Qandastar nemese búgingi úsh anyq

Meniń elde turatyn Huddysi degen chechen joldasym bar edi. Sonyń óz aýzynan estigen bir áńgime esime túsip otyr.

Birde osy Huddysi kesh áletinde ózi qyzmet isteitin keńsesinen úiine qarai kele jatyp, ortalyq bazardy qorshap turǵan biik kesek dýaldyń janynan óte bergende, anadai jerden:
– Ái, ái, qaida bara jatyrsyń? Myna buzyqtardan meni qutqara ketpeimisiń?! – degen ashýly daýysty estidi. Sonda bul bunyń ana tilinde – chechenshe daýys shyqqan jaqqa burylyp jalt qarasa, biik dýaldyń bir buryshynda eńgezerdei eki sary orystyń ortasynda eki qoly erbendep, kiriptar halge túsip turǵan osyndaǵy tutynýshylar odaǵynyń ekspeditoryn – óziniń eski tanysyn kóredi.

Huddysi sol arada sál bógelińkirep, oida joqta eki zor­lyq­shynyń  qyspaǵyna  túsip qalǵan jerlesine birden bolysa ketýdiń qisynyn tappai, ekiudai haldi basynan keshirse kerek. Bunyń birden ilgeri umtylmai, kibirtiktei berýiniń sebepteri de joq emes eken. Óitkeni, álgi ekspeditordyń ulty chechen bolǵanymen, alǵan qatyny musylman emes kórinedi. Sodan da shyǵar, ol neme osyndaǵy azǵantai qandastarynyń bas qosýlarynan, qurapattarynan boiyn aýlaq salyp, bólektenip júretinge uqsaidy. Al, munyń ózi chechender arasynda sirek ushyrasatyn, jat minezge jatady. Jalpy alǵanda qaida júrse de tutastyǵynan, yntymaq-birliginen airylmaityn irgesi berik ha­lyqtyń ishinde álgi ekspeditor sekildi birli-jarym shirigen jumyrtqany ózge násildesteri sekildi erekshe unatpaityn Huddysidiń báribir uzaqqa shydamy jetpei, biik dýaldyń tasasynda qoldaryna túsken sorlynyń jaǵasyna jarmasyp, tal túste tonaýǵa kirisken kisápirlerdiń qasyna aiańdap baryp, araǵa túsýge májbúr bolady.

– Ái, jigitter, bularyń qalai? Ekeýiń turyp bireýge jabylǵandaryń uiat emes pe?– dep Huddysi áýeli eki zorlyqshyny mámilege keltirgisi keledi emes pe?

Sóitse, ekspeditordyń qaltasyn­daǵy azǵantai aqshany qaǵyp alǵan buzyqtar, endi, onyń aiaǵyna kigen sý jańa jyl­tyraq týfliin sheshindirip alýdyń áreketine kirisken eken. Buzyqtar qas­taryna barǵan buǵan pysqyryp ta qaramai, oryssha boratyp boqtap jiberedi.

– Janyń barda, qaiqai! Áitpese taiaq jeisiń! – dep doq kórsetedi.

Huddysi bolsa, árine, kapýsta men kartoshkany qorek etip júrgen ishegi jińishke álsizderdiń qatarynan emes, qazaq arasynda ósip qazy men qartaǵa toiyp úirengen tolyq, jýan jigit, aiaǵy kelsaptai, judyryǵy toqpaqtai tomyryqtar áýletinen shyqqan.

– Sonda qanym qainap basyma shyqty, – deidi Huddysi. – Ári qarai úgi­timdi tez doǵardym da, astamsyǵan aqy­maqtardy eki buttarynyń arasynan bir-birlep teýip, shalqalarynan túsirdim. Sodan soń bet, muryndaryn biraz tegistep, shoshqadai shyńǵyrtyp sabadym da, aqyrynda arttaryna qaraýǵa shamalaryn keltirmei, qýyp jiberdim.

– Áb, bárekeldi! – dep sonda biz zor­lyqshylardyń ádil jazasyn bergen joldasymyzdy  qoshemettei bastaǵan­byz. Biraq, Huddysi bizdiń kóterme sózimizge pálendei elp ete qoiǵan joq. Qaita qabaǵyn shytyp, renjigen syńai tanytty.

– Álgi ekspeditordy aitamyn-aý, – dedi. – Kápirlerdiń qyspaǵynan bosatyp jibergen maǵan Alla razy bolsyn aitýdyń ornyna, qaita meni ala kózimen atyp tur.
– Onysy qalai? – dep biz, sonda, kádimgidei tańyrqap qalǵanbyz.
– «Meniń aqsham ana buzyqtardyń qaltasynda ketti. Seniń qaitaryp berýge shamań jetpedi», – dep meni sóge bastady…
– Apyrmai, á?!
– «Ei, jańa der kezinde aitpadyń ba? Endi ol nemelerdi qaidan izdep tabamyn? Qarasyn batyryp, qashyp ketti ǵoi…», – dep men endi ekspeditordyń aldynda aqtala bastadym.
– Adamshylyǵy kem sorly eken ǵoi, – dep sonda biz Huddysige janashyrlyq bildirgen boldyq. – Ondai jaqsylyqty bilmeitinge jaqtasyp neń bar edi? Ekspeditordyń aramnan tapqan artyq aqshasyn urylar oljalap ketse qai­týshy edi? Ózine de sol kerek!
– Basqasha bultarýǵa meniń haqym joq qoi! – dep Huddysi basyn tómen salyp, oilanyńqyrap otyrdy.
– Nege?– dep suraimyz.
– Ol neme qanshama dúnieqońyz, maidapashaq bolsa da, báribir meniń qandasym emes pe?    
– Onda turǵan ne bar eken?
– Qandastyń aty – qandas. Men ony jaqsy kóreiin, jek kóreiin, báribir. Eger, meniń bir qandasymnyń basyna kún týsa, onyń ózge túsi bótennen zábir kórip turǵanyna kózim jetse, men qalaida oǵan kómekke kelip, bolysýym kerek emes pe? Bizdiń halqymyzdyń qatal zańy osyndai. Ony buzsam, men qarǵysqa ushyrar edim, – dedi sonda bizdiń bala jastan tai-qulyndai tebisip birge ósken chechen joldasymyz.

