Kókshetaý qalasynyń kindikti tusynda uzyndyǵy men saltanaty kelisken Kaptsevich atyndaǵy kóshe bar. Sonda kókshetaýlyqtardyń kókke kóterip kósheniń atyn berip, tóbelerine kóterip, áspettep otyrǵan Kaptsevichiń kim?
Áńgimemizdi áriden bastamai – aq beriden Aleksandr Ivanovich Gertsenniń danqty eńbegi “Byloe i dýmy” (“Ótkender men oilar”) kitabynyń betterine úńilsek patsha aǵzamnan Batys Sibir ólkesin bilep-tósteýge jibergen general-gýbernatorlary jaiyndaǵy jazbalaryna kóńil kózin qadaýǵa týra keledi. Biz de sóittik.
A.I.Gertsenniń Máskeýdiń “Pravda” baspasynan 1988 jyly jaryq kórgen tórt tomdyq eńbeginiń birinshi tomynyń HV taraýyndaǵy (247 – 252 betteri) kóterilgen máseleler sóz etkeli otyrǵan general-gýbernatorlardyń obyrlyq, ozbyrlyq, qanquily qysastyqtaryn barynsha batyl da ashyq áshkereleidi. Biz bul arada sózimiz esh buldyr, bultaqsyz shyǵýy úshin A.I.Gertsenniń túpnusqasyn (árine, orys tilinde) sol qalpynda saqtai otyryp berýdi jón sanaimyz.
“Odin iz samyh pechalnyh rezýltatov petrovskogo perevorota – eto razvitie chinovnicheskogo sosloviia. Klass iskýsstvennyi, neobrazovannyi, golodnyi, ne ýmeiýshii nichego delat, krome “slýjeniia”, nichego ne znaiýshii, krome kantseliarskih form, on sostavliaet kakoe-to grajdanskoe dýhovenstvo, sviashennodeistvýiýshee v sýdah i politsiiah i sosýshee krov naroda tysiachami rtov, jadnyh i nechistyh.
Mine, sol kezdegi patshaly Resei qoǵamynyń shynaiy sipaty osyndai edi. Bilik ámirin buljytpai oryndaýdan basqaǵa aqyl-dármeni jetpeitin quldyq minezdegi qaratobyr halyqtyń moinyna mingen qasiret, súliktei qanyn soryp, bordai semirgen aramzalar edi.
A.N.Gertsen Reseidi jailap alǵan jemqorlyq pen jalpaqshesheilik, ekijúzdilik pen jaǵympazdyqtyń betperdesin sypyrǵan uly Gogoldiń talantty shyǵarmalaryn ainalyp ótpeidi. “Gogol pripodnial odný storoný zanavesi i pokazal na rýsskoe chinovnichestvo vo vsem bezobrazii ego; no Gogol ne volno primeriaet smehom, ego ogromnyi komicheskii talant beret verh nad negodovaniem”, – dep eskertedi. Sóitedi de uly qalamgerdiń baqylaýy kúshti kezeńde sorly orys halqynyń taǵdyryna tereńirek baryp, batyl áshkereleýge ádisi jetpeitindigin de oryndy eske salady.
Mine, osyndai halyq ústinen kún kórgen sheneýikteriniń shekten shyqqan teris azý áreketteri patsha aǵzam tóńireginen moiny qashyq Sibir ólkesinde barynsha dáýirlep ketkendigin ashyna jazady. Sonyń ishinde Pestel (Nikolai patshanyń dekabrist retinde darǵa tartqan Pavel Ivanovich Pesteldiń ákesi), Kaptsevich tárizdi toiymsyz, toǵyshar, jaýyzdyqtarymen sońdarynda qandy izderi qalǵan general-gýbernatorlardy erekshe bólip alyp, áshkere etedi. Olardyń qaramaǵyndaǵy halyqty aiaýsyz basyp janshýy, qan qaqsatyp qanaýy eshqandai zańǵa syimaityndyǵyn naqtyly is áreketteri ústinde beineleidi.
“Pestel zavel otkrytyi, sistematicheskii grabej vo vsem krae, otrezannom ego lazýtchikami ot Rossii. Ni odno pismo ne prehodilo granitsy neraspechatonnoe i gore cheloveký, kotoryi osmelilsia by napisat chto – nibýd o ego ýpravlenii. On kýptsov pervoi gildii derjal po godý v tiýrme, v tsepiah, on ih pytal”.
Mine, Batys Sibir ólkesiniń general-gýbernatorynyń jaýyzdyq áreketterin osylaisha áshkereleidi.
