مەنٸڭ ەلدە تۇراتىن حۇددىسي دەگەن چەچەن جولداسىم بار ەدٸ. سونىڭ ٶز اۋزىنان ەستٸگەن بٸر ەڭگٸمە ەسٸمە تٷسٸپ وتىر.
بٸردە وسى حۇددىسي كەش ەلەتٸندە ٶزٸ قىزمەت ٸستەيتٸن كەڭسەسٸنەن ٷيٸنە قاراي كەلە جاتىپ, ورتالىق بازاردى قورشاپ تۇرعان بيٸك كەسەك دۋالدىڭ جانىنان ٶتە بەرگەندە, اناداي جەردەن:
– ەي, ەي, قايدا بارا جاتىرسىڭ? مىنا بۇزىقتاردان مەنٸ قۇتقارا كەتپەيمٸسٸڭ?! – دەگەن اشۋلى داۋىستى ەستيدٸ. سوندا بۇل بۇنىڭ انا تٸلٸندە – چەچەنشە داۋىس شىققان جاققا بۇرىلىپ جالت قاراسا, بيٸك دۋالدىڭ بٸر بۇرىشىندا ەڭگەزەردەي ەكٸ سارى ورىستىڭ ورتاسىندا ەكٸ قولى ەربەندەپ, كٸرٸپتار حالگە تٷسٸپ تۇرعان وسىنداعى تۇتىنۋشىلار وداعىنىڭ ەكسپەديتورىن – ٶزٸنٸڭ ەسكٸ تانىسىن كٶرەدٸ.
حۇددىسي سول ارادا سەل بٶگەلٸڭكٸرەپ, ويدا جوقتا ەكٸ زورلىقشىنىڭ قىسپاعىنا تٷسٸپ قالعان جەرلەسٸنە بٸردەن بولىسا كەتۋدٸڭ قيسىنىن تاپپاي, ەكٸۇداي حالدٸ باسىنان كەشٸرسە كەرەك. بۇنىڭ بٸردەن ٸلگەرٸ ۇمتىلماي, كٸبٸرتٸكتەي بەرۋٸنٸڭ سەبەپتەرٸ دە جوق ەمەس ەكەن. ٶيتكەنٸ, ەلگٸ ەكسپەديتوردىڭ ۇلتى چەچەن بولعانىمەن, العان قاتىنى مۇسىلمان ەمەس كٶرٸنەدٸ. سودان دا شىعار, ول نەمە وسىنداعى ازعانتاي قانداستارىنىڭ باس قوسۋلارىنان, قۇراپاتتارىنان بويىن اۋلاق سالىپ, بٶلەكتەنٸپ جٷرەتٸنگە ۇقسايدى. ال, مۇنىڭ ٶزٸ چەچەندەر اراسىندا سيرەك ۇشىراساتىن, جات مٸنەزگە جاتادى. جالپى العاندا قايدا جٷرسە دە تۇتاستىعىنان, ىنتىماق-بٸرلٸگٸنەن ايرىلمايتىن ٸرگەسٸ بەرٸك حالىقتىڭ ٸشٸندە ەلگٸ ەكسپەديتور سەكٸلدٸ بٸرلٸ-جارىم شٸرٸگەن جۇمىرتقانى ٶزگە نەسٸلدەستەرٸ سەكٸلدٸ ەرەكشە ۇناتپايتىن حۇددىسيدٸڭ بەرٸبٸر ۇزاققا شىدامى جەتپەي, بيٸك دۋالدىڭ تاساسىندا قولدارىنا تٷسكەن سورلىنىڭ جاعاسىنا جارماسىپ, تال تٷستە توناۋعا كٸرٸسكەن كٸسەپٸرلەردٸڭ قاسىنا اياڭداپ بارىپ, اراعا تٷسۋگە مەجبٷر بولادى.
– ەي, جٸگٸتتەر, بۇلارىڭ قالاي? ەكەۋٸڭ تۇرىپ بٸرەۋگە جابىلعاندارىڭ ۇيات ەمەس پە?– دەپ حۇددىسي ەۋەلٸ ەكٸ زورلىقشىنى مەمٸلەگە كەلتٸرگٸسٸ كەلەدٸ ەمەس پە?
سٶيتسە, ەكسپەديتوردىڭ قالتاسىنداعى ازعانتاي اقشانى قاعىپ العان بۇزىقتار, ەندٸ, ونىڭ اياعىنا كيگەن سۋ جاڭا جىلتىراق تۋفليٸن شەشٸندٸرٸپ الۋدىڭ ەرەكەتٸنە كٸرٸسكەن ەكەن. بۇزىقتار قاستارىنا بارعان بۇعان پىسقىرىپ تا قاراماي, ورىسشا بوراتىپ بوقتاپ جٸبەرەدٸ.
– جانىڭ باردا, قايقاي! ەيتپەسە تاياق جەيسٸڭ! – دەپ دوق كٶرسەتەدٸ.
حۇددىسي بولسا, ەرينە, كاپۋستا مەن كارتوشكانى قورەك ەتٸپ جٷرگەن ٸشەگٸ جٸڭٸشكە ەلسٸزدەردٸڭ قاتارىنان ەمەس, قازاق اراسىندا ٶسٸپ قازى مەن قارتاعا تويىپ ٷيرەنگەن تولىق, جۋان جٸگٸت, اياعى كەلساپتاي, جۇدىرىعى توقپاقتاي تومىرىقتار ەۋلەتٸنەن شىققان.
– سوندا قانىم قايناپ باسىما شىقتى, – دەيدٸ حۇددىسي. – ەرٸ قاراي ٷگٸتٸمدٸ تەز دوعاردىم دا, استامسىعان اقىماقتاردى ەكٸ بۇتتارىنىڭ اراسىنان بٸر-بٸرلەپ تەۋٸپ, شالقالارىنان تٷسٸردٸم. سودان سوڭ بەت, مۇرىندارىن بٸراز تەگٸستەپ, شوشقاداي شىڭعىرتىپ سابادىم دا, اقىرىندا ارتتارىنا قاراۋعا شامالارىن كەلتٸرمەي, قۋىپ جٸبەردٸم.
– ەب, بەرەكەلدٸ! – دەپ سوندا بٸز زورلىقشىلاردىڭ ەدٸل جازاسىن بەرگەن جولداسىمىزدى قوشەمەتتەي باستاعانبىز. بٸراق, حۇددىسي بٸزدٸڭ كٶتەرمە سٶزٸمٸزگە پەلەندەي ەلپ ەتە قويعان جوق. قايتا قاباعىن شىتىپ, رەنجٸگەن سىڭاي تانىتتى.
– ەلگٸ ەكسپەديتوردى ايتامىن-اۋ, – دەدٸ. – كەپٸرلەردٸڭ قىسپاعىنان بوساتىپ جٸبەرگەن ماعان اللا رازى بولسىن ايتۋدىڭ ورنىنا, قايتا مەنٸ الا كٶزٸمەن اتىپ تۇر.
– ونىسى قالاي? – دەپ بٸز, سوندا, كەدٸمگٸدەي تاڭىرقاپ قالعانبىز.
– «مەنٸڭ اقشام انا بۇزىقتاردىڭ قالتاسىندا كەتتٸ. سەنٸڭ قايتارىپ بەرۋگە شاماڭ جەتپەدٸ», – دەپ مەنٸ سٶگە باستادى…
– اپىرماي, ە?!
– «ەي, جاڭا دەر كەزٸندە ايتپادىڭ با? ەندٸ ول نەمەلەردٸ قايدان ٸزدەپ تابامىن? قاراسىن باتىرىپ, قاشىپ كەتتٸ عوي…», – دەپ مەن ەندٸ ەكسپەديتوردىڭ الدىندا اقتالا باستادىم.
– ادامشىلىعى كەم سورلى ەكەن عوي, – دەپ سوندا بٸز حۇددىسيگە جاناشىرلىق بٸلدٸرگەن بولدىق. – ونداي جاقسىلىقتى بٸلمەيتٸنگە جاقتاسىپ نەڭ بار ەدٸ? ەكسپەديتوردىڭ ارامنان تاپقان ارتىق اقشاسىن ۇرىلار ولجالاپ كەتسە قايتۋشى ەدٸ? ٶزٸنە دە سول كەرەك!
– باسقاشا بۇلتارۋعا مەنٸڭ حاقىم جوق قوي! – دەپ حۇددىسي باسىن تٶمەن سالىپ, ويلانىڭقىراپ وتىردى.
– نەگە?– دەپ سۇرايمىز.
– ول نەمە قانشاما دٷنيەقوڭىز, مايداپاشاق بولسا دا, بەرٸبٸر مەنٸڭ قانداسىم ەمەس پە?
– وندا تۇرعان نە بار ەكەن?
– قانداستىڭ اتى – قانداس. مەن ونى جاقسى كٶرەيٸن, جەك كٶرەيٸن, بەرٸبٸر. ەگەر, مەنٸڭ بٸر قانداسىمنىڭ باسىنا كٷن تۋسا, ونىڭ ٶزگە تٷسٸ بٶتەننەن زەبٸر كٶرٸپ تۇرعانىنا كٶزٸم جەتسە, مەن قالايدا وعان كٶمەككە كەلٸپ, بولىسۋىم كەرەك ەمەس پە? بٸزدٸڭ حالقىمىزدىڭ قاتال زاڭى وسىنداي. ونى بۇزسام, مەن قارعىسقا ۇشىرار ەدٸم, – دەدٸ سوندا بٸزدٸڭ بالا جاستان تاي-قۇلىنداي تەبٸسٸپ بٸرگە ٶسكەن چەچەن جولداسىمىز.