Qandastar deidi… Sonda olar kimder? Ádette bir ulttyń, bir halyqtyń adamdaryn qandastar dep ataimyz. Qazaqta: «Kany birdiń – jany bir» degen sóz bar. Bunyń jalpylama jái sóz emes, tereń maǵynaly, filosofiialyq ózegi bar uǵym ekenine áste-áste kózimiz jetip keledi. Qandastardyń taza biologiialyq, fiziologiialyq jaqyndyqtary bar ekeni qazir ǵylymda kúmán týdyrmaityn jaǵdaiat. Máskeýde nemese Aliaskada, Qytaida nemese Túrkiiada júrgen qazaqtardyń, eger, qandary aralasyp ketken býdandar, áitpese, óziniń ulttyq jaratylysyn umytqan marginaldar bolmasa, anadai jerden bir-birin jazbai tanýyn qalai túsindirer edik? Biz ǵana emes,ózgeler de sóitedi desedi.

Qandastardyń dúnietanymy, psi­ho­logiiasy, minez-qulqy dara-dara, ózgeshe sipattardy quraityny kún­delikti turmystyń ózinde de belgili. Ásirese, ózara jii aralasyp, kórshi otyrǵan elderdiń ulttyq erekshelikteri kómeskilene bastaǵandai kóringenmen, báribir birjola joǵalyp ketpeitinine kári tarih kýálik etedi. Bir ǵana mysal keltire keteiik. Birde biz, Almatydan barǵan eki qazaq, Parij shaharyna ornalasqan IýNESKO keńsesiniń mańyndaǵy restoranda keshki as iship otyrǵan edik. Sálden keiin sol restorannyń esigin aiqara ashyp tastap, ýlyǵan-shýlyǵan bolyp daýystap sóilesken bes-alty adam birden tórge qarai oza berdi. Ońashalaý orynǵa ornalasyp, ózara kúńkildesip áńgime aityp otyrǵan bizdiń álgi ýlyǵan-shýlyǵan topqa tańyrqai qara­ǵanymyzdy baiqaǵan qasymyzdaǵy tilmash frantsýz:
– E, bular jumystan qaitqan italiandar ǵoi, – dep túsindirdi. – Bular ádette osylai erkinsip, katty dabyrlasyp sóilep júredi. Qaitersiń, temperamenti kóterińki halyq qoi!

Shynynda tamaq ishýge kirisken álgi italiandardyń aýyzdaryna budan keiin de tynym bolǵan joq. Ózderi ári pýlemetshe bytyrlatyp tez sóileidi eken…

Al, bizdiń qazaq arasynda as iship otyrǵanda anany-mynany aityp dabyrlap sóileý – qashanda ersilikke jatady. Sondai-aq, dalada týyp-ósken bizdiń áke-sheshelerimiz dastarqan basyna jinalǵan meimandaryna qazirgidei «ish, je!», «alyp qoiaiyq!», «kóterip jibereiik!» degendei kótermeshi sózderdi kóp aitpaýshy edi. «Aldyńa as qoidyq, eki qolyńdy bos qoidyq» degen qaǵidany basshylyqqa alýshy edi.

Sonda, osylaisha ult pen ulystyń, bizdiń taqyrybymyz boiynsha – qandas­tardyń bir-birine uqsai bermeitin minez-qulyqtary, psihologiiasy, sirá, qalai qalyptasqan degen suraq týady. Árine, bul jerde ósken ortanyń, tabiǵattyń, tarihi, áleýmettik tamyrlardyń tike­lei áseri bolmai qoimaityny aian. Qazirgi etnogenez iliminiń negizin qalaý­shy L. N. Gýmilevtiń pikirinshe, etnos­tardyń (ulttardyń) tarihi damýyna geografiialyq aimaqtyń, land­shaf­tardyń yqpaly tipti zor kóri­nedi.

Biraq, bizdiń maqsatymyz – qandastar uǵymynyń tarihi, áleýmettik syrlaryna úńilý emes, sol qandas, násildes árbir individtiń, jeke pendeniń basyndaǵy tanym, psihologiia, moral­dyq-adam­gershilik qasietterindegi ózgeshe­likter men aiyrmalardyń túp tórkin­deri qaida jatqanyna oi júgirtý, jaýaptar izdeý. Men úshin, jazýshy retinde, joǵaryda aitqan chechen joldasym Huddysidiń ózi onsha qalamaityn, tipti, sýqany súimeitin qaiymana bireýge zorlyq jasaýshy qaidaǵy bir buzyq­tardy kórgende qanynyń birden basyna shapshyp shyǵa kelgeni, sodan kóp oilanbastan arashaǵa umtylǵan áreketi qyzyǵyraq. Álsizge arasha túsý kerek ekenin, álbette, bárimiz bilemiz, «sóitý kerek» dep nasihat aitýǵa bárimiz sheber-aqpyz. Biraq, dál álgindegidei tótenshe jaǵdaida Huddysidiń ornynda myna siz ben biz bolsaq, qaidaǵy bir aramtamaq alqash úshin jýan judyryqtarmen tóbelese ketpeitinimizge kepildik berer edim. Birinshiden, qaiybana bireýge ara túsemin dep júrip, óziń taiaq jep qalýyń ábden múmkin. Siz ben biz mundaida óte ustamdymyz, bárin aqylǵa jeńdirýge tyrysamyz, aqymaqpen birge aqymaq bolǵymyz kelmeidi. Solai ma? Al, chechen jigiti Huddysi siz ben bizshe bezbendep turmaidy. Huddysi de, árine, kóshede júrgen jalańaiaqtyń biri emes: joǵary bilimi bar, bizge uqsap moinyna galstýk taqqan ziialy jigit. Aqyl-parasaty, bilimi, biligi siz ben bizden kem emes. Aýdanǵa aty málim azamat, fotojýrnalist. Kóringen kón etikti buzyqtarmen tóbeleske túsýge munyń da qulqy joq. Biz Huddysidi qazaq arasynda óskendikten, qazaq bolyp ketken dep oilaýshy edik. Sóitsek, dosymyz báribir chechen (nohchii) bolyp qalypty. Ol ózge bir chechendi bóten tústi bireýler ortaǵa alyp qiianat kórsetip jatqanda beitarap qala almaǵan… Birden qany basyna shapqan kórinedi.

