٸك-ەرەدٸك ماقتاناتىن ەلگٸ جٸگٸت جاس كەزٸندەگٸدەي بۇزىقتانباي, ٷن-تٷنسٸز جٷرٸپ, جازاسىن تولىق ٶتەيدٸ. ونى تٷرمەنٸڭ ەسالاڭى دەپ كەلەكە قىلاتىن. تٷرمەدەگٸ ادامدار بۇدان دا ٶتكەن ەسۋاستىققا شالىنىپ جاتادى.
بوساتىلاتىن كٷننٸڭ الدىنعى كەشٸندە تٷرمەنٸڭ ەسالاڭى:
– كەرٸ اعاڭ ەرتەڭ شىعام دا, قايتا وسىندا بەتتەمەيمٸن. مەنٸڭ ٸستەگەن تەرٸس ەرەكەتتەرٸم ٶزٸمنەن ەمەس, قاردان بولعان, دەپ كٷزەتشٸ جٸگٸتكە ايتىپتى.
بۇعان قايران قالعان كٷزەتشٸ جٸگٸتكە,
– يە,سولاي. قىس بولعاندا اسپاننان تٷسەتٸن اق قار بار ەمەس پە? دەل سودان بولعان, دەگەن دەيدٸ.
ەرتەڭٸندە تاڭ الدىندا كٶز جۇمىپتى. جٷرەك تالماسىمەن. سٶيتٸپ, ول بەيشورا دا تٷرمەنٸڭ ەسالاڭىنان مەڭگٸ قۇتىلىپتى.
بۇل تاريحتى مەن تٷرمەدەگٸلەردەن ەمەس, انامنىڭ حالٸن بٸلۋگە اسىراۋ جەرٸنە بارعاندا, سونداعى بٸر اۋرۋدىڭ اۋىزىنان ەستٸگەنمٸن. اياقاستىنان نە قىلعان انا, نە قىلعان اسىراۋ جەرٸ شىعا كەلدٸ دەپ وقىرمانىم سٸز دە تاڭعالىپ وتىرسىز با? حيكايانىڭ سوڭىندا مەن ونى تٷسٸنەرلٸك دەرەجەدە جازاتىندىقتان, بٸرتٸندەپ انىقتالاتىن بولار. سول ٷشٸن قارلى مەكەنٸمٸزگە قايتا ورالايىق.
مۇنداي حيكايادا ايتىلاتىن كەز-كەلگەن شاعىن مەكەننەن ەلەمنٸڭ تۇتاس بەت-بەينەسٸ كٶرٸنەتٸنٸ زاڭدىلىق. كەز-كەلگەن مەكەندە ٶزٸمٸزدٸكٸ دەيتٸن ەنشٸ, پالۋان, باي, جەنە قۇتىرىق ەسۋاس ادامدارى بولادى. الايدا, قار استىنداعى مەكەندە بۇلاردان ەشقايسىسى بولمادى. قۇتىرىق ادام دا, جارىسا جٷگٸرەتٸن, جىلاپ باقىراتىن بالا دا بولمادى. مٷمكٸن, سوندىعىنان دا بۇل مەكەنگە ەدەيٸ سونداي تاعدىر بۇيىردى ما ەكەن?
جالعىز-اق كٷندە قار ەرٸپ, تٷڭٸلٸك قۇلاپتى.
مەكەندەگٸلەر ۇستا اعايدىڭ ٷيٸنە جينالىپ جىل باسىن قارسى الادى8.
تىم قۇرىعاندا, بٸردە شاقشا9 قالماعان. بارلىعى ۇستا شالعا بارىپ, سەلەم بەرٸپ, ەيەلدەر كٶزدەرٸن جاسىرىن سىعىمداپ, اقىرىن سىڭسىپ جىلاستى.
ۇستا شوشالاسىنىڭ ەسٸگٸن قايىرىپ,
– جە, مەن قىس بويى وتىرىپ, بٸر قايىقتى زورعا بٸتٸردٸم. نەگٸزٸ ٷلكەن قايىق, ونعا جۋىق ادام سيىپ قالۋى مٷمكٸن. بٸراق, ون ادام وتىز ادامدىق جىلى كيٸم, كەمٸندە ون كٷنگە جەتەرلٸك ازىق قامداۋى كەرەك بولادى. ولاي ەتپەسەك, مىنا قالىڭ قاردىڭ قاشان بٸر شەتٸ سٶگٸلٸپ, لاپ قويادى دەپ كٷتٸپ وتىرا بەرمەكپٸز. قايىقتى تٷڭٸلٸكتەن شىعارىپ, الىستاۋ اپارىپ قويساق. سوعان ەڭ جاسى كٸشٸ ەكٸ-ٷش ادامدى وتىرعىزىپ, جىلى كيٸمدەرمەن قالىڭداتىپ جاۋىپ تاستاساق, مٷمكٸن, امان قالار ما ەكەن. قالىڭ قاردىڭ ەرۋٸ دە تەز بولادى دەگەندٸ ەستٸگەنٸم بار ەدٸ, دەپتٸ.