قانداستار دەيدٸ… سوندا ولار كٸمدەر? ەدەتتە بٸر ۇلتتىڭ, بٸر حالىقتىڭ ادامدارىن قانداستار دەپ اتايمىز. قازاقتا: «كانى بٸردٸڭ – جانى بٸر» دەگەن سٶز بار. بۇنىڭ جالپىلاما جەي سٶز ەمەس, تەرەڭ ماعىنالى, فيلوسوفييالىق ٶزەگٸ بار ۇعىم ەكەنٸنە ەستە-ەستە كٶزٸمٸز جەتٸپ كەلەدٸ. قانداستاردىڭ تازا بيولوگييالىق, فيزيولوگييالىق جاقىندىقتارى بار ەكەنٸ قازٸر عىلىمدا كٷمەن تۋدىرمايتىن جاعدايات. مەسكەۋدە نەمەسە الياسكادا, قىتايدا نەمەسە تٷركييادا جٷرگەن قازاقتاردىڭ, ەگەر, قاندارى ارالاسىپ كەتكەن بۋداندار, ەيتپەسە, ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق جاراتىلىسىن ۇمىتقان مارگينالدار بولماسا, اناداي جەردەن بٸر-بٸرٸن جازباي تانۋىن قالاي تٷسٸندٸرەر ەدٸك? بٸز عانا ەمەس,ٶزگەلەر دە سٶيتەدٸ دەسەدٸ.
قانداستاردىڭ دٷنيەتانىمى, پسيحولوگيياسى, مٸنەز-قۇلقى دارا-دارا, ٶزگەشە سيپاتتاردى قۇرايتىنى كٷندەلٸكتٸ تۇرمىستىڭ ٶزٸندە دە بەلگٸلٸ. ەسٸرەسە, ٶزارا جيٸ ارالاسىپ, كٶرشٸ وتىرعان ەلدەردٸڭ ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەرٸ كٶمەسكٸلەنە باستاعانداي كٶرٸنگەنمەن, بەرٸبٸر بٸرجولا جوعالىپ كەتپەيتٸنٸنە كەرٸ تاريح كۋەلٸك ەتەدٸ. بٸر عانا مىسال كەلتٸرە كەتەيٸك. بٸردە بٸز, الماتىدان بارعان ەكٸ قازاق, پاريج شاھارىنا ورنالاسقان يۋنەسكو كەڭسەسٸنٸڭ ماڭىنداعى رەستوراندا كەشكٸ اس ٸشٸپ وتىرعان ەدٸك. سەلدەن كەيٸن سول رەستوراننىڭ ەسٸگٸن ايقارا اشىپ تاستاپ, ۋلىعان-شۋلىعان بولىپ داۋىستاپ سٶيلەسكەن بەس-التى ادام بٸردەن تٶرگە قاراي وزا بەردٸ. وڭاشالاۋ ورىنعا ورنالاسىپ, ٶزارا كٷڭكٸلدەسٸپ ەڭگٸمە ايتىپ وتىرعان بٸزدٸڭ ەلگٸ ۋلىعان-شۋلىعان توپقا تاڭىرقاي قاراعانىمىزدى بايقاعان قاسىمىزداعى تٸلماش فرانتسۋز:
– ە, بۇلار جۇمىستان قايتقان يتالياندار عوي, – دەپ تٷسٸندٸردٸ. – بۇلار ەدەتتە وسىلاي ەركٸنسٸپ, كاتتى دابىرلاسىپ سٶيلەپ جٷرەدٸ. قايتەرسٸڭ, تەمپەرامەنتٸ كٶتەرٸڭكٸ حالىق قوي!
شىنىندا تاماق ٸشۋگە كٸرٸسكەن ەلگٸ يتاليانداردىڭ اۋىزدارىنا بۇدان كەيٸن دە تىنىم بولعان جوق. ٶزدەرٸ ەرٸ پۋلەمەتشە بىتىرلاتىپ تەز سٶيلەيدٸ ەكەن…
ال, بٸزدٸڭ قازاق اراسىندا اس ٸشٸپ وتىرعاندا انانى-مىنانى ايتىپ دابىرلاپ سٶيلەۋ – قاشاندا ەرسٸلٸككە جاتادى. سونداي-اق, دالادا تۋىپ-ٶسكەن بٸزدٸڭ ەكە-شەشەلەرٸمٸز داستارقان باسىنا جينالعان مەيماندارىنا قازٸرگٸدەي «ٸش, جە!», «الىپ قويايىق!», «كٶتەرٸپ جٸبەرەيٸك!» دەگەندەي كٶتەرمەشٸ سٶزدەردٸ كٶپ ايتپاۋشى ەدٸ. «الدىڭا اس قويدىق, ەكٸ قولىڭدى بوس قويدىق» دەگەن قاعيدانى باسشىلىققا الۋشى ەدٸ.
سوندا, وسىلايشا ۇلت پەن ۇلىستىڭ, بٸزدٸڭ تاقىرىبىمىز بويىنشا – قانداستاردىڭ بٸر-بٸرٸنە ۇقساي بەرمەيتٸن مٸنەز-قۇلىقتارى, پسيحولوگيياسى, سٸرە, قالاي قالىپتاسقان دەگەن سۇراق تۋادى. ەرينە, بۇل جەردە ٶسكەن ورتانىڭ, تابيعاتتىڭ, تاريحي, ەلەۋمەتتٸك تامىرلاردىڭ تٸكەلەي ەسەرٸ بولماي قويمايتىنى ايان. قازٸرگٸ ەتنوگەنەز ٸلٸمٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى ل. ن. گۋميلەۆتٸڭ پٸكٸرٸنشە, ەتنوستاردىڭ (ۇلتتاردىڭ) تاريحي دامۋىنا گەوگرافييالىق ايماقتىڭ, لاندشافتاردىڭ ىقپالى تٸپتٸ زور كٶرٸنەدٸ.
بٸراق, بٸزدٸڭ ماقساتىمىز – قانداستار ۇعىمىنىڭ تاريحي, ەلەۋمەتتٸك سىرلارىنا ٷڭٸلۋ ەمەس, سول قانداس, نەسٸلدەس ەربٸر ينديۆيدتٸڭ, جەكە پەندەنٸڭ باسىنداعى تانىم, پسيحولوگييا, مورالدىق-ادامگەرشٸلٸك قاسيەتتەرٸندەگٸ ٶزگەشەلٸكتەر مەن ايىرمالاردىڭ تٷپ تٶركٸندەرٸ قايدا جاتقانىنا وي جٷگٸرتۋ, جاۋاپتار ٸزدەۋ. مەن ٷشٸن, جازۋشى رەتٸندە, جوعارىدا ايتقان چەچەن جولداسىم حۇددىسيدٸڭ ٶزٸ ونشا قالامايتىن, تٸپتٸ, سۋقانى سٷيمەيتٸن قايىمانا بٸرەۋگە زورلىق جاساۋشى قايداعى بٸر بۇزىقتاردى كٶرگەندە قانىنىڭ بٸردەن باسىنا شاپشىپ شىعا كەلگەنٸ, سودان كٶپ ويلانباستان اراشاعا ۇمتىلعان ەرەكەتٸ قىزىعىراق. ەلسٸزگە اراشا تٷسۋ كەرەك ەكەنٸن, ەلبەتتە, بەرٸمٸز بٸلەمٸز, «سٶيتۋ كەرەك» دەپ ناسيحات ايتۋعا بەرٸمٸز شەبەر-اقپىز. بٸراق, دەل ەلگٸندەگٸدەي تٶتەنشە جاعدايدا حۇددىسيدٸڭ ورنىندا مىنا سٸز بەن بٸز بولساق, قايداعى بٸر ارامتاماق القاش ٷشٸن جۋان جۇدىرىقتارمەن تٶبەلەسە كەتپەيتٸنٸمٸزگە كەپٸلدٸك بەرەر ەدٸم. بٸرٸنشٸدەن, قايىبانا بٸرەۋگە ارا تٷسەمٸن دەپ جٷرٸپ, ٶزٸڭ تاياق جەپ قالۋىڭ ەبدەن مٷمكٸن. سٸز بەن بٸز مۇندايدا ٶتە ۇستامدىمىز, بەرٸن اقىلعا جەڭدٸرۋگە تىرىسامىز, اقىماقپەن بٸرگە اقىماق بولعىمىز كەلمەيدٸ. سولاي ما? ال, چەچەن جٸگٸتٸ حۇددىسي سٸز بەن بٸزشە بەزبەندەپ تۇرمايدى. حۇددىسي دە, ەرينە, كٶشەدە جٷرگەن جالاڭاياقتىڭ بٸرٸ ەمەس: جوعارى بٸلٸمٸ بار, بٸزگە ۇقساپ موينىنا گالستۋك تاققان زييالى جٸگٸت. اقىل-پاراساتى, بٸلٸمٸ, بٸلٸگٸ سٸز بەن بٸزدەن كەم ەمەس. اۋدانعا اتى مەلٸم ازامات, فوتوجۋرناليست. كٶرٸنگەن كٶن ەتٸكتٸ بۇزىقتارمەن تٶبەلەسكە تٷسۋگە مۇنىڭ دا قۇلقى جوق. بٸز حۇددىسيدٸ قازاق اراسىندا ٶسكەندٸكتەن, قازاق بولىپ كەتكەن دەپ ويلاۋشى ەدٸك. سٶيتسەك, دوسىمىز بەرٸبٸر چەچەن (نوحچيي) بولىپ قالىپتى. ول ٶزگە بٸر چەچەندٸ بٶتەن تٷستٸ بٸرەۋلەر ورتاعا الىپ قييانات كٶرسەتٸپ جاتقاندا بەيتاراپ قالا الماعان… بٸردەن قانى باسىنا شاپقان كٶرٸنەدٸ.