Bizdińshe, máseleniń bar túiini osy jerde. Qan… Qan men jan áý bastan ajyramas egizdei birge jaratylǵan bolýy kerek. Ol ǵana emes: qan men jannyń qasietteri men sipattary áý bastan ortaq, uqsas, bailanys, birlikte bolýy kerek. Qasietti Quranda jazylǵan joq pa edi: «Adamdy Biz topyraqtyń eń asylynan jarattyq. Odan soń ony uryqtyń tamshysyna ainaldyryp, óte senimdi orynǵa – (jatyrǵa) ornalastyrdyq. Odan álgi uryqty uiyǵan qanǵa ainaldyrdyq. Uiyǵan qandy bir japyraq etke ainaldyrdyq. Bir japyraq etke súiek bitirdik, odan soń súiekke et qondyrdyq, oǵan (jan kirgizip) tiri jaratylysqa ainaldyrdyq» («Mýhmin» súresi, 12-14). Adam miy jete bermeitin mynandai ǵajaiypqa nazar aýdaryńyz: osydan myń jarym jyl buryn hat tanymaityn arabtyń (Muhamedtiń s.ǵ.s.) aýzynan bizge jetken jaratqan Iemizdiń sózin búgingi tájiribege súienetin ilim-bilim tolyq rastap otyr. Sonyń ishinde jatyrda paida bolatyn uiyǵan qannyń ýaqyt ótken soń etke ainalatyny da tap-taza shyndyq eken. Baiqaisyz ba: uryq túskennen keiingi birinshi kezekte – qan turady. Demek, áýelgi kezektegi (biologiialyq jaǵynan qara­sańyz) jaratyndy – kádimgi qyzyl suiyq qan. Qan! Munda osy kúnge sheiin syry tolyq ashylmaǵan tylsym qupiialar bar sekildi kórinedi.

Quran, Islam dini qan ishýge qatań tyiym salady. Qannan jasalǵan taǵam – haramnyń eń úlkenine jatady. Nege? Keibir halyqtardyń (mysaly, Sibirdegi usaq ulystardyń) dastarqanyna qoiatyn qadirli asynyń biri – jańa soiylǵan jas maldyń otqa qaqtap pisirgen qany kórinedi. Biraq, álgi usaq ulystardyń jyn, shaitanǵa, ot pen sýǵa tabynatyn shamandyq politeizm nanymyndaǵy urpaqtar ekenin eskerý kerek. Al, bir Qudaiǵa qulshylyq etýshi monoteizm (islam, iýdaizm, hristian) nanymyndaǵy násildester arasynda mundai jabaiy ádetterdiń kezdesetini jóninde estip, bilgen emespiz. Qaita monoteizm nanymyndaǵylar qan ataýlyny qasiettep, kieli nársedei kóretini málim. Máselen, el ishindegi mal soiatyn estiiar qazaqtyń árqaisysy baýyzdaý qandy shuńqyrǵa aǵyzyp, aiaqqa bastyrmai kómip tastaidy. Qan kórse, qatty korqyp, júrekteri lobli bastaityndar da – kópshilik. Tipti, maman dárigerlerdiń bári birdei hirýrg bolyp shyqpaityny olardyń qabiletteriniń jetimsizdiginen emes, psihologiialyq tosqaýyldan óte almaǵandyǵynan ekeni daýsyz.

Bir mysalǵa júgineiik. Resei ǵalymdary Iu. Být pen V. Nesterov terminaldyq laboratoriialarda júrgizgen zertteýler náti­jelerin jariia etipti. Bulardyń paiymdaýynsha, árbir qoldan óltirilgen haiýanattar denesinde «ajal sáýleleri» (gavvah – jannyń qinalýynan týatyn erekshe energiia) atalǵan ushqyndar paida bolatyn kórinedi. Eger, osyndai ushqyndardy arnaiy quraldar arqyly jinaqtap, kúsheitse ári  sony  ártúrli tiri organizmderge baǵyttap jiberse, asa ziiandy, qaýipti ózgeristerge ushy­raidy eken. Al, qan ishetin, qannan qýyryp kotlet jeitin baiǵustardyń ahýaly keiin qandai bolatynyn ózińiz boljap kóre berińiz: azǵyndaý men azýdyń, azaiýdyń, aqyr sońynda jer betinen joǵalyp, quryp ketýdiń kóp sebepteriniń biri osyndai jabaiy ádetterde jatpasyna kim kepil?

Qan – biologiialyq jaratylysy jaǵynan da, filosofiialyq tuǵyrlar tur­ǵysynan qaraǵanda da qasietti, kieli uǵym, kúrdeli sýbstantsiia ekenin burynǵy, búgingi ǵylymi zertteýler dáleldep otyr. V.I. Lenin bastaǵan bolshevikter Resei imperiiasyndaǵy bilik basyna kelgen soń kóp uzamai kórnekti bolshevik, ǵalym, filosof A. Bogdanovtyń basqarýymen qan zertteý institýtyn qurǵany teginnen tegin emes eken. Kúni búginge sheiin ómir súrip kele jatqan osy ǵylymi ortalyqta keshegi sovet ókimeti jyldarynda óte qupiia zertteýler júrgizilgenge uqsaidy. Ózge de eýropalyq ǵalymdar M. Gendel, S. Grof, R. Shnaider, P. Nihans, Girshfeld t. b. ótken ǵasyrdyń basynda, ásirese, 30-40-jyldarda adam qanyn zertteýshi laboratoriialar ashyp, árqily tájiribeler jasaidy ári olardyń birazyn keiin rasizm teoriiasyn jasaýshy búldirgish buzaqylar paidalanýǵa tyrysady…

Bizdiń uqqanymyz: adamnyń qanynda erekshe qasietter bar kórinedi. Máselen, jeke individtiń qanynyń qy­zýyna, aǵysyna zer sala otyryp,  onyń minez-qul­qyndaǵy, moraldyq   bol­mysyndaǵy talai qubylystardy anyq aiyrýǵa bolady eken. Bul ǵana emes, qan árbir adamnyń násildik, jeke bastyq sipattaryn saqtap qalýshy birden-bir sýbstantsiia retinde anyqtalypty. Bul ǵana emes, Resei ǵylym akademiiasynyń mi zertteý ortalyǵyn uzaq jyldar basqarǵan I. P. Behterevanyń pikirinshe, adamnyń miyna shoǵyrlanatyn aq­parat­tyń bári syrttan,  áldebir belgisiz tolqyndar aǵyny arqyly jetip jatady. Al, P. Gariaev, A. Berezin, G. Komissarov t. b. ǵulamalar sol shoǵyrlanatyn aqparattyń bári DNK júiesindegi genalarda saqtalady degen burynǵy tujyrymdardy teriske shyǵaryp, aq­pa­rattar árbir tiri organizmder jara­tylmas buryn áldeqaida, alys kosmostaǵy tolqyndyq gologrammalarda jinaqtalady degen dálelge júginedi. Qysqasha aitsaq, adam miyna negizgi jaratyndy aqparat qan aǵymdary arqyly jetip jatsa kerek. Al, qannyń ózi – kosmostyq tolqyndy gologrammada jinaqtalǵan «buiryqtardy» qabyl­daýshy birden-bir qainar kóz, qamba sekildi. Qarapaiym túsinikti tilge aýdarsaq, seniń ómiriń, taǵdyryń, minez-qulqyń – bári-bári qan túiirshikterine aldyn ala, atam zamanda «jazylyp» qoiady desedi. Mi degenimiz kádýilgi deshifrator, qandaǵy «jazýdy» oqyp-tanýshy, oqyp-tanyǵan soń tiri organizmge sheshýshi yqpal jasaityn, júike jelilerine jetkizip otyratyn kóshir sekildi eken. Árine, bul aitylǵandardyń birazy áli de ǵylymi gipoteza bolar.