ۇستا اعاي الباتى اۋىز اشپايتىن ادام. كٶپ سٶزدٸ بٸر جولدا ايتىپ سالعانىنا دەمٸگٸپ قالدى. مەكەندەگٸلەر ونى ەرەكشە قاستەرلەيتٸكتەن, قالايدا اۋدارىلىپ كەتپەيتٸندەي قايىق بولۋى كەرەك دەگەنگە ەشقايسىسى كٷمان كەلتٸرمەدٸ. «يە, ەكٸ ادام بولسا دا, امان قالاتىن بولدى» دەپ, بٸرەۋلەرٸ قۋانىپ, بٸرەۋلەرٸ,
– جوق, ۇستا اعاي سٸز ٶزٸڭٸز ٸستەدٸڭٸز, سٸز قايىققا وتىرساڭىز ەدٸل بولادى, دەستٸ.
– ە, مەندە نە كەلەسٸ جىلعا جەتەتٸندەي جاس قالدى ما. بالالار وتىرعانى جٶن ەمەس پە, دەپ ۇستا شال اشۋلانعانداي يشارا بٸلدٸردٸ.
مەكەندە ون تٶرتتەگٸ جەسٸر كەلٸنشەكتەن ٶزگە بالا اتاۋلى بولماعان. سوندىقتان جينالعاندار جامىراسا قىزعا قاراپ ەدٸ, ۇيالىپ ىڭعايسىزدانعان ول ەسٸنەن تانىپ قۇلاپ قالدى.
– بٷگٸنگٸ تٷن سەنٸڭ مەكەندە بولاتىن ەڭ سوڭعى تٷنٸڭ. ەكە-شەشەڭمەن بٸرگە بولعانىڭ دۇرىس شىعار دەپ, جەسٸر ەركەك ايتتى.
– مەن ٶزٸمدٸ ەلگٸ قايىقتا دا تٸرٸ قالامىن دەپ ويلامايمىن. وسى تٷن تۋرالى كەلەشەكتە سٸز ەكەۋٸمٸز دە ٶكٸنبەسەك ەكەن دەگەندٸكتەن, كەلٸپ تۇرمىن, دەدٸ قىز. وسى سٶزدەردٸ ايتقاندا ول كەدٸ بٸر كەمەلەتكە تولعان قىز سيياقتى كٶرٸندٸ.
– كەلەشەكتە دەي مە?
بەۋ, شٸركٸن! جالاڭاشتانۋ دەگەنٸڭ ادامداردىڭ قاتىناسىنداعى قانداي اياۋلى دٷنيە ەدٸ! دەنەڭە قارسى جىنىستى ادامنىڭ دەنەسٸ تييۋ دەگەنٸڭ, ەگەر, بولاتىن بولسا, بٸرٸنٸڭ بٸرٸ كٶكٸرەگٸنە كٸرٸپ كەتەردەي ىنتىقتىقپەن, تاعات تاپپاي قۇشاقتاسۋ دەگەن...
وسى تٷندٸ عانا مەن «قار رومانى» دەپ اتاعان ەدٸم.
دەمەك, شاعىن حيكاياتىمنىڭ اتاۋى بولۋعا جارايتىن-جارامايتىنى تۋرالى بٸلمەيمٸن. جالپى, ەلدە بٸر ەلەمدە وسىنداي وقيعا بولعانىن سۋرەتتەپ جازىپ وتىرۋدىڭ ٶزٸ ەسٸ دۇرىس ادامنىڭ شارۋاسى ما?..
قىز قالت ەتكەن قيمىلدىڭ ٶزٸن مەڭگٸ ۇمىتپاستاي ەستە ساقتاپ الۋعا بار ىنتاسىن سالىپ, جەسٸر ەركەك قالايدا مىنا بەرەگەن بالعىن دەنەنٸ كٶرمەۋگە كٶزٸن جۇمىپ, ونى كەشٸكپەي كەلەسٸ دٷنيەدە جولىعاتىن مارقۇم ەيەلٸنٸڭ اتىمەن اتاي بەردٸ.
مەكەندە دەل قانشا ادامنىڭ قارعا باسىلىپ ٶلگەنٸن ەشكٸم بٸلمەيدٸ.
رەسمي تٸركەۋ دە جوق.
