كٶكشەتاۋ قالاسىنىڭ كiندiكتi تۇسىندا ۇزىندىعى مەن سالتاناتى كەلiسكەن كاپتسەۆيچ اتىنداعى كٶشە بار. سوندا كٶكشەتاۋلىقتاردىڭ كٶككە كٶتەرiپ كٶشەنiڭ اتىن بەرiپ, تٶبەلەرiنە كٶتەرiپ, ەسپەتتەپ وتىرعان كاپتسەۆيچiڭ كiم?
ەڭگiمەمiزدi ەرiدەن باستاماي – اق بەرiدەن الەكساندر يۆانوۆيچ گەرتسەننiڭ دانقتى ەڭبەگi “بىلوە ي دۋمى” (“ٶتكەندەر مەن ويلار”) كiتابىنىڭ بەتتەرiنە ٷڭiلسەك پاتشا اعزامنان باتىس سiبiر ٶلكەسiن بيلەپ-تٶستەۋگە جiبەرگەن گەنەرال-گۋبەرناتورلارى جايىنداعى جازبالارىنا كٶڭiل كٶزiن قاداۋعا تۋرا كەلەدi. بiز دە سٶيتتiك.
ا.ي.گەرتسەننiڭ مەسكەۋدiڭ “پراۆدا” باسپاسىنان 1988 جىلى جارىق كٶرگەن تٶرت تومدىق ەڭبەگiنiڭ بiرiنشi تومىنىڭ حV تاراۋىنداعى (247 – 252 بەتتەرi) كٶتەرiلگەن مەسەلەلەر سٶز ەتكەلi وتىرعان گەنەرال-گۋبەرناتورلاردىڭ وبىرلىق, وزبىرلىق, قانقۇيلى قىساستىقتارىن بارىنشا باتىل دا اشىق ەشكەرەلەيدi. بiز بۇل ارادا سٶزiمiز ەش بۇلدىر, بۇلتاقسىز شىعۋى ٷشiن ا.ي.گەرتسەننiڭ تٷپنۇسقاسىن (ەرينە, ورىس تiلiندە) سول قالپىندا ساقتاي وتىرىپ بەرۋدi جٶن سانايمىز.
“ودين يز سامىح پەچالنىح رەزۋلتاتوۆ پەتروۆسكوگو پەرەۆوروتا – ەتو رازۆيتيە چينوۆنيچەسكوگو سوسلوۆييا. كلاسس يسكۋسستۆەننىي, نەوبرازوۆاننىي, گولودنىي, نە ۋمەيۋششيي نيچەگو دەلات, كرومە “سلۋجەنييا”, نيچەگو نە زنايۋششيي, كرومە كانتسەليارسكيح فورم, ون سوستاۆلياەت كاكوە-تو گراجدانسكوە دۋحوۆەنستۆو, سۆياششەننودەيستۆۋيۋششەە ۆ سۋداح ي پوليتسيياح ي سوسۋششەە كروۆ نارودا تىسياچامي رتوۆ, جادنىح ي نەچيستىح.
مiنە, سول كەزدەگi پاتشالى رەسەي قوعامىنىڭ شىنايى سيپاتى وسىنداي ەدi. بيلiك ەمiرiن بۇلجىتپاي ورىنداۋدان باسقاعا اقىل-دەرمەنi جەتپەيتiن قۇلدىق مiنەزدەگi قاراتوبىر حالىقتىڭ موينىنا مiنگەن قاسiرەت, سٷلiكتەي قانىن سورىپ, بورداي سەمiرگەن ارامزالار ەدi.
ا.ن.گەرتسەن رەسەيدi جايلاپ العان جەمقورلىق پەن جالپاقشەشەيلiك, ەكiجٷزدiلiك پەن جاعىمپازدىقتىڭ بەتپەردەسiن سىپىرعان ۇلى گوگولدiڭ تالانتتى شىعارمالارىن اينالىپ ٶتپەيدi. “گوگول پريپودنيال ودنۋ ستورونۋ زاناۆەسي ي پوكازال نا رۋسسكوە چينوۆنيچەستۆو ۆو ۆسەم بەزوبرازيي ەگو; نو گوگول نە ۆولنو پريمەرياەت سمەحوم, ەگو وگرومنىي كوميچەسكيي تالانت بەرەت ۆەرح ناد نەگودوۆانيەم”, – دەپ ەسكەرتەدi. سٶيتەدi دە ۇلى قالامگەردiڭ باقىلاۋى كٷشتi كەزەڭدە سورلى ورىس حالقىنىڭ تاعدىرىنا تەرەڭiرەك بارىپ, باتىل ەشكەرەلەۋگە ەدiسi جەتپەيتiندiگiن دە ورىندى ەسكە سالادى.