Degenmen, «qany birdiń – jany bir» dep maqaldaityn atam qazaqtyń kóre­gendigine qol qoiýǵa bolady.

Taǵy bir tamashasy bar eken. Qanǵa kelip jinaqtalatyn álgi tirshilik aqparattary alystaǵy kosmostyq keńistikten jerge jaryq tolqyndary – fotondar arqyly jetip jatatyny anyqtalypty. Qasietti Qu­randy ashyp oqyp kóreiik. «Alla aspan­nyń da, jerdiń de nury. Ol beinebir búrkeýdegi (qýystaǵy) sáýlege uqsaidy, aitalyq, búrkeý bar jerde shyny-shisha tur, shishanyń ishinde shyraq bar… Alla qalaǵan pendesin, mine, osy nuryna bóleidi…» («Nýr» sýresi, 35). Kosmostan kelip jatatyn foton aǵyndary degenimiz – osy, Allanyń nury emes pe eken?

Búkil ǵalamnyń negizi, qozǵaýshy kúshi – kvant (jaryqtyń usaq bólshekteri), al, sol kvantty ǵalamǵa taratýshy «kýrer» tasymalshy – kosmostyq sáýleler bolyp shyqty emes pe? Sol ǵalamdyq sáýlelerdi, habarshylardy boiyna jinaýshy, sińirýshi «hatshynyń» biri adamnyń qan túiirshikteri desedi. Bul -– búgingi ǵylymnyń jetken jetistigi. V. I. Vernadskiidiń biosferalyq teoriiasy da túptiń túbinde osyny rastaidy.

Mundai filosofiiany musylman­dar­dyń qasietti Qurany da bekite túsedi. «Nur shashyratyp kúndi, jaryǵyn jai­ǵyzyp aidy jaratty Alla» («Júnis» sýresi, 5).

Biz sonda kosmostan shashyraǵan nur­lardy qanymyzǵa sińirgen sana iesi, áýel bastan, álimsaqtan taǵdyr-talaiymyz, jan-jaratylysymyz bólekshe, oqshaý jara­tylǵan tirshilik kózderi ekenbiz. Bárimizdiń qany­myzdyń túsi qyzyl bolǵanmen, tilimiz ben dilimizde aiyrym-aishyqtarymyz tolyp jatqan, ázelden jaratylystyń qa­laýy­men jaryq dúniege kelgen ulttar men ulystarmyz.

Biz – qandastarmyz. Biz – qazaqpyz. Bizdiń taǵdyrymyz, tarihymyz, tilimiz, dinimiz, dúnietanymymyz, minez-qul­qymyz ortaq. Óitkeni, bizdiń alpys eki tamyrymyzdy qýalap aǵyp jatqan qanymyz ortaq. Biz ár túrlimiz, biraq, tegimiz, túbirimiz, bitim-bolmysymyz tórkindes. Bul ári ózimizdiń qalaýymyzben bolǵan qubylys emes – jaratylystyń zańdylyǵy. Jaratylystyń tek qazaq qandastarǵa ykylasy aýyp, osylai oqshaý jaratpaǵany da túsinikti. Jer betindegi árbir etnostyń: «Men qytaimyn, men oryspyn, men nemispin, men túrikpin, men arabpyn, men chechenmin» dep maqtanýǵa haqysy bar. Óitkeni, jaratylys áý bastan eshkimniń ala qoiyn bóle qyrqý nietinde bolmaǵan.

Qandastar, beinelep aitqanda, tutas dene sekildi: on eki músheńniń bir jeri aýyrsa, tula boiyńnan maza ketedi emes pe? Kúndelikti tirshilikte seniń qandastyq qasietiń qýanysh, shattyq ústinde emes, qaiǵy-qasiret kezinde kóbirek kórinetini bar. «Aǵaiyn – bir ólide, bir tiride» dep maqaldaityn qazaq, máselen, qalyń eldiń basyna qaýip bulty tóngen shaqta ánsheiindegi salǵyrttyǵyn, boikúiezdigin tez jinap qoiyp, shamasy jetetinderi «attandaǵan» azamattar qataryna baryp qosylǵan. Bizdiń qandastarymyz buryndary da, keiinderi de ar-namysyn áste astamsyǵan bótenniń tabanyna salyp taptatyp kórmegen. Áli jetpese de, álýettiniń tabanyn jalap tómenshiktegen jeri joq. Kenesarydan, Amankeldiden bermen qarai jalǵasyp, Qairat Rysqulbekulyna sheiin ulasqan ulttyq minezimizdiń bir qyry osyndai bolsa kerek. Biraq, biz bul arada ulttyq erekshelikterimizdiń sipattaryn anyqtap, zerttemek emespiz. Sol ulttyq erekshelikterdiń túp qazyǵy – qanda, qandastyqta jatqanyna nazar aýdarmaq niettemiz. Álemdik tarihi qubylystarǵa, etnostardyń ósip-órkendeýi men jer betinen joǵalyp ketý sebepterine jańa kózqarastar qalyptastyrǵan L.N. Gýmilev: «Qan aralastyrý túptiń túbinde kez kelgen ultty, kez kelgen memleketti az ýaqyttyń ishinde qurdymǵa ketiretini aqiqat», – dep jazypty.

Etnosferanyń asqan bilgiri osylai dese, kommýnistik dúnietanymnyń bilgiri V. I. Lenin: «Bir memleket aimaǵynda ómir súrip otyrǵan ulttardy bólshekteý ziiandy, bizder, marksister, olardy jaqyndastyrýǵa, qosýǵa tyrysamyz… Marksizm kez kelgen ultshyldyqtyń ornyna – internatsionalizmdi, eń jo­ǵarǵy birliktegi barlyq ulttardyń qosy­lýyn qoiady», – dep ashyq aitqan. «Qosylýdyń» orysshasy – «sliianie natsii» aiqynyraq, kúshtirek estiledi.

Qazir bárimizge belgili bolyp otyrǵandai, keshegi qyzyl imperiia sol imperiia qaraýyndaǵy az halyqtardy internatsionalizm nasihatyna súiene otyryp, birjola kosyp jiberý úshin barlyq amal-áreketterdi qoldanyp-aq baqty. Bizdiń bárimiz «sovet halqy» degen tegin, tilin, dilin, dinin umytqan jańa bir sýper-etnosqa ainalýymyz kerek edi. Eger, taǵy da bir jetpis jyl osyndai alakúlik saiasattyń jeteginde júre bergenimizde, otarshyldardyń ejelgi armany júzege asýy ábden múmkin bolatyn. Óitkeni, joǵarydaǵy L.N. Gýmilev negizin qalaǵan etnogenez ǵylymy adamzattyń sońǵy tórt-bes myń jyldyq tarihynda mundai qubylystardyń jii kezdeskenin taiǵa tańba basqandai etip dáleldep berdi.