بٸزدٸڭشە, مەسەلەنٸڭ بار تٷيٸنٸ وسى جەردە. قان… قان مەن جان ەۋ باستان اجىراماس ەگٸزدەي بٸرگە جاراتىلعان بولۋى كەرەك. ول عانا ەمەس: قان مەن جاننىڭ قاسيەتتەرٸ مەن سيپاتتارى ەۋ باستان ورتاق, ۇقساس, بايلانىس, بٸرلٸكتە بولۋى كەرەك. قاسيەتتٸ قۇراندا جازىلعان جوق پا ەدٸ: «ادامدى بٸز توپىراقتىڭ ەڭ اسىلىنان جاراتتىق. ودان سوڭ ونى ۇرىقتىڭ تامشىسىنا اينالدىرىپ, ٶتە سەنٸمدٸ ورىنعا – (جاتىرعا) ورنالاستىردىق. ودان ەلگٸ ۇرىقتى ۇيىعان قانعا اينالدىردىق. ۇيىعان قاندى بٸر جاپىراق ەتكە اينالدىردىق. بٸر جاپىراق ەتكە سٷيەك بٸتٸردٸك, ودان سوڭ سٷيەككە ەت قوندىردىق, وعان (جان كٸرگٸزٸپ) تٸرٸ جاراتىلىسقا اينالدىردىق» («مۋھمين» سٷرەسٸ, 12-14). ادام ميى جەتە بەرمەيتٸن مىنانداي عاجايىپقا نازار اۋدارىڭىز: وسىدان مىڭ جارىم جىل بۇرىن حات تانىمايتىن ارابتىڭ (مۇحامەدتٸڭ س.ع.س.) اۋزىنان بٸزگە جەتكەن جاراتقان يەمٸزدٸڭ سٶزٸن بٷگٸنگٸ تەجٸريبەگە سٷيەنەتٸن ٸلٸم-بٸلٸم تولىق راستاپ وتىر. سونىڭ ٸشٸندە جاتىردا پايدا بولاتىن ۇيىعان قاننىڭ ۋاقىت ٶتكەن سوڭ ەتكە اينالاتىنى دا تاپ-تازا شىندىق ەكەن. بايقايسىز با: ۇرىق تٷسكەننەن كەيٸنگٸ بٸرٸنشٸ كەزەكتە – قان تۇرادى. دەمەك, ەۋەلگٸ كەزەكتەگٸ (بيولوگييالىق جاعىنان قاراساڭىز) جاراتىندى – كەدٸمگٸ قىزىل سۇيىق قان. قان! مۇندا وسى كٷنگە شەيٸن سىرى تولىق اشىلماعان تىلسىم قۇپييالار بار سەكٸلدٸ كٶرٸنەدٸ.
قۇران, يسلام دٸنٸ قان ٸشۋگە قاتاڭ تىيىم سالادى. قاننان جاسالعان تاعام – حارامنىڭ ەڭ ٷلكەنٸنە جاتادى. نەگە? كەيبٸر حالىقتاردىڭ (مىسالى, سٸبٸردەگٸ ۇساق ۇلىستاردىڭ) داستارقانىنا قوياتىن قادٸرلٸ اسىنىڭ بٸرٸ – جاڭا سويىلعان جاس مالدىڭ وتقا قاقتاپ پٸسٸرگەن قانى كٶرٸنەدٸ. بٸراق, ەلگٸ ۇساق ۇلىستاردىڭ جىن, شايتانعا, وت پەن سۋعا تابىناتىن شاماندىق پوليتەيزم نانىمىنداعى ۇرپاقتار ەكەنٸن ەسكەرۋ كەرەك. ال, بٸر قۇدايعا قۇلشىلىق ەتۋشٸ مونوتەيزم (يسلام, يۋدايزم, حريستيان) نانىمىنداعى نەسٸلدەستەر اراسىندا مۇنداي جابايى ەدەتتەردٸڭ كەزدەسەتٸنٸ جٶنٸندە ەستٸپ, بٸلگەن ەمەسپٸز. قايتا مونوتەيزم نانىمىنداعىلار قان اتاۋلىنى قاسيەتتەپ, كيەلٸ نەرسەدەي كٶرەتٸنٸ مەلٸم. مەسەلەن, ەل ٸشٸندەگٸ مال سوياتىن ەستييار قازاقتىڭ ەرقايسىسى باۋىزداۋ قاندى شۇڭقىرعا اعىزىپ, اياققا باستىرماي كٶمٸپ تاستايدى. قان كٶرسە, قاتتى كورقىپ, جٷرەكتەرٸ لوبلي باستايتىندار دا – كٶپشٸلٸك. تٸپتٸ, مامان دەرٸگەرلەردٸڭ بەرٸ بٸردەي حيرۋرگ بولىپ شىقپايتىنى ولاردىڭ قابٸلەتتەرٸنٸڭ جەتٸمسٸزدٸگٸنەن ەمەس, پسيحولوگييالىق توسقاۋىلدان ٶتە الماعاندىعىنان ەكەنٸ داۋسىز.
بٸر مىسالعا جٷگٸنەيٸك. رەسەي عالىمدارى يۋ. بۋت پەن ۆ. نەستەروۆ تەرمينالدىق لابوراتورييالاردا جٷرگٸزگەن زەرتتەۋلەر نەتيجەلەرٸن جارييا ەتٸپتٸ. بۇلاردىڭ پايىمداۋىنشا, ەربٸر قولدان ٶلتٸرٸلگەن حايۋاناتتار دەنەسٸندە «اجال سەۋلەلەرٸ» (گاۆۆاح – جاننىڭ قينالۋىنان تۋاتىن ەرەكشە ەنەرگييا) اتالعان ۇشقىندار پايدا بولاتىن كٶرٸنەدٸ. ەگەر, وسىنداي ۇشقىنداردى ارنايى قۇرالدار ارقىلى جيناقتاپ, كٷشەيتسە ەرٸ سونى ەرتٷرلٸ تٸرٸ ورگانيزمدەرگە باعىتتاپ جٸبەرسە, اسا زيياندى, قاۋٸپتٸ ٶزگەرٸستەرگە ۇشىرايدى ەكەن. ال, قان ٸشەتٸن, قاننان قۋىرىپ كوتلەت جەيتٸن بايعۇستاردىڭ احۋالى كەيٸن قانداي بولاتىنىن ٶزٸڭٸز بولجاپ كٶرە بەرٸڭٸز: ازعىنداۋ مەن ازۋدىڭ, ازايۋدىڭ, اقىر سوڭىندا جەر بەتٸنەن جوعالىپ, قۇرىپ كەتۋدٸڭ كٶپ سەبەپتەرٸنٸڭ بٸرٸ وسىنداي جابايى ەدەتتەردە جاتپاسىنا كٸم كەپٸل?
قان – بيولوگييالىق جاراتىلىسى جاعىنان دا, فيلوسوفييالىق تۇعىرلار تۇرعىسىنان قاراعاندا دا قاسيەتتٸ, كيەلٸ ۇعىم, كٷردەلٸ سۋبستانتسييا ەكەنٸن بۇرىنعى, بٷگٸنگٸ عىلىمي زەرتتەۋلەر دەلەلدەپ وتىر. ۆ.ي. لەنين باستاعان بولشەۆيكتەر رەسەي يمپەريياسىنداعى بيلٸك باسىنا كەلگەن سوڭ كٶپ ۇزاماي كٶرنەكتٸ بولشەۆيك, عالىم, فيلوسوف ا. بوگدانوۆتىڭ باسقارۋىمەن قان زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇرعانى تەگٸننەن تەگٸن ەمەس ەكەن. كٷنٸ بٷگٸنگە شەيٸن ٶمٸر سٷرٸپ كەلە جاتقان وسى عىلىمي ورتالىقتا كەشەگٸ سوۆەت ٶكٸمەتٸ جىلدارىندا ٶتە قۇپييا زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸلگەنگە ۇقسايدى. ٶزگە دە ەۋروپالىق عالىمدار م. گەندەل, س. گروف, ر. شنايدەر, پ. نيحانس, گيرشفەلد ت. ب. ٶتكەن عاسىردىڭ باسىندا, ەسٸرەسە, 30-40-جىلداردا ادام قانىن زەرتتەۋشٸ لابوراتورييالار اشىپ, ەرقيلى تەجٸريبەلەر جاسايدى ەرٸ ولاردىڭ بٸرازىن كەيٸن راسيزم تەوريياسىن جاساۋشى بٷلدٸرگٸش بۇزاقىلار پايدالانۋعا تىرىسادى…
بٸزدٸڭ ۇققانىمىز: ادامنىڭ قانىندا ەرەكشە قاسيەتتەر بار كٶرٸنەدٸ. مەسەلەن, جەكە ينديۆيدتٸڭ قانىنىڭ قىزۋىنا, اعىسىنا زەر سالا وتىرىپ, ونىڭ مٸنەز-قۇلقىنداعى, مورالدىق بولمىسىنداعى تالاي قۇبىلىستاردى انىق ايىرۋعا بولادى ەكەن. بۇل عانا ەمەس, قان ەربٸر ادامنىڭ نەسٸلدٸك, جەكە باستىق سيپاتتارىن ساقتاپ قالۋشى بٸردەن-بٸر سۋبستانتسييا رەتٸندە انىقتالىپتى. بۇل عانا ەمەس, رەسەي عىلىم اكادەميياسىنىڭ مي زەرتتەۋ ورتالىعىن ۇزاق جىلدار باسقارعان ي. پ. بەحتەرەۆانىڭ پٸكٸرٸنشە, ادامنىڭ ميىنا شوعىرلاناتىن اقپاراتتىڭ بەرٸ سىرتتان, ەلدەبٸر بەلگٸسٸز تولقىندار اعىنى ارقىلى جەتٸپ جاتادى. ال, پ. گارياەۆ, ا. بەرەزين, گ. كوميسساروۆ ت. ب. عۇلامالار سول شوعىرلاناتىن اقپاراتتىڭ بەرٸ دنك جٷيەسٸندەگٸ گەنالاردا ساقتالادى دەگەن بۇرىنعى تۇجىرىمداردى تەرٸسكە شىعارىپ, اقپاراتتار ەربٸر تٸرٸ ورگانيزمدەر جاراتىلماس بۇرىن ەلدەقايدا, الىس كوسموستاعى تولقىندىق گولوگراممالاردا جيناقتالادى دەگەن دەلەلگە جٷگٸنەدٸ. قىسقاشا ايتساق, ادام ميىنا نەگٸزگٸ جاراتىندى اقپارات قان اعىمدارى ارقىلى جەتٸپ جاتسا كەرەك. ال, قاننىڭ ٶزٸ – كوسموستىق تولقىندى گولوگراممادا جيناقتالعان «بۇيرىقتاردى» قابىلداۋشى بٸردەن-بٸر قاينار كٶز, قامبا سەكٸلدٸ. قاراپايىم تٷسٸنٸكتٸ تٸلگە اۋدارساق, سەنٸڭ ٶمٸرٸڭ, تاعدىرىڭ, مٸنەز-قۇلقىڭ – بەرٸ-بەرٸ قان تٷيٸرشٸكتەرٸنە الدىن الا, اتام زاماندا «جازىلىپ» قويادى دەسەدٸ. مي دەگەنٸمٸز كەدۋٸلگٸ دەشيفراتور, قانداعى «جازۋدى» وقىپ-تانۋشى, وقىپ-تانىعان سوڭ تٸرٸ ورگانيزمگە شەشۋشٸ ىقپال جاسايتىن, جٷيكە جەلٸلەرٸنە جەتكٸزٸپ وتىراتىن كٶشٸر سەكٸلدٸ ەكەن. ەرينە, بۇل ايتىلعانداردىڭ بٸرازى ەلٸ دە عىلىمي گيپوتەزا بولار.