مiنە, وسىنداي حالىق ٷستiنەن كٷن كٶرگەن شەنەۋiكتەرiنiڭ شەكتەن شىققان تەرiس ازۋ ەرەكەتتەرi پاتشا اعزام تٶڭiرەگiنەن موينى قاشىق سiبiر ٶلكەسiندە بارىنشا دەۋiرلەپ كەتكەندiگiن اشىنا جازادى. سونىڭ iشiندە پەستەل (نيكولاي پاتشانىڭ دەكابريست رەتiندە دارعا تارتقان پاۆەل يۆانوۆيچ پەستەلدiڭ ەكەسi), كاپتسەۆيچ تەرiزدi تويىمسىز, توعىشار, جاۋىزدىقتارىمەن سوڭدارىندا قاندى iزدەرi قالعان گەنەرال-گۋبەرناتورلاردى ەرەكشە بٶلiپ الىپ, ەشكەرە ەتەدi. ولاردىڭ قاراماعىنداعى حالىقتى اياۋسىز باسىپ جانشۋى, قان قاقساتىپ قاناۋى ەشقانداي زاڭعا سىيمايتىندىعىن ناقتىلى iس ەرەكەتتەرi ٷستiندە بەينەلەيدi.
“پەستەل زاۆەل وتكرىتىي, سيستەماتيچەسكيي گرابەج ۆو ۆسەم كراە, وترەزاننوم ەگو لازۋتچيكامي وت روسسيي. ني ودنو پيسمو نە پرەحوديلو گرانيتسى نەراسپەچاتوننوە ي گورە چەلوۆەكۋ, كوتورىي وسمەليلسيا بى ناپيسات چتو – نيبۋد و ەگو ۋپراۆلەنيي. ون كۋپتسوۆ پەرۆوي گيلديي دەرجال پو گودۋ ۆ تيۋرمە, ۆ تسەپياح, ون يح پىتال”.
مiنە, باتىس سiبiر ٶلكەسiنiڭ گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ جاۋىزدىق ەرەكەتتەرiن وسىلايشا ەشكەرەلەيدi.
حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسى كەمەرiنەن اسىپ تٶگiلگەنiمەن, جاۋىز پەستەل جۇرتتى ٶز قانىنا ٶزiن تۇنشىقتىرىپ, اسا قاتالدىقپەن جازالايدى. توبولدىڭ بiر مەششانينi جاسىرىن تٷردە قيياقتى ارقىلى كەرۋەنگە iلەسiپ پەتەربۋرگكە جەتiپ, الەكساندر پاتشاعا شاعىمحاتىن تابىستايدى. پاتشا حاتپەن تانىسىپ, قاتتى رەنجيدi.
– ٷيiڭە جٷرە بەر. بiز مۇنى تەكسەرەتiن بولامىز – دەيدi پاتشا.
مۇجىق:
– جوعارى مەرتەبەلiم, مەن ەندi ٷيگە بارا المايمىن. بارسام مەنi ٶلiم كٷتiپ تۇر, – دەيدi. ودان دا مەنi وسى اراعا قاماۋعا الىڭىز.
مiنە, سول قاتىگەز پەستەلدiڭ iسi سەناتتا قارالىپ, بار-جوعى قىزمەتiنەن الىنادى. ال ونىڭ ورنىنا كٶكشەتاۋلىقتاردىڭ كٷنi بٷگiنگە دەيiن كٶشەگە اتىن بەرiپ, ەسپەتتەپ وتىرعان كاپتسەۆيچ كەلەدi.
ا.ي.گەرتسەن بۇل شەنەۋنiك تۋرالى بىلاي دەپ جازادى: “پوسلە پەستەليا ياۆيلسيا ۆ توبولسك كاپتسەۆيچ, يز شكولى اراپچەەۆا. حۋدوي, جەلچەۆوي, تيران, پو ناتۋرە, تيران پوتومۋ, چتو ۆسيۋ جيزن سلۋجيل ۆ ۆوەننوي سلۋجبە, بەسپوكوينىي يسپولنيتەل – ون پروۆوديل ۆسە ۆو فرۋنت ي ستروي, وبياۆليايا مامسيمۋم نا تسەنى, ا وبىكنوۆەننىە دەلا وستاۆليال ۆ رۋكاح رازبوينيكوۆ.