Sonda, az ulttardy qosyp (durysy – joiyp) jiberýdiń eń tóte joldary qandai edi? Birinshisi – biz úshin áli de jumbaq jaqtary kóp ár túrli qupiia laboratoriialarda júrgizilip kelgen, adam qanyn jan-jaqty zerttegen ǵylymi tájiribeler bolsa kerek. Keibir derekterde KSRO-da baiaǵyda A. Bogdanov negizin qalaǵan institýt uzaq jyldar boiy ár tekti adamdardyń qandaryn quiý, almastyrý, aralastyrý arqyly bir-birine áserin, yqpalyn hattap qaǵazǵa túsirip, «kúshti» qandardyń «álsiz» qandardy ózgertip, jutyp qoiatyn jaǵdailaryn dáleldegen, muny álgindei saiasi maqsattarǵa paidalanǵan degendei pikirler keltirilgen. Eger, bul rasqa shyqsa, naǵyz rasistik zymiian ádisińiz sol bolar edi. Ekinshisi – biz úshin aidan anyq aralas nekelerdiń jyl ótken saiyn kóbeie túsýi. Joǵaryda L. N. Gýmilev jazǵan qan aralas­tyrý naýqany degenińiz tup-týra osy emes pe?

Budan shyǵatyn qorytyndy: jappai qan aralastyrý – airyqsha az sandy ulttardy joiyp, belgili bir memlekettik qurylymda ústemdik etýshi sýper-etnosqa sińirip jiberý saiasaty edi. Adamzat tarihynda talai márte qaitalanǵan osy qubylystan taǵdyrdyń talaýymen aman ótken myna siz ben bizge búginderi «táýba-táýba» dep, tilimizdi kálimaǵa keltirýge bolady.

Biraq, qazirge sheiin bizdiń Otanymyzda aralas nekeler sanynyń qaptap ósip bara jatqanyn zor jetistik sanap, muny internatsionaldyq tamasha ideialardyń, ásirese, Qazaqstanda órken jaiǵanyn elden erek qubylys retinde aityp júrmiz. Ásirese, bizdiń elimizdegi eń yqpaldy telearnamyz «Habar» ai saiyn, apta saiyn Qazaqstandaǵy aralas nekelerdi erekshe nasihattap, dáripteýden jańylmai keledi. Jýyqta Kostanai oblysyndaǵy turǵyndardyń 35 paiyzy aralas nekede tatý-tátti ómir súrip jatqanyn zor maqtanysh, áleýmettik jetistik retinde jariialap jiberdi… Árine, árbir esi durys kisi halyqtar arasyndaǵy túsinistikke, beibit qarym-qatynasqa qarsy turmaidy. Bul jaǵynan bizdiń qazaqqa eshkimniń ókpesi joq. Biraq, «týys bolaiyq», «internatsionalshy bolaiyq» dep qyzdarymyzdy qalyńsyz alyp, jigitterimizdi urynsyz noqtalaǵan kólgir, ekijúzdi saiasattyń ar jaǵynda – ultsyzdandyrý nieti jatqanyn uǵyný sonshalyqty qiyn nárse me?

Qany aralasqan nekeden týǵan ul, qyzdarymyzdyń júris-turysyna bir mezgil úńilip qarańyzshy. Árine, olardyń arasynda qabiletti, áreketshil, belsendi tulǵalar az emes. Patriottar da jetkilikti. Biraq, solardyń keibireýleri naǵyz qazaqy, ulttyq ortaǵa túskende psihologiialyq jaǵynan yńǵaisyz, beimaza halge túsetini yp-ras. Óitkeni, olar naǵyz qazaq qaýymyna tán tól minezderdi, ádetti, ásirese, ádepti bile bermeidi. Bul jerde dúbára mentalitet pen týma mentalitet syiyspaidy, birin-biri qansha syilaǵysy kelse de, sáikes kelmeidi. Ári munda jeke adamdardyń eshbir kinási joq. Bári – qan aralasýdyń áserinen. Óitkeni, bizdiń qanymyz boiymyzdaǵy barsha aqparattyń, onyń ishinde psihologiiaǵa, minez-qulyqqa katysty genetikalyq uryq­tardyń kózi kórinedi. Bul ǵylym – adamtaný ǵylymy dáleldegen aqiqat.

Ýaqyt ozǵan saiyn jer ústindegi gomo sapiens násilderiniń talai qupiia syrla­rynyń ashyla beretinine kúmán joq. Sonyń biri – sonaý Nuh paiǵambar zamanynda bir tilde sóilegen (muny qazirgi lingvistika tarihy da joqqa shyǵarmaidy) adamzat urpaǵynyń kele-kele ár túrli ulttarǵa, ulystarǵa bólinip ketýi, sol ár túrli ulttar men ulystardyń bolmys-bitimderi qalyptasýyndaǵy áleýmettik faktorlarmen qatar jer aimaǵyndaǵy biosferanyń, kosmostyq energiianyń qyzmetine qatysty yqylymdar. Bizdiń paiymdaýymyzsha, qandastyqtyń ózi de – sondai qupiia, asa kúr­deli yqylymdarǵa jatady.

Qandas bolý – qandastardyń moinyna biraz mindetter júkteidi. Bul týrasynda ulyq paiǵambarymyz Muhammedtiń (s. ǵ. s.) hadisterinde óte jaqsy aitylǵan.

«Qandastaryna mensinbei qaraǵan­darǵa Allanyń raqymy túspeidi».
«Osy dúniede zaýalǵa ushyratyp, o dúniede shapaǵatsyz qaldyratyn kúná­lardyń biri – qandastarymen qaty­nasyn úzip, olarǵa qarsy bolý».
«Qudiretti Alladan molshylyq kútip, ómirin uzartýdy suraǵan árkim týys­qandary aldyndaǵy boryshyn ótesin».

Osy hadisterdiń maǵynasyn jete túsingen adamǵa ózgeshe ósiet, naqyldap nasihat aitýdyń qajeti bar ma?

Qazaq jurty táýelsiz, túpkilikti azat memleket bolyp qalýy úshin, bizdińshe, úsh anyq bar. Olar: jer birligi, til birligi jáne din birligi.