Halyqtyń ashý-yzasy kemerinen asyp tógilgenimen, jaýyz Pestel jurtty óz qanyna ózin tunshyqtyryp, asa qataldyqpen jazalaidy. Toboldyń bir meshanini jasyryn túrde Qiiaqty arqyly kerýenge ilesip Peterbýrgke jetip, Aleksandr patshaǵa shaǵymhatyn tabystaidy. Patsha hatpen tanysyp, qatty renjidi.
– Úiińe júre ber. Biz muny tekseretin bolamyz – deidi patsha.
Mujyq:
– Joǵary mártebelim, men endi úige bara almaimyn. Barsam meni ólim kútip tur, – deidi. Odan da meni osy araǵa qamaýǵa alyńyz.
Mine, sol qatygez Pesteldiń isi senatta qaralyp, bar-joǵy qyzmetinen alynady. Al onyń ornyna kókshetaýlyqtardyń kúni búginge deiin kóshege atyn berip, áspettep otyrǵan Kaptsevich keledi.
A.I.Gertsen bul sheneýnik týraly bylai dep jazady: “Posle Pestelia iavilsia v Tobolsk Kaptsevich, iz shkoly Arapcheeva. Hýdoi, jelchevoi, tiran, po natýre, tiran potomý, chto vsiý jizn slýjil v voennoi slýjbe, bespokoinyi ispolnitel – on provodil vse vo frýnt i stroi, obiavliaia mamsimým na tseny, a obyknovennye dela ostavlial v rýkah razboinikov.
V 1824 godý gosýdar hotel posetit Tobolsk. Po Permskoi gýbernii idet prevoshodnaia shirokaia doroga, davno naezjannaia i kotoroi, veroiatno, sposobstvovala pochva. Kaptsevich sdelal takýiý je do Tobolska v neskolko mesiatsev. Vesnoi, v raspýtitsý i stýjý, on zastavil tysiachi rabotnikov delat dorogý; ih sgoniali po raskladke iz blijnih i dalnih poselenii; otkrylis bolezni, polovina rabochih peremerla, no “ýserdie vse prevozmogaet” – doroga byla sdelana.
Kaptsevich myrza da birin-biri aýystyryp, almasyp jatqan joǵary mártebeli sheneýikterden, iaǵni general-gýbernatorlardan ozbyrlyǵy artyp túspese, esh kemge soqpaǵan. Saiyp kelgende birde-bir orys general-gýbernatorlardyń tap biz – Táýelsiz Qazaqstan jurty úshin áspetteitin esh qylyǵy joq qoi. Ony búgingi shovinistik piǵyldaǵy ishmerezder bolmasa kózi ashyq, izgilik pen meiirimdilikten alys emes kez kelgen orys aǵaiyn bilmekke tiis.
Al patshaly Reseidiń general – gýbernatorlarynyń esimderi sol Reseidiń qai qalasynyń kóshesine berildi eken? Menińshe, joq-aý, sirá. Endeshe, bizdiki qai sorlylyq?!
Erterekte Kókshetaý qalasynda shyǵyp turatyn bir orystildi basylym admiral Kolchakty aspandata maqtaǵan uzyn-sonar derekti dúniesin jariialady. Al admiraldyń soldattarynyń teriskei qazaq jeriniń jergilikti jurtyn qynadai qyryp, baryn tonap, qyzyn zorlap masqara etkeni, zań-ziiansyz bir dúiim otbasyn, tutas aýyldardy jermen-jeksen etkendigin biz tarihtan biletin edik qoi. Kolchak ótkengi, búgingi Resei tarihy úshin tulǵa, kerek adamy shyǵar. Al onyń buzyqtyǵy men ozbyrlyǵyn Táýelsiz Qazaqstan jurtynan qalai jasyrýǵa bolady?
Ideologiialyq pármendiligimizdiń álsizdiginen osyndai orasholaqtyqtar men basbuzarlyqqa jol berip qalatynymyz shyndyq qoi.
Taiaýda qalamyzdaǵy onomastikalyq komissiianyń múshesi retinde bir otyrysynda bolyp, qatty renjip qaittym. Onda da Y.Altynsarin esimin Kaptsevichtiń ornyna bereiik degen usynysymyz jerde qaldy. Qalalyq máslihattaǵylar óre tura kelip, oblys basshysy bul usynysqa qarsy dep qasarysyp otyryp aldy. Sonda biliktegiler A.I. Gertsenniń dańqty “Bylye i dýmy” eńbegimen tanys bolmai shyqty ǵoi.
Biz tanysyn, oqysyn, bálkim, Kaptsevichke degen kózqarasyn ózgerter degen oimen zarlana, qorlana otyryp osy maqalany jazýǵa májbúr boldyq.
Endigisin tiisti oryndar men laýazymdy tulǵalardan kútemiz.
Tólegen Qajybai,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Aqmola oblystyq
filialynyń tóraǵasy
"Jas Alash" gazeti