دەگەنمەن, «قانى بٸردٸڭ – جانى بٸر» دەپ ماقالدايتىن اتام قازاقتىڭ كٶرەگەندٸگٸنە قول قويۋعا بولادى.
تاعى بٸر تاماشاسى بار ەكەن. قانعا كەلٸپ جيناقتالاتىن ەلگٸ تٸرشٸلٸك اقپاراتتارى الىستاعى كوسموستىق كەڭٸستٸكتەن جەرگە جارىق تولقىندارى – فوتوندار ارقىلى جەتٸپ جاتاتىنى انىقتالىپتى. قاسيەتتٸ قۇراندى اشىپ وقىپ كٶرەيٸك. «اللا اسپاننىڭ دا, جەردٸڭ دە نۇرى. ول بەينەبٸر بٷركەۋدەگٸ (قۋىستاعى) سەۋلەگە ۇقسايدى, ايتالىق, بٷركەۋ بار جەردە شىنى-شيشا تۇر, شيشانىڭ ٸشٸندە شىراق بار… اللا قالاعان پەندەسٸن, مٸنە, وسى نۇرىنا بٶلەيدٸ…» («نۋر» سۋرەسٸ, 35). كوسموستان كەلٸپ جاتاتىن فوتون اعىندارى دەگەنٸمٸز – وسى, اللانىڭ نۇرى ەمەس پە ەكەن?
بٷكٸل عالامنىڭ نەگٸزٸ, قوزعاۋشى كٷشٸ – كۆانت (جارىقتىڭ ۇساق بٶلشەكتەرٸ), ال, سول كۆانتتى عالامعا تاراتۋشى «كۋرەر» تاسىمالشى – كوسموستىق سەۋلەلەر بولىپ شىقتى ەمەس پە? سول عالامدىق سەۋلەلەردٸ, حابارشىلاردى بويىنا جيناۋشى, سٸڭٸرۋشٸ «حاتشىنىڭ» بٸرٸ ادامنىڭ قان تٷيٸرشٸكتەرٸ دەسەدٸ. بۇل -– بٷگٸنگٸ عىلىمنىڭ جەتكەن جەتٸستٸگٸ. ۆ. ي. ۆەرنادسكييدٸڭ بيوسفەرالىق تەوريياسى دا تٷپتٸڭ تٷبٸندە وسىنى راستايدى.
مۇنداي فيلوسوفييانى مۇسىلمانداردىڭ قاسيەتتٸ قۇرانى دا بەكٸتە تٷسەدٸ. «نۇر شاشىراتىپ كٷندٸ, جارىعىن جايعىزىپ ايدى جاراتتى اللا» («جٷنٸس» سۋرەسٸ, 5).
بٸز سوندا كوسموستان شاشىراعان نۇرلاردى قانىمىزعا سٸڭٸرگەن سانا يەسٸ, ەۋەل باستان, ەلٸمساقتان تاعدىر-تالايىمىز, جان-جاراتىلىسىمىز بٶلەكشە, وقشاۋ جاراتىلعان تٸرشٸلٸك كٶزدەرٸ ەكەنبٸز. بەرٸمٸزدٸڭ قانىمىزدىڭ تٷسٸ قىزىل بولعانمەن, تٸلٸمٸز بەن دٸلٸمٸزدە ايىرىم-ايشىقتارىمىز تولىپ جاتقان, ەزەلدەن جاراتىلىستىڭ قالاۋىمەن جارىق دٷنيەگە كەلگەن ۇلتتار مەن ۇلىستارمىز.
بٸز – قانداستارمىز. بٸز – قازاقپىز. بٸزدٸڭ تاعدىرىمىز, تاريحىمىز, تٸلٸمٸز, دٸنٸمٸز, دٷنيەتانىمىمىز, مٸنەز-قۇلقىمىز ورتاق. ٶيتكەنٸ, بٸزدٸڭ الپىس ەكٸ تامىرىمىزدى قۋالاپ اعىپ جاتقان قانىمىز ورتاق. بٸز ەر تٷرلٸمٸز, بٸراق, تەگٸمٸز, تٷبٸرٸمٸز, بٸتٸم-بولمىسىمىز تٶركٸندەس. بۇل ەرٸ ٶزٸمٸزدٸڭ قالاۋىمىزبەن بولعان قۇبىلىس ەمەس – جاراتىلىستىڭ زاڭدىلىعى. جاراتىلىستىڭ تەك قازاق قانداستارعا ىكىلاسى اۋىپ, وسىلاي وقشاۋ جاراتپاعانى دا تٷسٸنٸكتٸ. جەر بەتٸندەگٸ ەربٸر ەتنوستىڭ: «مەن قىتايمىن, مەن ورىسپىن, مەن نەمٸسپٸن, مەن تٷرٸكپٸن, مەن ارابپىن, مەن چەچەنمٸن» دەپ ماقتانۋعا حاقىسى بار. ٶيتكەنٸ, جاراتىلىس ەۋ باستان ەشكٸمنٸڭ الا قويىن بٶلە قىرقۋ نيەتٸندە بولماعان.
قانداستار, بەينەلەپ ايتقاندا, تۇتاس دەنە سەكٸلدٸ: ون ەكٸ مٷشەڭنٸڭ بٸر جەرٸ اۋىرسا, تۇلا بويىڭنان مازا كەتەدٸ ەمەس پە? كٷندەلٸكتٸ تٸرشٸلٸكتە سەنٸڭ قانداستىق قاسيەتٸڭ قۋانىش, شاتتىق ٷستٸندە ەمەس, قايعى-قاسٸرەت كەزٸندە كٶبٸرەك كٶرٸنەتٸنٸ بار. «اعايىن – بٸر ٶلٸدە, بٸر تٸرٸدە» دەپ ماقالدايتىن قازاق, مەسەلەن, قالىڭ ەلدٸڭ باسىنا قاۋٸپ بۇلتى تٶنگەن شاقتا ەنشەيٸندەگٸ سالعىرتتىعىن, بويكٷيەزدٸگٸن تەز جيناپ قويىپ, شاماسى جەتەتٸندەرٸ «اتتانداعان» ازاماتتار قاتارىنا بارىپ قوسىلعان. بٸزدٸڭ قانداستارىمىز بۇرىندارى دا, كەيٸندەرٸ دە ار-نامىسىن ەستە استامسىعان بٶتەننٸڭ تابانىنا سالىپ تاپتاتىپ كٶرمەگەن. ەلٸ جەتپەسە دە, ەلۋەتتٸنٸڭ تابانىن جالاپ تٶمەنشٸكتەگەن جەرٸ جوق. كەنەسارىدان, امانكەلدٸدەن بەرمەن قاراي جالعاسىپ, قايرات رىسقۇلبەكۇلىنا شەيٸن ۇلاسقان ۇلتتىق مٸنەزٸمٸزدٸڭ بٸر قىرى وسىنداي بولسا كەرەك. بٸراق, بٸز بۇل ارادا ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەرٸمٸزدٸڭ سيپاتتارىن انىقتاپ, زەرتتەمەك ەمەسپٸز. سول ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەردٸڭ تٷپ قازىعى – قاندا, قانداستىقتا جاتقانىنا نازار اۋدارماق نيەتتەمٸز. ەلەمدٸك تاريحي قۇبىلىستارعا, ەتنوستاردىڭ ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸ مەن جەر بەتٸنەن جوعالىپ كەتۋ سەبەپتەرٸنە جاڭا كٶزقاراستار قالىپتاستىرعان ل.ن. گۋميلەۆ: «قان ارالاستىرۋ تٷپتٸڭ تٷبٸندە كەز كەلگەن ۇلتتى, كەز كەلگەن مەملەكەتتٸ از ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە قۇردىمعا كەتٸرەتٸنٸ اقيقات», – دەپ جازىپتى.
ەتنوسفەرانىڭ اسقان بٸلگٸرٸ وسىلاي دەسە, كوممۋنيستٸك دٷنيەتانىمنىڭ بٸلگٸرٸ ۆ. ي. لەنين: «بٸر مەملەكەت ايماعىندا ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعان ۇلتتاردى بٶلشەكتەۋ زيياندى, بٸزدەر, ماركسيستەر, ولاردى جاقىنداستىرۋعا, قوسۋعا تىرىسامىز… ماركسيزم كەز كەلگەن ۇلتشىلدىقتىڭ ورنىنا – ينتەرناتسيوناليزمدٸ, ەڭ جوعارعى بٸرلٸكتەگٸ بارلىق ۇلتتاردىڭ قوسىلۋىن قويادى», – دەپ اشىق ايتقان. «قوسىلۋدىڭ» ورىسشاسى – «سلييانيە ناتسيي» ايقىنىراق, كٷشتٸرەك ەستٸلەدٸ.
قازٸر بەرٸمٸزگە بەلگٸلٸ بولىپ وتىرعانداي, كەشەگٸ قىزىل يمپەرييا سول يمپەرييا قاراۋىنداعى از حالىقتاردى ينتەرناتسيوناليزم ناسيحاتىنا سٷيەنە وتىرىپ, بٸرجولا كوسىپ جٸبەرۋ ٷشٸن بارلىق امال-ەرەكەتتەردٸ قولدانىپ-اق باقتى. بٸزدٸڭ بەرٸمٸز «سوۆەت حالقى» دەگەن تەگٸن, تٸلٸن, دٸلٸن, دٸنٸن ۇمىتقان جاڭا بٸر سۋپەر-ەتنوسقا اينالۋىمىز كەرەك ەدٸ. ەگەر, تاعى دا بٸر جەتپٸس جىل وسىنداي الاكٷلٸك ساياساتتىڭ جەتەگٸندە جٷرە بەرگەنٸمٸزدە, وتارشىلداردىڭ ەجەلگٸ ارمانى جٷزەگە اسۋى ەبدەن مٷمكٸن بولاتىن. ٶيتكەنٸ, جوعارىداعى ل.ن. گۋميلەۆ نەگٸزٸن قالاعان ەتنوگەنەز عىلىمى ادامزاتتىڭ سوڭعى تٶرت-بەس مىڭ جىلدىق تاريحىندا مۇنداي قۇبىلىستاردىڭ جيٸ كەزدەسكەنٸن تايعا تاڭبا باسقانداي ەتٸپ دەلەلدەپ بەردٸ.