تۇرعىندار تۋرالى شىنايى اقپارات تۇرعىندارمەن بٸرگە, دەلٸرەك ايتقاندا, مەكەننٸڭ ەكٸمدٸگٸنٸڭ قۇجاتىمەن بٸرگە جوعالىپتى. مەملەكەتتٸڭ ورتالىق مۇراعاتىندا تۇرعان ۋاقىتى كٶرسەتٸلمەگەن قۇجاتتا الپىس ٷش ادامنىڭ اتى-جٶنٸ جازىلعان. بٸراق, مۇنى دا قالىڭ قار تٷسەردەن مٷمكٸن جەتٸ نەمەسە ودان دا كٶپ جىلدىڭ الدىنداعى تٸزٸم دەيدٸ. وسى جەتٸ جىلدىڭ كٶلەمٸندە جىلعا مەكەنٸندەگٸ تۇرعىندار سانى قالاي ٶسكەنٸ نەعايبىل.
بالالار سەل ەسەيە كەلە مەكەنٸن تاستاپ كەتەتٸندٸكتەن, تٸپتەن نەشە ەسەگە ازايىپ قالۋى دا مٷمكٸن.
نەگٸزٸنەن مەن وسى تاريحقا سونشالىقتى قىزىعىپ وتىرعانىم دا جوق. مەن جازۋشى دا, تٸلشٸ دە ەمەسپٸن. ٶكٸنٸشتٸسٸ, بۇل تۋرالى مەن جازباسام, ٶزگە ەشكٸم دە جازبايدى.
سوناۋ جىلعى قالىڭ قاردان ٷش-اق ادام تٸرٸ قالىپتى. بٸر شال, بٸر ەكٸقابات ەيەل. ەكٸقابات ەيەل دەگەنٸڭ ەكٸ ادام, سونىمەن ٷشەۋ.
شال وسى تاريحتى كٸشكەنە ۇلعا ايتىپ بەرٸپتٸ.
بٸراق, ول شال ەلگٸ شال ما, باسقا شال ما, ول ۇل ەلگٸ ەكٸقابات ەيەلدەن تۋعان ۇل ما, باسقا ۇل ما ونى دا مەن بٸلمەيمٸن.
نەسٸ بولسا دا, مەنٸڭ كٸشكەنتاي كەزٸمدە اتام ماعان قار استىنداعى مەكەن تۋرالى ايتىپ بەرگەن بولاتىن.
اتام بٸر تۇرعىدا سول اتا بولعان, نەمەسە ەلگٸ ەكٸقابات ەيەل اتامنىڭ شەشەسٸ بولعان دا سيياقتى.
ەگەر, اتام ٶزٸ ەلگٸ شال بولسا, تاسقىننان تٸرٸ قالعان ەكٸقابات ەيەل مەنٸڭ شەشەم, ودان تۋعان ۇل مەن بولامىن ەمەس پە?
اتامنىڭ جاسى كەلگەن, قۇلاعى ساڭىراۋ, سٶزٸ جاقسى ۇعىلمايتىن.
مەن دە كٸشكەنتاي بولدىم.
ەگەر, ەلگٸ اناسىنىڭ قۇرساعىندا بولعان سەبي كەلە-كەلە مەنٸڭ اتام بولعان بولسا, قالىڭ قاردىڭ تاريحى بٸزدەن تٸپتٸ دە الىستاپ كەتەدٸ. قالايدا, اتام تٸرٸ قالعان ٷشەۋدٸڭ بٸرٸ ەكەنٸ انىق.
دەمەك, قايسىسى بولسا دا, قالىڭ قار تاريحى ماعان قاتىستى بولىپ تۇرعانى جوق پا?
اتام قايتىس بولعالى كٶپ بولدى. مەن قالاي قايتىس بولعانىن ەسكە تٷسٸرە المايمىن.
نەگٸزٸ, ەسٸمە تٷسٸرۋگە كٷش سالسام, بولاتىن سيياقتانعانىمەن, تولىقاندى ەسكە تٷسپەيدٸ.
شەشەم بە? ودان سۇراۋعا مەندە ەنتەك, مٷمكٸندٸك بولمادى. ەس بٸلگەن كەزٸمدە مەنٸ شەشەممەن كەزدەستٸرۋگە قاشاسىنىڭ ٸشٸندە بيٸك-بيٸك اعاشى بار اسىراۋ جەرٸنە الىپ باراتىن. جاستايىمنان اسىراۋ جەرٸ دەپ ايتىپ ٷيرەنٸپ قالعانىم بولماسا, انىعىندا جىندىحانا.
مەن ونى «شەشە» دەپ تە شاقىرا المايمىن.
ول اندا-ساندا شاشىراڭقى سٶزدەر ايتاتىن بٸراق, ونىڭ اراسىندا «قار» دەگەن سٶز تٸپتەن ەستٸلمەگەندٸكتەن, مەن ٶزٸمدٸ ناقتى كٸم بولماعىمدى جاقسى بٸلمەيدٸ دە ەكەم.
گۋنااجاۆىن ايۋۋرزانا
موڭعول تٸلٸنەن تەرجٸمالاعان جٷكەل حاماي.
"جۇلدىز" جۋرنالى