Osy atalǵan úsh birlikke jetý úshin, sóitip aidarymyzdan jel esip jetisip júrý úshin eń birinshi qajetimiz – ózimizdiń týǵan turaǵymyzda, Qazaqstan atalatyn ulan-baitaq dalamyzda qazaq halqy qalaida qalyń kópshilik bolyp birjola ornyǵýy kerek. Al, týǵan jerde osy kópshilik qandastarymyzdyń shamasy 80 paiyzdan kemip ketpeitin kórsetkishke qolymyzdy jetkizsek, qazaqqa keletin jaý joq dep bilińiz.

Áldeneshe júzdik jyldarǵa sozylǵan aq, sary, qyzyl imperiialar tusynda azattyq jolyndaǵy aiqastarda azaia-azaia kelip, odan soń qasaqana jasalǵan ashtyq, qyrǵyn, jer-sýlardy tartyp alyp, taqyr shólderge qarai yǵystyrý sekildi árqily úrgin-súrginniń arqasynda Eýraziia aimaǵyndaǵy ejelgi dalalyq órkenietti jasaýshy uiytqy ulystardyń biri – myna bizder, qazaq qandastar, óz jerimizde otyryp keshegi Keńestik imperiia kezinde eń qaýipti, qaterli shetinge deiin, 30-40 paiyzdyq azshylyq deńgeiine jetken ekenbiz. Ári sol at tóbelindei azǵantaiǵa ainalǵan ulttyń 40 paiyzy óziniń ana tilin bilmeitin bolypty. Endi, biraz 50 jyldai ýaqyt otarshyldyq qamytyn kiip júre bergenimizde, joǵaryda aitqan úsh anyqtyń saýtamtyǵy qalmaidy eken.

Áitkenmen, kóktegi ulyq Iemiz áýel basta bizdiń kazaqqa osynshama ulan-baitaq jerdi bostan-bosqa bóle-jaryp bermese kerek-ti. Taǵdyr-jazmyshtyń da ózinshe bir esebi bolǵan shyǵar dep oilaimyz. Ejelden Qazaqstan atalǵan, ashy ishektei sozylǵan irek-irek shekara syzyǵynyń ishine eń keminde bes Frantsiia syiyp ketetin baitaqtyń asty-ústi ál ázirde taýsylyp bitpes qazyna bailyq ekenine búginderi shúkirshilik etemiz. Otarshyldyqtan qutylǵan jyldar ishinde (bul tarih úshin qas qaǵym sát emes pe?) 40 paiyz degen qorqynyshty shetinnen shyǵyp, 57-59 paiyz degen qanaǵattai turarlyq meje­ge jetip qalyppyz. Demek, jyl ótken saiyn kóbeiip keledi ekenbiz. Eshbir soǵys-janjalsyz, taǵdyrdyń ta­laiymen, tarihtyń qalaýymen kelgen táýelsizdigimiz jyldaryndaǵy eń zor tabysymyz, kóńilimizge medet qylyp ustar bir ustanymymyz osy qandas­tarymyzdyń qarqyndy qadammen kóbeie bastaýy bolar-aq.

Osy kúnge sheiin azdyqtan kórgen qorlyǵymyz az emes. Qazaq qandastardyń esh ýakytta erjúrektikten, márt­tikten, qaisarlyqtan kemdikte bolǵan kezi joq. Burynyraqtaǵy dúnieni aibatymen titiretken tarih qoiqaptaryn qozǵamai-aq, keiingi qazaq handyǵyn qurǵan dáýirden bergi oqiǵalardy qiialmen sholyp qarasaq ta, áýelde shyǵys jaqtaǵy basqynshylarmen 200 jyl, odan soń taǵy sondai mezgilge jýyq batys jaqtaǵy basqynshylarmen urys salyp, azattyǵyn qorǵap baqqan ata-babalarymyzdyń urpaqtary báribir otarshylyqtyń tabanyna baryp tússe, munyń túptep kelgende jalǵyz ǵana sebebi bar edi. Biz az edik, al, jaý jaǵy qashanda qaraqurym kóp edi.

Osy kúnge sheiin bizdiń aramyzdan shyqqan  bilimpazdardyń bári derlik (onyń ishinde ataqty aǵartýshylarymyz, aqyn, jazýshylarymyz bar) qazaqtyń sory qashanda alaýyzdyq pen rýshyldyq, ulys-taipalarǵa bólinýshilik boldy degendi jii qaitalap keldi. Al, osynyń negizinde qate qaǵida ekenine – basqalardy qaidam, myna meniń jyl ótken saiyn kózim jete bastaǵanǵa uqsaidy. Ras, qazaq atam qashannan rý, taipalarǵa bólingen, biraq, eshqashan irgesin aýlaqtap, bótenge, jatqa ainalmaǵan. Eger, qazaq qandastar ejelden ózara bólektenip, jeke-dara ómir keshýdi kóksegen bolsa, osynshama baitaq pen bailyqty ielenip, qalai qorǵap qalar edi? Bizdiń ata-babalarymyz týǵan jerdi jaýdan qorǵaý kezeńderinde ǵana Mártóbe men Kúltóbeniń basynda bas qosyp, birigip ketýshi edi degenmen shektelsek, bálkim, tarihqa qiianat bolar edi. Bizdiń ata-babalarymyz qazaq qaýymyndaǵy kúlli áleýmettik máselelerdi, sonyń ishinde ártúrli daý-damaily, qaqtyǵysty oqiǵa­lardyń bárin derlik sol ejelgi tai­palyq múddelerdi (demek, kópshilik halyqtyń qalaýyn) eskere otyryp, ádil­dik pen adamshylyq jolymen sheshýdi murat etkeni haq. Ári sol sheshimderdiń bári kópshiliktiń kóz aldynda, naǵyz dalalyq demokratiia ádisimen júzege asqan. Álbette, bilik tizgini rý, taipalar arasynan tabiǵi suryptaý, báseke jolymen sýyrylyp shyqqan (taǵaiyndalǵan emes!) bilerdiń qolynda bolǵan. Al, sonda, búgingidei ákimshilik shekaralarǵa bólinbegen ushy-qiyry joq uly dalany jailap júrgen ulystardy basqarýdyń basqasha qandai qisyndy bolýy múmkin edi? Sirá, qazaq kaýymyndaǵy burynǵy rý, taipalyq basqarý júiesi – bólinýdiń emes, el bolyp, jurt bolyp birigýdiń, jai talastyń bárin taitalasqa ainaldyrmai, kóppen birge keńesip, ortaqtasyp, ortaq mámilege kelisip sheshýdiń kórinisi desek – shyndyqqa keledi. Mundaida kóp­tiń de, azdyń da múddesi eskerilmek, óitkeni, munyń bári eldiń kóz aldynda jariialyq jaǵdaiynda ótip jatsa kerek-ti. Árine, kazaq qaýymynyń óz ishindegi uitqymaly oqiǵalardyń bárinde az ben kóptiń tarazysy árdaiym teń túsip otyrdy dep eshkim aita almas. Atalasy kóptiń úlesi de mol bolǵany anyq. Sondyqtan da, sol kezdiń batagóileri: «Ulyń otyz, qyzyń qyryq bolsyn!» – dep tilek tileidi eken. «Kóp qorqytady, tereń batyrady» degen eskertpe sóz de sol eski dáýirden qalǵan. «Kósegeń kógersin!» degen kóne tilektiń de kómeii – ós, órkende, kóbei degenge saiady.