سوندا, از ۇلتتاردى قوسىپ (دۇرىسى – جويىپ) جٸبەرۋدٸڭ ەڭ تٶتە جولدارى قانداي ەدٸ? بٸرٸنشٸسٸ – بٸز ٷشٸن ەلٸ دە جۇمباق جاقتارى كٶپ ەر تٷرلٸ قۇپييا لابوراتورييالاردا جٷرگٸزٸلٸپ كەلگەن, ادام قانىن جان-جاقتى زەرتتەگەن عىلىمي تەجٸريبەلەر بولسا كەرەك. كەيبٸر دەرەكتەردە كسرو-دا باياعىدا ا. بوگدانوۆ نەگٸزٸن قالاعان ينستيتۋت ۇزاق جىلدار بويى ەر تەكتٸ ادامداردىڭ قاندارىن قۇيۋ, الماستىرۋ, ارالاستىرۋ ارقىلى بٸر-بٸرٸنە ەسەرٸن, ىقپالىن حاتتاپ قاعازعا تٷسٸرٸپ, «كٷشتٸ» قانداردىڭ «ەلسٸز» قانداردى ٶزگەرتٸپ, جۇتىپ قوياتىن جاعدايلارىن دەلەلدەگەن, مۇنى ەلگٸندەي ساياسي ماقساتتارعا پايدالانعان دەگەندەي پٸكٸرلەر كەلتٸرٸلگەن. ەگەر, بۇل راسقا شىقسا, ناعىز راسيستٸك زىمييان ەدٸسٸڭٸز سول بولار ەدٸ. ەكٸنشٸسٸ – بٸز ٷشٸن ايدان انىق ارالاس نەكەلەردٸڭ جىل ٶتكەن سايىن كٶبەيە تٷسۋٸ. جوعارىدا ل. ن. گۋميلەۆ جازعان قان ارالاستىرۋ ناۋقانى دەگەنٸڭٸز تۇپ-تۋرا وسى ەمەس پە?
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: جاپپاي قان ارالاستىرۋ – ايرىقشا از ساندى ۇلتتاردى جويىپ, بەلگٸلٸ بٸر مەملەكەتتٸك قۇرىلىمدا ٷستەمدٸك ەتۋشٸ سۋپەر-ەتنوسقا سٸڭٸرٸپ جٸبەرۋ ساياساتى ەدٸ. ادامزات تاريحىندا تالاي مەرتە قايتالانعان وسى قۇبىلىستان تاعدىردىڭ تالاۋىمەن امان ٶتكەن مىنا سٸز بەن بٸزگە بٷگٸندەرٸ «تەۋبا-تەۋبا» دەپ, تٸلٸمٸزدٸ كەليماعا كەلتٸرۋگە بولادى.
بٸراق, قازٸرگە شەيٸن بٸزدٸڭ وتانىمىزدا ارالاس نەكەلەر سانىنىڭ قاپتاپ ٶسٸپ بارا جاتقانىن زور جەتٸستٸك ساناپ, مۇنى ينتەرناتسيونالدىق تاماشا يدەيالاردىڭ, ەسٸرەسە, قازاقستاندا ٶركەن جايعانىن ەلدەن ەرەك قۇبىلىس رەتٸندە ايتىپ جٷرمٸز. ەسٸرەسە, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ ىقپالدى تەلەارنامىز «حابار» اي سايىن, اپتا سايىن قازاقستانداعى ارالاس نەكەلەردٸ ەرەكشە ناسيحاتتاپ, دەرٸپتەۋدەن جاڭىلماي كەلەدٸ. جۋىقتا كوستاناي وبلىسىنداعى تۇرعىنداردىڭ 35 پايىزى ارالاس نەكەدە تاتۋ-تەتتٸ ٶمٸر سٷرٸپ جاتقانىن زور ماقتانىش, ەلەۋمەتتٸك جەتٸستٸك رەتٸندە جارييالاپ جٸبەردٸ… ەرينە, ەربٸر ەسٸ دۇرىس كٸسٸ حالىقتار اراسىنداعى تٷسٸنٸستٸككە, بەيبٸت قارىم-قاتىناسقا قارسى تۇرمايدى. بۇل جاعىنان بٸزدٸڭ قازاققا ەشكٸمنٸڭ ٶكپەسٸ جوق. بٸراق, «تۋىس بولايىق», «ينتەرناتسيونالشى بولايىق» دەپ قىزدارىمىزدى قالىڭسىز الىپ, جٸگٸتتەرٸمٸزدٸ ۇرىنسىز نوقتالاعان كٶلگٸر, ەكٸجٷزدٸ ساياساتتىڭ ار جاعىندا – ۇلتسىزداندىرۋ نيەتٸ جاتقانىن ۇعىنۋ سونشالىقتى قيىن نەرسە مە?
قانى ارالاسقان نەكەدەن تۋعان ۇل, قىزدارىمىزدىڭ جٷرٸس-تۇرىسىنا بٸر مەزگٸل ٷڭٸلٸپ قاراڭىزشى. ەرينە, ولاردىڭ اراسىندا قابٸلەتتٸ, ەرەكەتشٸل, بەلسەندٸ تۇلعالار از ەمەس. پاتريوتتار دا جەتكٸلٸكتٸ. بٸراق, سولاردىڭ كەيبٸرەۋلەرٸ ناعىز قازاقى, ۇلتتىق ورتاعا تٷسكەندە پسيحولوگييالىق جاعىنان ىڭعايسىز, بەيمازا حالگە تٷسەتٸنٸ ىپ-راس. ٶيتكەنٸ, ولار ناعىز قازاق قاۋىمىنا تەن تٶل مٸنەزدەردٸ, ەدەتتٸ, ەسٸرەسە, ەدەپتٸ بٸلە بەرمەيدٸ. بۇل جەردە دٷبەرا مەنتاليتەت پەن تۋما مەنتاليتەت سىيىسپايدى, بٸرٸن-بٸرٸ قانشا سىيلاعىسى كەلسە دە, سەيكەس كەلمەيدٸ. ەرٸ مۇندا جەكە ادامداردىڭ ەشبٸر كٸنەسٸ جوق. بەرٸ – قان ارالاسۋدىڭ ەسەرٸنەن. ٶيتكەنٸ, بٸزدٸڭ قانىمىز بويىمىزداعى بارشا اقپاراتتىڭ, ونىڭ ٸشٸندە پسيحولوگيياعا, مٸنەز-قۇلىققا كاتىستى گەنەتيكالىق ۇرىقتاردىڭ كٶزٸ كٶرٸنەدٸ. بۇل عىلىم – ادامتانۋ عىلىمى دەلەلدەگەن اقيقات.
ۋاقىت وزعان سايىن جەر ٷستٸندەگٸ گومو ساپيەنس نەسٸلدەرٸنٸڭ تالاي قۇپييا سىرلارىنىڭ اشىلا بەرەتٸنٸنە كٷمەن جوق. سونىڭ بٸرٸ – سوناۋ نۇھ پايعامبار زامانىندا بٸر تٸلدە سٶيلەگەن (مۇنى قازٸرگٸ لينگۆيستيكا تاريحى دا جوققا شىعارمايدى) ادامزات ۇرپاعىنىڭ كەلە-كەلە ەر تٷرلٸ ۇلتتارعا, ۇلىستارعا بٶلٸنٸپ كەتۋٸ, سول ەر تٷرلٸ ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ بولمىس-بٸتٸمدەرٸ قالىپتاسۋىنداعى ەلەۋمەتتٸك فاكتورلارمەن قاتار جەر ايماعىنداعى بيوسفەرانىڭ, كوسموستىق ەنەرگييانىڭ قىزمەتٸنە قاتىستى ىقىلىمدار. بٸزدٸڭ پايىمداۋىمىزشا, قانداستىقتىڭ ٶزٸ دە – سونداي قۇپييا, اسا كٷردەلٸ ىقىلىمدارعا جاتادى.
قانداس بولۋ – قانداستاردىڭ موينىنا بٸراز مٸندەتتەر جٷكتەيدٸ. بۇل تۋراسىندا ۇلىق پايعامبارىمىز مۇحاممەدتٸڭ (س. ع. س.) حاديستەرٸندە ٶتە جاقسى ايتىلعان.
«قانداستارىنا مەنسٸنبەي قاراعاندارعا اللانىڭ راقىمى تٷسپەيدٸ».
«وسى دٷنيەدە زاۋالعا ۇشىراتىپ, و دٷنيەدە شاپاعاتسىز قالدىراتىن كٷنەلاردىڭ بٸرٸ – قانداستارىمەن قاتىناسىن ٷزٸپ, ولارعا قارسى بولۋ».
«قۇدٸرەتتٸ اللادان مولشىلىق كٷتٸپ, ٶمٸرٸن ۇزارتۋدى سۇراعان ەركٸم تۋىسقاندارى الدىنداعى بورىشىن ٶتەسٸن».
وسى حاديستەردٸڭ ماعىناسىن جەتە تٷسٸنگەن ادامعا ٶزگەشە ٶسيەت, ناقىلداپ ناسيحات ايتۋدىڭ قاجەتٸ بار ما?
قازاق جۇرتى تەۋەلسٸز, تٷپكٸلٸكتٸ ازات مەملەكەت بولىپ قالۋى ٷشٸن, بٸزدٸڭشە, ٷش انىق بار. ولار: جەر بٸرلٸگٸ, تٸل بٸرلٸگٸ جەنە دٸن بٸرلٸگٸ.