ۆ 1824 گودۋ گوسۋدار حوتەل پوسەتيت توبولسك. پو پەرمسكوي گۋبەرنيي يدەت پرەۆوسحودنايا شيروكايا دوروگا, داۆنو ناەزجاننايا ي كوتوروي, ۆەروياتنو, سپوسوبستۆوۆالا پوچۆا. كاپتسەۆيچ سدەلال تاكۋيۋ جە دو توبولسكا ۆ نەسكولكو مەسياتسەۆ. ۆەسنوي, ۆ راسپۋتيتسۋ ي ستۋجۋ, ون زاستاۆيل تىسياچي رابوتنيكوۆ دەلات دوروگۋ; يح سگونيالي پو راسكلادكە يز بليجنيح ي دالنيح پوسەلەنيي; وتكرىليس بولەزني, پولوۆينا رابوچيح پەرەمەرلا, نو “ۋسەرديە ۆسە پرەۆوزموگاەت” – دوروگا بىلا سدەلانا.
كاپتسەۆيچ مىرزا دا بiرiن-بiرi اۋىستىرىپ, الماسىپ جاتقان جوعارى مەرتەبەلi شەنەۋiكتەردەن, ياعني گەنەرال-گۋبەرناتورلاردان وزبىرلىعى ارتىپ تٷسپەسە, ەش كەمگە سوقپاعان. سايىپ كەلگەندە بiردە-بiر ورىس گەنەرال-گۋبەرناتورلاردىڭ تاپ بiز – تەۋەلسiز قازاقستان جۇرتى ٷشiن ەسپەتتەيتiن ەش قىلىعى جوق قوي. ونى بٷگiنگi شوۆينيستiك پيعىلداعى iشمەرەزدەر بولماسا كٶزi اشىق, iزگiلiك پەن مەيiرiمدiلiكتەن الىس ەمەس كەز كەلگەن ورىس اعايىن بiلمەككە تيiس.
ال پاتشالى رەسەيدiڭ گەنەرال – گۋبەرناتورلارىنىڭ ەسiمدەرi سول رەسەيدiڭ قاي قالاسىنىڭ كٶشەسiنە بەرiلدi ەكەن? مەنiڭشە, جوق-اۋ, سiرە. ەندەشە, بiزدiكi قاي سورلىلىق?!
ەرتەرەكتە كٶكشەتاۋ قالاسىندا شىعىپ تۇراتىن بiر ورىستiلدi باسىلىم ادميرال كولچاكتى اسپانداتا ماقتاعان ۇزىن-سونار دەرەكتi دٷنيەسiن جارييالادى. ال ادميرالدىڭ سولداتتارىنىڭ تەرiسكەي قازاق جەرiنiڭ جەرگiلiكتi جۇرتىن قىناداي قىرىپ, بارىن توناپ, قىزىن زورلاپ ماسقارا ەتكەنi, زاڭ-زييانسىز بiر دٷيiم وتباسىن, تۇتاس اۋىلداردى جەرمەن-جەكسەن ەتكەندiگiن بiز تاريحتان بiلەتiن ەدiك قوي. كولچاك ٶتكەنگi, بٷگiنگi رەسەي تاريحى ٷشiن تۇلعا, كەرەك ادامى شىعار. ال ونىڭ بۇزىقتىعى مەن وزبىرلىعىن تەۋەلسiز قازاقستان جۇرتىنان قالاي جاسىرۋعا بولادى?
يدەولوگييالىق پەرمەندiلiگiمiزدiڭ ەلسiزدiگiنەن وسىنداي وراشولاقتىقتار مەن باسبۇزارلىققا جول بەرiپ قالاتىنىمىز شىندىق قوي.
تاياۋدا قالامىزداعى ونوماستيكالىق كوميسسييانىڭ مٷشەسi رەتiندە بiر وتىرىسىندا بولىپ, قاتتى رەنجiپ قايتتىم. وندا دا ى.التىنسارين ەسiمiن كاپتسەۆيچتiڭ ورنىنا بەرەيiك دەگەن ۇسىنىسىمىز جەردە قالدى. قالالىق مەسليحاتتاعىلار ٶرە تۇرا كەلiپ, وبلىس باسشىسى بۇل ۇسىنىسقا قارسى دەپ قاسارىسىپ وتىرىپ الدى. سوندا بيلiكتەگiلەر ا.ي. گەرتسەننiڭ داڭقتى “بىلىە ي دۋمى” ەڭبەگiمەن تانىس بولماي شىقتى عوي.
بiز تانىسىن, وقىسىن, بەلكiم, كاپتسەۆيچكە دەگەن كٶزقاراسىن ٶزگەرتەر دەگەن ويمەن زارلانا, قورلانا وتىرىپ وسى ماقالانى جازۋعا مەجبٷر بولدىق.
ەندiگiسiن تيiستi ورىندار مەن لاۋازىمدى تۇلعالاردان كٷتەمiز.
تٶلەگەن قاجىباي,
قازاقستان جازۋشىلار وداعى اقمولا وبلىستىق
فيليالىنىڭ تٶراعاسى
"جاس الاش" گازەتٸ