Birinshi anyq – jer birligi dedik. Ata zańymyz boiynsha búgingi táýelsiz Qazaqstan – federativtik emes, ýni­tar­lyq memleket. Ýnitarlyqtyń maǵy­nasy – jeri birtutas, bólinbes, ból­shek­tenbes ielik, onyń egemeni jalpylap aitqanda qazaq memleketi, qazaq halqy degen qarapaiym sóz. Bizde eshqandai ózge territoriialyq derbes qurylymdar, avtonomiialar bolýǵa jol joq. Al, osy ata zańda bekitilip berilgen týǵan jerdiń birtutastyǵyn, onyń shekarasyn buljytpai saqtap qalýǵa, sóitip ony keler urpaqtarymyzdyń máńgilik murasyna ainaldyrýǵa eń múddeli ult – osy aimaqty ǵasyrlar boiy jailap, qanymen, janymen qyzǵyshtai qorǵap kele jatqan, asqan erjúrek te batyr, biraq, ańqaý, ańǵal, adal jurt – qazekem ekeni taǵy belgili. Al, paida tabý úshin qunarly aimaqtarymyzdy satyp alyp, bálkim, búgingi kúni jumyssyz júrgen jas­tarymyzdy iske jegip, olardyń kúnkórisin jeńildetýi ábden múmkin qany basqa nemese túbi shiki bireýler áldeqandai neǵaibyl zamandar týsa (Alla ondaidyń betin aýlaq qylsyn!), qolyna qarý ustap, ejelgi eńký-eńký jerlerdi janyn qiyp qorǵai qoiar ma eken? Ondaida eń aldymen sol keshegi Aǵybai men Qabanbaidyń, Qobylandy men Raiymbektiń urpaqtary atqa qonatyny aqiqat.

Ekinshi anyq – til birligi dedik. Ár túrli tildi igergen adamdar bar, biraq, ár túrli tilde sóileitin halyqtar joq. Qytailar – qytaisha, orystar – oryssha, nemister – nemisshe sóileidi. Eger, qalyń qytai oryssha (nemese japonsha, kárisshe) sóilei bastasa, dúniede Júńgo (bizdińshe, Qytai) atalatyn uly memleket bolmas edi. Áitpese, ormandai qalyń orys frantsýzsha sóilei bastasa, dúniede Resei atalatyn uly memleket bolmas edi. Qazirde aǵylshynsha úirený jappai modaǵa ainaldy. Biraq, anaý japondyq, anaý frantsýzdardyń óz tilderin ógeisitip, tep-tegis iankishege kóship ketetinderine sený qiyn. Óitkeni, olardyń árqaisysy jer betinde pálenbai ǵasyrlar boiy ómir keship kele jatqan egemendi elder. Úsh halyqtyń, úsh tildiń basyn quraǵan Shveitsariia atty memleket – qoldan jasalǵan jasandy qurylym, nonsens, jeke tájiribe ǵana, bul eshkimge úlgi-ónege bola almaidy. Álemniń ár qiyrynda kezdesetin federativtik quramalardyń bári de saiasi mámile men májbúrlikten týǵan, shyn mánisinde son­dai  elderdiń bárinde negizgi uiys­tyrýshy ulttyń tili ústemdik jasaidy. Shyn mánisinde til birligi joq jerde – egemendi eldiń tutastyǵy týraly aitý artyq.
Búgingi tańda jalpyǵa ortaq, kóp­shiliktiń bárine qajet ulttyq tili qalyptasyp    úlgermegen  bir ǵana memleket bar, ol – bizdiń súiikti Qazaq­stanymyz. Irgemizde jatqan Ózbek­standa – ózbekshe «gápiredi», Tájikstanda – negizinen tájik­sheden basqa tilde «qoq etpeidi», Túrik­menstandaǵy jaǵdai da sondai – túrikmenshe. Ádette tarihty, taǵdyrdy kinálaýǵa áýespiz. Keshegi qyzyl imperiia dáýirinde zorlyq-zombylyqty ózgelerden kóbirek kórgenimiz de ótirik emes. Biraq, keide ózimizdiń ózbek aǵaiyn­nyń: «Orys bolý úshin – aldymen qazaq bolyp al!», áitpese: «Qazaqtyń iti de zákún, zákún dep úredi!» – degen qaljyń sózi esińe túsedi. Basqa baýyr­lasta­rymyzǵa qaraǵanda Keńestik ideologiiany boiymyzǵa molyraq sińir­gen, kezin­degi internatsionalistik uran­dardyń pármendiligin, qazaq tilindegi mektepterdiń jappai jabylyp, oqý, bilim, óndiris salasynda, odan keiin ákimshilik, bilik basynda tek orys tiline júirik mamandardyń ǵana ornalasqanyn kórgen, sol jetpis jyldyń ishinde ósip-órkendegen qaýymnyń dúnietanymy, qulqy-peiili, mentaliteti ájeptáýir ózgeristerge ushyraǵanyna kózimiz jetip otyr. Basqasy – basqa, al, jergilikti turǵyndarynyń 90 paiyzynan astamy kádimgi qarakóz qazaqtar bolyp keletin Qyzylorda oblysynda, máselen, osy kúnge sheiin orys mektepterinde oqityn oqýshylardyń deni qazaq qandastar kórinedi. Qyzylorda men Shymkentten shyqqan ziialylardyń birazynyń otbasynda osy kúnge sheiin balalary oryssha sairap otyratyny taǵy ótirik emes.

Sonda qaitpek kerek? Árine, kez kelgen til qajettilik jaǵdaiynda ǵana ómir súre alady. Qazaq tiliniń qajettiligin arttyrýdyń jalǵyz joly – osy tilde sóilei­tinderdiń sanyn kóbeitý. Al, jurty­myzdyń sanyn jedel kóbeitýdiń qazirgi tóte ádisi ár túrli memleketterde jailap júrgen qazaqtardyń kóshin ata qonysqa qarai birjola buryp áketý, durysy – buryp ákelý. Airyqsha Qytai jailaǵan birjarym million qandastarymyzdy, Ózbekstan jailaǵan millionnan astam qandastarymyzdy qara shańyraqqa ákelip qonystandyrmai, jýyq arada bizdiń tildik, demek, eldik mártebemizdi kóterip áketý ońaiǵa túspek emes.