وسى اتالعان ٷش بٸرلٸككە جەتۋ ٷشٸن, سٶيتٸپ ايدارىمىزدان جەل ەسٸپ جەتٸسٸپ جٷرۋ ٷشٸن ەڭ بٸرٸنشٸ قاجەتٸمٸز – ٶزٸمٸزدٸڭ تۋعان تۇراعىمىزدا, قازاقستان اتالاتىن ۇلان-بايتاق دالامىزدا قازاق حالقى قالايدا قالىڭ كٶپشٸلٸك بولىپ بٸرجولا ورنىعۋى كەرەك. ال, تۋعان جەردە وسى كٶپشٸلٸك قانداستارىمىزدىڭ شاماسى 80 پايىزدان كەمٸپ كەتپەيتٸن كٶرسەتكٸشكە قولىمىزدى جەتكٸزسەك, قازاققا كەلەتٸن جاۋ جوق دەپ بٸلٸڭٸز.
ەلدەنەشە جٷزدٸك جىلدارعا سوزىلعان اق, سارى, قىزىل يمپەرييالار تۇسىندا ازاتتىق جولىنداعى ايقاستاردا ازايا-ازايا كەلٸپ, ودان سوڭ قاساقانا جاسالعان اشتىق, قىرعىن, جەر-سۋلاردى تارتىپ الىپ, تاقىر شٶلدەرگە قاراي ىعىستىرۋ سەكٸلدٸ ەرقيلى ٷرگٸن-سٷرگٸننٸڭ ارقاسىندا ەۋرازييا ايماعىنداعى ەجەلگٸ دالالىق ٶركەنيەتتٸ جاساۋشى ۇيىتقى ۇلىستاردىڭ بٸرٸ – مىنا بٸزدەر, قازاق قانداستار, ٶز جەرٸمٸزدە وتىرىپ كەشەگٸ كەڭەستٸك يمپەرييا كەزٸندە ەڭ قاۋٸپتٸ, قاتەرلٸ شەتٸنگە دەيٸن, 30-40 پايىزدىق ازشىلىق دەڭگەيٸنە جەتكەن ەكەنبٸز. ەرٸ سول ات تٶبەلٸندەي ازعانتايعا اينالعان ۇلتتىڭ 40 پايىزى ٶزٸنٸڭ انا تٸلٸن بٸلمەيتٸن بولىپتى. ەندٸ, بٸراز 50 جىلداي ۋاقىت وتارشىلدىق قامىتىن كيٸپ جٷرە بەرگەنٸمٸزدە, جوعارىدا ايتقان ٷش انىقتىڭ ساۋتامتىعى قالمايدى ەكەن.
ەيتكەنمەن, كٶكتەگٸ ۇلىق يەمٸز ەۋەل باستا بٸزدٸڭ كازاققا وسىنشاما ۇلان-بايتاق جەردٸ بوستان-بوسقا بٶلە-جارىپ بەرمەسە كەرەك-تٸ. تاعدىر-جازمىشتىڭ دا ٶزٸنشە بٸر ەسەبٸ بولعان شىعار دەپ ويلايمىز. ەجەلدەن قازاقستان اتالعان, اششى ٸشەكتەي سوزىلعان يرەك-يرەك شەكارا سىزىعىنىڭ ٸشٸنە ەڭ كەمٸندە بەس فرانتسييا سىيىپ كەتەتٸن بايتاقتىڭ استى-ٷستٸ ەل ەزٸردە تاۋسىلىپ بٸتپەس قازىنا بايلىق ەكەنٸنە بٷگٸندەرٸ شٷكٸرشٸلٸك ەتەمٸز. وتارشىلدىقتان قۇتىلعان جىلدار ٸشٸندە (بۇل تاريح ٷشٸن قاس قاعىم سەت ەمەس پە?) 40 پايىز دەگەن قورقىنىشتى شەتٸننەن شىعىپ, 57-59 پايىز دەگەن قاناعاتتاي تۇرارلىق مەجەگە جەتٸپ قالىپپىز. دەمەك, جىل ٶتكەن سايىن كٶبەيٸپ كەلەدٸ ەكەنبٸز. ەشبٸر سوعىس-جانجالسىز, تاعدىردىڭ تالايىمەن, تاريحتىڭ قالاۋىمەن كەلگەن تەۋەلسٸزدٸگٸمٸز جىلدارىنداعى ەڭ زور تابىسىمىز, كٶڭٸلٸمٸزگە مەدەت قىلىپ ۇستار بٸر ۇستانىمىمىز وسى قانداستارىمىزدىڭ قارقىندى قاداممەن كٶبەيە باستاۋى بولار-اق.
وسى كٷنگە شەيٸن ازدىقتان كٶرگەن قورلىعىمىز از ەمەس. قازاق قانداستاردىڭ ەش ۋاكىتتا ەرجٷرەكتٸكتەن, مەرتتٸكتەن, قايسارلىقتان كەمدٸكتە بولعان كەزٸ جوق. بۇرىنىراقتاعى دٷنيەنٸ ايباتىمەن تٸتٸرەتكەن تاريح قويقاپتارىن قوزعاماي-اق, كەيٸنگٸ قازاق حاندىعىن قۇرعان دەۋٸردەن بەرگٸ وقيعالاردى قييالمەن شولىپ قاراساق تا, ەۋەلدە شىعىس جاقتاعى باسقىنشىلارمەن 200 جىل, ودان سوڭ تاعى سونداي مەزگٸلگە جۋىق باتىس جاقتاعى باسقىنشىلارمەن ۇرىس سالىپ, ازاتتىعىن قورعاپ باققان اتا-بابالارىمىزدىڭ ۇرپاقتارى بەرٸبٸر وتارشىلىقتىڭ تابانىنا بارىپ تٷسسە, مۇنىڭ تٷپتەپ كەلگەندە جالعىز عانا سەبەبٸ بار ەدٸ. بٸز از ەدٸك, ال, جاۋ جاعى قاشاندا قاراقۇرىم كٶپ ەدٸ.
وسى كٷنگە شەيٸن بٸزدٸڭ ارامىزدان شىققان بٸلٸمپازداردىڭ بەرٸ دەرلٸك (ونىڭ ٸشٸندە اتاقتى اعارتۋشىلارىمىز, اقىن, جازۋشىلارىمىز بار) قازاقتىڭ سورى قاشاندا الاۋىزدىق پەن رۋشىلدىق, ۇلىس-تايپالارعا بٶلٸنۋشٸلٸك بولدى دەگەندٸ جيٸ قايتالاپ كەلدٸ. ال, وسىنىڭ نەگٸزٸندە قاتە قاعيدا ەكەنٸنە – باسقالاردى قايدام, مىنا مەنٸڭ جىل ٶتكەن سايىن كٶزٸم جەتە باستاعانعا ۇقسايدى. راس, قازاق اتام قاشاننان رۋ, تايپالارعا بٶلٸنگەن, بٸراق, ەشقاشان ٸرگەسٸن اۋلاقتاپ, بٶتەنگە, جاتقا اينالماعان. ەگەر, قازاق قانداستار ەجەلدەن ٶزارا بٶلەكتەنٸپ, جەكە-دارا ٶمٸر كەشۋدٸ كٶكسەگەن بولسا, وسىنشاما بايتاق پەن بايلىقتى يەلەنٸپ, قالاي قورعاپ قالار ەدٸ? بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز تۋعان جەردٸ جاۋدان قورعاۋ كەزەڭدەرٸندە عانا مەرتٶبە مەن كٷلتٶبەنٸڭ باسىندا باس قوسىپ, بٸرٸگٸپ كەتۋشٸ ەدٸ دەگەنمەن شەكتەلسەك, بەلكٸم, تاريحقا قييانات بولار ەدٸ. بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز قازاق قاۋىمىنداعى كٷللٸ ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸ, سونىڭ ٸشٸندە ەرتٷرلٸ داۋ-دامايلى, قاقتىعىستى وقيعالاردىڭ بەرٸن دەرلٸك سول ەجەلگٸ تايپالىق مٷددەلەردٸ (دەمەك, كٶپشٸلٸك حالىقتىڭ قالاۋىن) ەسكەرە وتىرىپ, ەدٸلدٸك پەن ادامشىلىق جولىمەن شەشۋدٸ مۇرات ەتكەنٸ حاق. ەرٸ سول شەشٸمدەردٸڭ بەرٸ كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶز الدىندا, ناعىز دالالىق دەموكراتييا ەدٸسٸمەن جٷزەگە اسقان. ەلبەتتە, بيلٸك تٸزگٸنٸ رۋ, تايپالار اراسىنان تابيعي سۇرىپتاۋ, بەسەكە جولىمەن سۋىرىلىپ شىققان (تاعايىندالعان ەمەس!) بيلەردٸڭ قولىندا بولعان. ال, سوندا, بٷگٸنگٸدەي ەكٸمشٸلٸك شەكارالارعا بٶلٸنبەگەن ۇشى-قيىرى جوق ۇلى دالانى جايلاپ جٷرگەن ۇلىستاردى باسقارۋدىڭ باسقاشا قانداي قيسىندى بولۋى مٷمكٸن ەدٸ? سٸرە, قازاق كاۋىمىنداعى بۇرىنعى رۋ, تايپالىق باسقارۋ جٷيەسٸ – بٶلٸنۋدٸڭ ەمەس, ەل بولىپ, جۇرت بولىپ بٸرٸگۋدٸڭ, جاي تالاستىڭ بەرٸن تايتالاسقا اينالدىرماي, كٶپپەن بٸرگە كەڭەسٸپ, ورتاقتاسىپ, ورتاق مەمٸلەگە كەلٸسٸپ شەشۋدٸڭ كٶرٸنٸسٸ دەسەك – شىندىققا كەلەدٸ. مۇندايدا كٶپتٸڭ دە, ازدىڭ دا مٷددەسٸ ەسكەرٸلمەك, ٶيتكەنٸ, مۇنىڭ بەرٸ ەلدٸڭ كٶز الدىندا جارييالىق جاعدايىندا ٶتٸپ جاتسا كەرەك-تٸ. ەرينە, كازاق قاۋىمىنىڭ ٶز ٸشٸندەگٸ ۇيتقىمالى وقيعالاردىڭ بەرٸندە از بەن كٶپتٸڭ تارازىسى ەردايىم تەڭ تٷسٸپ وتىردى دەپ ەشكٸم ايتا الماس. اتالاسى كٶپتٸڭ ٷلەسٸ دە مول بولعانى انىق. سوندىقتان دا, سول كەزدٸڭ باتاگٶيلەرٸ: «ۇلىڭ وتىز, قىزىڭ قىرىق بولسىن!» – دەپ تٸلەك تٸلەيدٸ ەكەن. «كٶپ قورقىتادى, تەرەڭ باتىرادى» دەگەن ەسكەرتپە سٶز دە سول ەسكٸ دەۋٸردەن قالعان. «كٶسەگەڭ كٶگەرسٸن!» دەگەن كٶنە تٸلەكتٸڭ دە كٶمەيٸ – ٶس, ٶركەندە, كٶبەي دەگەنگە سايادى.