Úshinshi anyq – din birligi dedik. Munyń qazir airyqsha mańyzdy ekenin endi ǵana túsine bastaǵandaimyz. Áli qabyrǵasy bekip, buǵanasy qatyp kete qoimaǵan bizdiń jas memleketimizde kópdińdilikke oryn berilse, budan asqan qaýip-qater joq. Jeke adamnyń ojdan-senimine eriktilik pen tańdaý bolǵany aiyp emes, biraq, ata-baba­myz ázelde qabyldap, óziniń rýhani uranyna, ideologiialyq, tipti, saiasi (bul sózderden qoryqpaýymyz kerek) tanymyna ainaldyrǵan Islam dininiń tutastyǵyn mynadai táýel­sizdik pen bostandyqqa shyqqan dáýirde Batystaǵy aiǵaishylardan qor­qyp, demokratiianyń dodasyna salyp, ólgen toqtynyń denesindei súirelei berýdiń eshbir jóni joq. Islam bizge ata-babalarymyz ustanǵan din bolǵandyqtan ǵana etene emes. Islam adamzattyń aqyrǵy aqiqat dúnietanymy bolǵandyqtan bizge etene, ol – Qudai joly, ádildik pen shyndyq murattarynyń boiamasyz, búkpesiz bas qosqan kodekster jiyntyǵy. Bul dinniń ári bizdiń talai soqtyqpaly soqpaqty keshýlerdi bastan ótkergen el-jurtymyzǵa qashanda demeý, súieý bolyp kelgenin de umytpasaq kerek.

Árbir táýelsiz bostan memlekettiń qaýipsizdik múddeleri bar ekeni ekiniń birine belgili. Sol múddelerge tikelei qarsy áreket etip júrgen túr-túsi jyp- jylmaǵai qastandy dini sektalardyń tamyr jaiýyna múmkindik bermei, osy bas­tan otap qyrqyp tastamasaq, pálen ýaqyt ótken soń óziń – musylman, ulyń – iegovist, qyzyń – krishnait bolyp shyǵyp, bir dastarqan basynda otyryp as ishýge zar bolyp qalýyń múmkin, ei, ańqaý, ańǵal jurtym!

Qazirgi álemdegi demografiialyq ahýal jóninde alandaýshylyq bar. Bireýler: «Oibai, jer betindegi adamdar sany oisan kóbeiip barady. Qazir 6 milliardtan asyp kettik. Osy ǵasyrdyń aiaǵynda 8 milliardqa jetedi ekenbiz. Odan ári qarai eselep óse bersek, aspan asty, jer ústindegi bailyqtardyń kózi sarqylyp, tep-tegis joqshylyqqa, ashar­shylyqqa ushyraidy ekenbiz» dep baibalam salady. Maltýs zańy degen birdeńe bar. Onyń paiymdaýynsha, jer betindegi adam sanynyń ósýi geometriialyq progressiia jolymen, al, sol adamnyń kúnkóris kózderiniń ósýi arifmetikalyq progressiia jolymen júretin kórinedi. Munyń ózi ári biologiialyq zandylyq eken-mis. Bul da, sirá, anaý Darvin ilimi sekildi, oidan shyǵarylǵan, turpaiy, mehanikalyk tásilderge negizdelgen jalǵan aǵymdardyń biri bolsa kerek. Bolashaqta jer betine adam syimai ketip, tek sol sebepten ǵana qurdymǵa ketiredi dep oilaýdyń ózi, sypaiylap aitqanda, ushqarylyq. Shynynda sol jerdi, ondaǵy tirshilik ielerin jaratqan, olardy ǵana emes, kúlli ǵalamdy qatesiz, qapysyz basqaryp otyrǵan Qudiretti kúsh bár-bárin kúni buryn shotqa salyp, eseptep qoiǵan emes pe? Ázirshe ǵalamdyq «kompiýterlik» júieniń tittei de, tipti, jarty gradýsqa burys ketkenin baiqaǵan birde-bir astronom, birde-bir fálsafashy joq. Endeshe, kóbeiýmen qorqytýdyń da ar jaǵynda – jymysqy saiasat jatyr dep oilaýǵa haqymyz bar. Óitkeni, qazir álemde kóbeiip jatqan kimder? Árine, musylmandar. Onyń ishinde bizdiń qazaq qandastarymyz da bar.

Taǵy bir tóte jol – paiǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) hadisterinde kórsetilgen: otbasyn qurǵandarymyz ósip-órkendep, butaq jaiyp kóbeiýimiz paryz. Qalalyq órkenietke beiimdelip, áitpese, kúnkóris, turmys qiynshylyǵynan qorqyp, otbasyndaǵy bala sanyn budan ári shektei bersek, meje­mizge jaqyndai almai qalýymyz múmkin.

Biz keide san men sapany bir-birine qarama-qarsy qoiyp jatamyz. Biraq, sol sannyń sapaǵa ainalar tusyn eskere bermeitinimiz bar. Sannyń týra sapalyq qasietke ulasar jeri de mol. Birge týǵan qandastaryń neǵurlym kóp bolsa, ný ormandai tutasyp, qalyń el bolyp otyrsa, sen qashanda eliń men jerińniń múddesin qapysyz qorǵap qalarsyń, eshkimge eseńdi jibermei, rizyq nesibeńdi molaita berersiń. Alys pen jaqynǵa kóleńkendi túsirip, qamqoryńa alarsyń. Úlkenderdiń ala­kózdiginen qoryqpai, kishilerge «aǵa» atanarsyń. Kóptiń atynan sóileseń, seniń daýsyndy ózgelerden burynyraq estip, senimen kóp te, az da sanasar, talasýy múmkin, biraq, sanaspaýy múmkin emes. Kóbin jinalyp qasyqtap sý quisań, shóliń kólge ainalady, kólińniń ainalasy jaiqalǵan jasyl nýǵa ainalady. Álsiz ben azdyń jany qysylǵanda qolyna ustap shyǵatyny aq shúberek bolar, al, jaý qashyrǵan jeńimpaz kóptiń qolynda jelbiregen kók ala tý bolar. Azdyń kópshilikti bastaityny ras, biraq, sońyna ergen qarashasy kem júiriktiń karaqshyǵa jalǵyz jetkeninde ne murat-maǵyna bar? Aǵaiynyń toiyp ishken tamaq – as, aýyldasyń toiyp ishken tamaq – toi emes pe?

Orazbek SÁRSENBAI, 
jazýshy.

"Aqiqat" jýrnaly