بٸرٸنشٸ انىق – جەر بٸرلٸگٸ دەدٸك. اتا زاڭىمىز بويىنشا بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸز قازاقستان – فەدەراتيۆتٸك ەمەس, ۋنيتارلىق مەملەكەت. ۋنيتارلىقتىڭ ماعىناسى – جەرٸ بٸرتۇتاس, بٶلٸنبەس, بٶلشەكتەنبەس يەلٸك, ونىڭ ەگەمەنٸ جالپىلاپ ايتقاندا قازاق مەملەكەتٸ, قازاق حالقى دەگەن قاراپايىم سٶز. بٸزدە ەشقانداي ٶزگە تەرريتورييالىق دەربەس قۇرىلىمدار, اۆتونومييالار بولۋعا جول جوق. ال, وسى اتا زاڭدا بەكٸتٸلٸپ بەرٸلگەن تۋعان جەردٸڭ بٸرتۇتاستىعىن, ونىڭ شەكاراسىن بۇلجىتپاي ساقتاپ قالۋعا, سٶيتٸپ ونى كەلەر ۇرپاقتارىمىزدىڭ مەڭگٸلٸك مۇراسىنا اينالدىرۋعا ەڭ مٷددەلٸ ۇلت – وسى ايماقتى عاسىرلار بويى جايلاپ, قانىمەن, جانىمەن قىزعىشتاي قورعاپ كەلە جاتقان, اسقان ەرجٷرەك تە باتىر, بٸراق, اڭقاۋ, اڭعال, ادال جۇرت – قازەكەم ەكەنٸ تاعى بەلگٸلٸ. ال, پايدا تابۋ ٷشٸن قۇنارلى ايماقتارىمىزدى ساتىپ الىپ, بەلكٸم, بٷگٸنگٸ كٷنٸ جۇمىسسىز جٷرگەن جاستارىمىزدى ٸسكە جەگٸپ, ولاردىڭ كٷنكٶرٸسٸن جەڭٸلدەتۋٸ ەبدەن مٷمكٸن قانى باسقا نەمەسە تٷبٸ شيكٸ بٸرەۋلەر ەلدەقانداي نەعايبىل زاماندار تۋسا (اللا وندايدىڭ بەتٸن اۋلاق قىلسىن!), قولىنا قارۋ ۇستاپ, ەجەلگٸ ەڭكۋ-ەڭكۋ جەرلەردٸ جانىن قيىپ قورعاي قويار ما ەكەن? وندايدا ەڭ الدىمەن سول كەشەگٸ اعىباي مەن قابانبايدىڭ, قوبىلاندى مەن رايىمبەكتٸڭ ۇرپاقتارى اتقا قوناتىنى اقيقات.
ەكٸنشٸ انىق – تٸل بٸرلٸگٸ دەدٸك. ەر تٷرلٸ تٸلدٸ يگەرگەن ادامدار بار, بٸراق, ەر تٷرلٸ تٸلدە سٶيلەيتٸن حالىقتار جوق. قىتايلار – قىتايشا, ورىستار – ورىسشا, نەمٸستەر – نەمٸسشە سٶيلەيدٸ. ەگەر, قالىڭ قىتاي ورىسشا (نەمەسە جاپونشا, كەرٸسشە) سٶيلەي باستاسا, دٷنيەدە جٷڭگو (بٸزدٸڭشە, قىتاي) اتالاتىن ۇلى مەملەكەت بولماس ەدٸ. ەيتپەسە, ورمانداي قالىڭ ورىس فرانتسۋزشا سٶيلەي باستاسا, دٷنيەدە رەسەي اتالاتىن ۇلى مەملەكەت بولماس ەدٸ. قازٸردە اعىلشىنشا ٷيرەنۋ جاپپاي موداعا اينالدى. بٸراق, اناۋ جاپوندىق, اناۋ فرانتسۋزداردىڭ ٶز تٸلدەرٸن ٶگەيسٸتٸپ, تەپ-تەگٸس يانكيشەگە كٶشٸپ كەتەتٸندەرٸنە سەنۋ قيىن. ٶيتكەنٸ, ولاردىڭ ەرقايسىسى جەر بەتٸندە پەلەنباي عاسىرلار بويى ٶمٸر كەشٸپ كەلە جاتقان ەگەمەندٸ ەلدەر. ٷش حالىقتىڭ, ٷش تٸلدٸڭ باسىن قۇراعان شۆەيتسارييا اتتى مەملەكەت – قولدان جاسالعان جاساندى قۇرىلىم, نونسەنس, جەكە تەجٸريبە عانا, بۇل ەشكٸمگە ٷلگٸ-ٶنەگە بولا المايدى. ەلەمنٸڭ ەر قيىرىندا كەزدەسەتٸن فەدەراتيۆتٸك قۇرامالاردىڭ بەرٸ دە ساياسي مەمٸلە مەن مەجبٷرلٸكتەن تۋعان, شىن مەنٸسٸندە سونداي ەلدەردٸڭ بەرٸندە نەگٸزگٸ ۇيىستىرۋشى ۇلتتىڭ تٸلٸ ٷستەمدٸك جاسايدى. شىن مەنٸسٸندە تٸل بٸرلٸگٸ جوق جەردە – ەگەمەندٸ ەلدٸڭ تۇتاستىعى تۋرالى ايتۋ ارتىق.
بٷگٸنگٸ تاڭدا جالپىعا ورتاق, كٶپشٸلٸكتٸڭ بەرٸنە قاجەت ۇلتتىق تٸلٸ قالىپتاسىپ ٷلگەرمەگەن بٸر عانا مەملەكەت بار, ول – بٸزدٸڭ سٷيٸكتٸ قازاقستانىمىز. ٸرگەمٸزدە جاتقان ٶزبەكستاندا – ٶزبەكشە «گەپٸرەدٸ», تەجٸكستاندا – نەگٸزٸنەن تەجٸكشەدەن باسقا تٸلدە «قوق ەتپەيدٸ», تٷرٸكمەنستانداعى جاعداي دا سونداي – تٷرٸكمەنشە. ەدەتتە تاريحتى, تاعدىردى كٸنەلاۋعا ەۋەسپٸز. كەشەگٸ قىزىل يمپەرييا دەۋٸرٸندە زورلىق-زومبىلىقتى ٶزگەلەردەن كٶبٸرەك كٶرگەنٸمٸز دە ٶتٸرٸك ەمەس. بٸراق, كەيدە ٶزٸمٸزدٸڭ ٶزبەك اعايىننىڭ: «ورىس بولۋ ٷشٸن – الدىمەن قازاق بولىپ ال!», ەيتپەسە: «قازاقتىڭ يتٸ دە زەكٷن, زەكٷن دەپ ٷرەدٸ!» – دەگەن قالجىڭ سٶزٸ ەسٸڭە تٷسەدٸ. باسقا باۋىرلاستارىمىزعا قاراعاندا كەڭەستٸك يدەولوگييانى بويىمىزعا مولىراق سٸڭٸرگەن, كەزٸندەگٸ ينتەرناتسيوناليستٸك ۇرانداردىڭ پەرمەندٸلٸگٸن, قازاق تٸلٸندەگٸ مەكتەپتەردٸڭ جاپپاي جابىلىپ, وقۋ, بٸلٸم, ٶندٸرٸس سالاسىندا, ودان كەيٸن ەكٸمشٸلٸك, بيلٸك باسىندا تەك ورىس تٸلٸنە جٷيرٸك مامانداردىڭ عانا ورنالاسقانىن كٶرگەن, سول جەتپٸس جىلدىڭ ٸشٸندە ٶسٸپ-ٶركەندەگەن قاۋىمنىڭ دٷنيەتانىمى, قۇلقى-پەيٸلٸ, مەنتاليتەتٸ ەجەپتەۋٸر ٶزگەرٸستەرگە ۇشىراعانىنا كٶزٸمٸز جەتٸپ وتىر. باسقاسى – باسقا, ال, جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندارىنىڭ 90 پايىزىنان استامى كەدٸمگٸ قاراكٶز قازاقتار بولىپ كەلەتٸن قىزىلوردا وبلىسىندا, مەسەلەن, وسى كٷنگە شەيٸن ورىس مەكتەپتەرٸندە وقيتىن وقۋشىلاردىڭ دەنٸ قازاق قانداستار كٶرٸنەدٸ. قىزىلوردا مەن شىمكەنتتەن شىققان زييالىلاردىڭ بٸرازىنىڭ وتباسىندا وسى كٷنگە شەيٸن بالالارى ورىسشا سايراپ وتىراتىنى تاعى ٶتٸرٸك ەمەس.
سوندا قايتپەك كەرەك? ەرينە, كەز كەلگەن تٸل قاجەتتٸلٸك جاعدايىندا عانا ٶمٸر سٷرە الادى. قازاق تٸلٸنٸڭ قاجەتتٸلٸگٸن ارتتىرۋدىڭ جالعىز جولى – وسى تٸلدە سٶيلەيتٸندەردٸڭ سانىن كٶبەيتۋ. ال, جۇرتىمىزدىڭ سانىن جەدەل كٶبەيتۋدٸڭ قازٸرگٸ تٶتە ەدٸسٸ ەر تٷرلٸ مەملەكەتتەردە جايلاپ جٷرگەن قازاقتاردىڭ كٶشٸن اتا قونىسقا قاراي بٸرجولا بۇرىپ ەكەتۋ, دۇرىسى – بۇرىپ ەكەلۋ. ايرىقشا قىتاي جايلاعان بٸرجارىم ميلليون قانداستارىمىزدى, ٶزبەكستان جايلاعان ميلليوننان استام قانداستارىمىزدى قارا شاڭىراققا ەكەلٸپ قونىستاندىرماي, جۋىق ارادا بٸزدٸڭ تٸلدٸك, دەمەك, ەلدٸك مەرتەبەمٸزدٸ كٶتەرٸپ ەكەتۋ وڭايعا تٷسپەك ەمەس.
ٷشٸنشٸ انىق – دٸن بٸرلٸگٸ دەدٸك. مۇنىڭ قازٸر ايرىقشا ماڭىزدى ەكەنٸن ەندٸ عانا تٷسٸنە باستاعاندايمىز. ەلٸ قابىرعاسى بەكٸپ, بۇعاناسى قاتىپ كەتە قويماعان بٸزدٸڭ جاس مەملەكەتٸمٸزدە كٶپدٸڭدٸلٸككە ورىن بەرٸلسە, بۇدان اسقان قاۋٸپ-قاتەر جوق. جەكە ادامنىڭ وجدان-سەنٸمٸنە ەرٸكتٸلٸك پەن تاڭداۋ بولعانى ايىپ ەمەس, بٸراق, اتا-بابامىز ەزەلدە قابىلداپ, ٶزٸنٸڭ رۋحاني ۇرانىنا, يدەولوگييالىق, تٸپتٸ, ساياسي (بۇل سٶزدەردەن قورىقپاۋىمىز كەرەك) تانىمىنا اينالدىرعان يسلام دٸنٸنٸڭ تۇتاستىعىن مىناداي تەۋەلسٸزدٸك پەن بوستاندىققا شىققان دەۋٸردە باتىستاعى ايعايشىلاردان قورقىپ, دەموكراتييانىڭ دوداسىنا سالىپ, ٶلگەن توقتىنىڭ دەنەسٸندەي سٷيرەلەي بەرۋدٸڭ ەشبٸر جٶنٸ جوق. يسلام بٸزگە اتا-بابالارىمىز ۇستانعان دٸن بولعاندىقتان عانا ەتەنە ەمەس. يسلام ادامزاتتىڭ اقىرعى اقيقات دٷنيەتانىمى بولعاندىقتان بٸزگە ەتەنە, ول – قۇداي جولى, ەدٸلدٸك پەن شىندىق مۇراتتارىنىڭ بوياماسىز, بٷكپەسٸز باس قوسقان كودەكستەر جيىنتىعى. بۇل دٸننٸڭ ەرٸ بٸزدٸڭ تالاي سوقتىقپالى سوقپاقتى كەشۋلەردٸ باستان ٶتكەرگەن ەل-جۇرتىمىزعا قاشاندا دەمەۋ, سٷيەۋ بولىپ كەلگەنٸن دە ۇمىتپاساق كەرەك.
ەربٸر تەۋەلسٸز بوستان مەملەكەتتٸڭ قاۋٸپسٸزدٸك مٷددەلەرٸ بار ەكەنٸ ەكٸنٸڭ بٸرٸنە بەلگٸلٸ. سول مٷددەلەرگە تٸكەلەي قارسى ەرەكەت ەتٸپ جٷرگەن تٷر-تٷسٸ جىپ- جىلماعاي قاستاندى دٸني سەكتالاردىڭ تامىر جايۋىنا مٷمكٸندٸك بەرمەي, وسى باستان وتاپ قىرقىپ تاستاماساق, پەلەن ۋاقىت ٶتكەن سوڭ ٶزٸڭ – مۇسىلمان, ۇلىڭ – يەگوۆيست, قىزىڭ – كريشنايت بولىپ شىعىپ, بٸر داستارقان باسىندا وتىرىپ اس ٸشۋگە زار بولىپ قالۋىڭ مٷمكٸن, ەي, اڭقاۋ, اڭعال جۇرتىم!
قازٸرگٸ ەلەمدەگٸ دەموگرافييالىق احۋال جٶنٸندە الانداۋشىلىق بار. بٸرەۋلەر: «ويباي, جەر بەتٸندەگٸ ادامدار سانى ويسان كٶبەيٸپ بارادى. قازٸر 6 ميللياردتان اسىپ كەتتٸك. وسى عاسىردىڭ اياعىندا 8 ميللياردقا جەتەدٸ ەكەنبٸز. ودان ەرٸ قاراي ەسەلەپ ٶسە بەرسەك, اسپان استى, جەر ٷستٸندەگٸ بايلىقتاردىڭ كٶزٸ سارقىلىپ, تەپ-تەگٸس جوقشىلىققا, اشارشىلىققا ۇشىرايدى ەكەنبٸز» دەپ بايبالام سالادى. مالتۋس زاڭى دەگەن بٸردەڭە بار. ونىڭ پايىمداۋىنشا, جەر بەتٸندەگٸ ادام سانىنىڭ ٶسۋٸ گەومەترييالىق پروگرەسسييا جولىمەن, ال, سول ادامنىڭ كٷنكٶرٸس كٶزدەرٸنٸڭ ٶسۋٸ اريفمەتيكالىق پروگرەسسييا جولىمەن جٷرەتٸن كٶرٸنەدٸ. مۇنىڭ ٶزٸ ەرٸ بيولوگييالىق زاندىلىق ەكەن-مٸس. بۇل دا, سٸرە, اناۋ دارۆين ٸلٸمٸ سەكٸلدٸ, ويدان شىعارىلعان, تۇرپايى, مەحانيكالىك تەسٸلدەرگە نەگٸزدەلگەن جالعان اعىمداردىڭ بٸرٸ بولسا كەرەك. بولاشاقتا جەر بەتٸنە ادام سىيماي كەتٸپ, تەك سول سەبەپتەن عانا قۇردىمعا كەتٸرەدٸ دەپ ويلاۋدىڭ ٶزٸ, سىپايىلاپ ايتقاندا, ۇشقارىلىق. شىنىندا سول جەردٸ, ونداعى تٸرشٸلٸك يەلەرٸن جاراتقان, ولاردى عانا ەمەس, كٷللٸ عالامدى قاتەسٸز, قاپىسىز باسقارىپ وتىرعان قۇدٸرەتتٸ كٷش بەر-بەرٸن كٷنٸ بۇرىن شوتقا سالىپ, ەسەپتەپ قويعان ەمەس پە? ەزٸرشە عالامدىق «كومپيۋتەرلٸك» جٷيەنٸڭ تيتتەي دە, تٸپتٸ, جارتى گرادۋسقا بۇرىس كەتكەنٸن بايقاعان بٸردە-بٸر استرونوم, بٸردە-بٸر فەلسافاشى جوق. ەندەشە, كٶبەيۋمەن قورقىتۋدىڭ دا ار جاعىندا – جىمىسقى ساياسات جاتىر دەپ ويلاۋعا حاقىمىز بار. ٶيتكەنٸ, قازٸر ەلەمدە كٶبەيٸپ جاتقان كٸمدەر? ەرينە, مۇسىلماندار. ونىڭ ٸشٸندە بٸزدٸڭ قازاق قانداستارىمىز دا بار.
تاعى بٸر تٶتە جول – پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) حاديستەرٸندە كٶرسەتٸلگەن: وتباسىن قۇرعاندارىمىز ٶسٸپ-ٶركەندەپ, بۇتاق جايىپ كٶبەيۋٸمٸز پارىز. قالالىق ٶركەنيەتكە بەيٸمدەلٸپ, ەيتپەسە, كٷنكٶرٸس, تۇرمىس قيىنشىلىعىنان قورقىپ, وتباسىنداعى بالا سانىن بۇدان ەرٸ شەكتەي بەرسەك, مەجەمٸزگە جاقىنداي الماي قالۋىمىز مٷمكٸن.
بٸز كەيدە سان مەن ساپانى بٸر-بٸرٸنە قاراما-قارسى قويىپ جاتامىز. بٸراق, سول ساننىڭ ساپاعا اينالار تۇسىن ەسكەرە بەرمەيتٸنٸمٸز بار. ساننىڭ تۋرا ساپالىق قاسيەتكە ۇلاسار جەرٸ دە مول. بٸرگە تۋعان قانداستارىڭ نەعۇرلىم كٶپ بولسا, نۋ ورمانداي تۇتاسىپ, قالىڭ ەل بولىپ وتىرسا, سەن قاشاندا ەلٸڭ مەن جەرٸڭنٸڭ مٷددەسٸن قاپىسىز قورعاپ قالارسىڭ, ەشكٸمگە ەسەڭدٸ جٸبەرمەي, ريزىق نەسٸبەڭدٸ مولايتا بەرەرسٸڭ. الىس پەن جاقىنعا كٶلەڭكەندٸ تٷسٸرٸپ, قامقورىڭا الارسىڭ. ٷلكەندەردٸڭ الاكٶزدٸگٸنەن قورىقپاي, كٸشٸلەرگە «اعا» اتانارسىڭ. كٶپتٸڭ اتىنان سٶيلەسەڭ, سەنٸڭ داۋسىندى ٶزگەلەردەن بۇرىنىراق ەستٸپ, سەنٸمەن كٶپ تە, از دا ساناسار, تالاسۋى مٷمكٸن, بٸراق, ساناسپاۋى مٷمكٸن ەمەس. كٶبٸن جينالىپ قاسىقتاپ سۋ قۇيساڭ, شٶلٸڭ كٶلگە اينالادى, كٶلٸڭنٸڭ اينالاسى جايقالعان جاسىل نۋعا اينالادى. ەلسٸز بەن ازدىڭ جانى قىسىلعاندا قولىنا ۇستاپ شىعاتىنى اق شٷبەرەك بولار, ال, جاۋ قاشىرعان جەڭٸمپاز كٶپتٸڭ قولىندا جەلبٸرەگەن كٶك الا تۋ بولار. ازدىڭ كٶپشٸلٸكتٸ باستايتىنى راس, بٸراق, سوڭىنا ەرگەن قاراشاسى كەم جٷيرٸكتٸڭ كاراقشىعا جالعىز جەتكەنٸندە نە مۇرات-ماعىنا بار? اعايىنىڭ تويىپ ٸشكەن تاماق – اس, اۋىلداسىڭ تويىپ ٸشكەن تاماق – توي ەمەس پە?
ورازبەك سەرسەنباي,
جازۋشى.
"اقيقات" جۋرنالى
.jpg)
