Tanymal jazýshy Qanat Ábilqaiyrdyń "Jylan kegi" atty mistifikatsiialyq hikaiatyn oqyrman nazaryna usynamyz.
Týǵan jerdiń jylany
Shyryldatyp shaq meni!
Járken Bódesh
I
...Amaly taýsylǵan Bala Molda kiiz kitabyna qarap otyryp bolashaq taǵdyryn kórdi.
Otyz jyldan soń qytai men orystyń shekarasy ashylatynyn, sol kezde elge kelip, jylannyń býylǵan tilin sheshse, Shah-Mardan keshirip, bári durys bolatynyn boljady.
«Aqsarbas, aqsarbas!» dep qýanǵan jigit asty býyrqanyp, ústi jybyr-jybyr jyljyp aǵyp jatqan Tekestiń qandy sýyna qoiyp ketti. Beti bolar-bolmas qozǵalǵanymen, Tekestiń asaý tolqyny moldaǵa kúsh bermei, óz iirimine qarai tartyp bara jatty.
Sýǵa birjola jutylyp joq bolar ma edi, kim bilsin, áiteýir, kiimi bir butaǵa ilinip aman qalǵanyn biledi.
Bala molda esinen tanyp, birneshe kún sol butada ilinip turdy.
II
Bul kúnde Bala moldanyń saqal-murty býryl tartyp, jetpisten asqan. Alpysty «tal tús» dep óz kóńilin ózi aldamaq bolýshy edi, jetpisti jelkelegeli beri dám-tuzynyń túgesilip bara jatqanyn ishtei seze bastady.
Kúnde bir ýaqyt shekara boiyndaǵy Tekes ózeniniń jaǵasyna baryp, anaý kóz ushynda kóringen týǵan jerine, balalyq bal dáýreni zymyrap ótken atamekenge, atameken bolǵanda da ákesiniń súiegi qalǵan Jabyrdyń jalpaq jotasyna telmiretin de turatyn.
Osy bir tustan bar bolǵany otyz-otyz bes shaqyrym jerdegi Tuzkólge jetip, Qudai aldyndaǵy kúnásinen arylsam degen armanyna jeter kún týar ma? Bala moldanyń janyna jalǵyz osy suraq maza bermeitin.
Úisintaýdyń etegindegi Súmbe aýylyna dúrbi salady da otyrady. Ózi tanityn eskikózderden bir adamdy kórip qalamyn ba degen úmiti sanasynan eshqashan da sónbek emes. Qiial degen shirkiniń júirik qoi. Qaragermen sar jelip Súmbege jetip barǵysy keletin. Sosyn Qysańnyń sýyn órlep, bir saǵatta Shartastyń etegine jetse, sodan Sarybastaýdy basyp ótip, ainaldyrǵan úsh saǵattyń ishinde Tuzkólge aiaq ilindirer edi. Tuzkólge jetse boldy, kesh te bolsa Táńir Ieniń aldynda jasaǵan aiybyn jýyp-shaiýǵa múmkindik alar edi. Biraq osy úsh saǵattyq jerge jete almaǵanyna, mine, elý jyl. Osy elý jyldan beri Bala moldanyń armany – Tuzkóldi kózimen bir kórý. Tuzkólde jolyǵatyn bireýi bar edi.
Bireýi degenimiz – adam emes, maqulyq. Maqulyq bolǵanda da jer baýyrlai ireleńdep júrgen jylan. Tiri bolsa, jylandardyń elý jyl burynǵy basshysy Shah-Mardannyń ózinen kesheýil surap, aiaǵyna jyǵylmaq. Ejelgi jylandar eli patshasynyń atyn ielengen kishi Shah-Mardan bu ómirden baqiǵa ozsa, onyń úrim-butaǵynyń aiaǵyna bas qoiyp, óz aiybynyń qunyn tólemek. Ol qun nemen ólshenerin de jaqsy biletin edi. Jalǵyz uldyń tútinin tútetip otyrǵan kelininiń aiaǵy aýyrlaǵaly beri sol qunnyń tólenetin kezi taiaǵanyn seze bastady. Bala moldanyń bir bilmestigi nemeresiniń taǵdyryn tálkekke salǵaly tur. Mynaý temir qorshaýdy buzyp, anaý Tuzkólge jetip jyǵylmasa, urpaǵy atasyna máńgilik laǵynet jaýdyrady. Búitken moldalyǵynan ne qaiyr?!
El sanatynda tirshiliktiń tar qamytyn súirep kúneltse, búginde shekaraǵa telmirmei-aq jurt sekildi ómir súrer edi ǵoi. Jylannyń tilin úirenip tapqan baǵym qane?! Qamshynyń sabyndai qysqa ǵumyrda molda bolmaq túgili, tilin kálimaǵa keltirmegen talai adam kóldeneń qiianatsyz-aq ómirden ozyp jatqan joq pa?! Sonyń bárin Qudaiekem tozaqqa shyjǵyra beredi deýge Bala moldanyń tili barmaidy. Al óziniń kúnási – eń aýyr kúná. Pende balasynyń barlyǵy birdei mundai qiianatqa bara almaidy. Bara qalǵannyń ózinde endigi bir qareket jasap, Jappar Ieniń aldynda kóz ilmei qulshylyq etip, kóńilindegi bar kirdi shaiyp úlgerer edi. Dál Bala moldadai elý jyl boiy azapqa túspes edi.
«Tozaq degendi o dúniede kóremiz» dep jaǵasyn jailaýǵa salyp júretin pendeler jeterlik. Bala molda sol tozaqty osy ómirde kórip kele jatyr.
Kózi ilinip ketse boldy, jylanǵa ainalady. Jylanǵa ainalyp, jer baýyrlap ysyldap, kóp adamdy shaǵyp jatady. Biraq tiliniń ýy joq, shaqqan adamy ólmeidi.
Bir mezette aldynan kelini men balasy shyǵa keledi. Kelini qyshqashpen janǵan otyndy qysyp ustap alǵan. Al balasy shelekke quiylǵan jaǵarmaidy ákesine qarai shashyp jibermekke oqtalyp tur. Bala molda jalǵyz ulyna aiyr tilindegi ýdy tógip-tógip jiberedi. Sol-aq eken, balasy baj etip qulap túsedi. Áne, Oraly kúptei bolyp kógerip, isinip barady. Ainalasyndaǵy aýyl adamdary «túime, túime!» dep aiqailaidy. Bala molda bolsa býlyǵyp: «baý, baý» dep yńyrsyp jatyr.
Bala molda óstip arpalysyp jatyp oianady da, Qaragerge minip Tekes boiyna ketedi. Tekes boiyna jetip, tereń oidyń teńizine batady. «Qudaidy tanyp, tabiǵattyń tylsymyn bilip, adamdy bylai qoiyp jyndarmen de dos-jarandyq jasap júrip óziniń, óz urpaǵynyń bolashaǵyn boljai almaǵan soń, molda atanyp ne kerek edi?!». Bala molda osyny oilap, eshkim joqta kóziniń jasyn syǵymdap alatyn bolǵan.
III
Áli esinde, Bala molda aty endi ǵana shyǵyp, on bes-on alty jasqa tolǵan kezi. Jurt Shálkóde jailaýyn en jailap, saiasattyń salqynyn sezine qoimaǵan ýaqyt bolatyn. Tań namazynan keiin kózi ilinip ketken eken, ákesi oiatty. «Balam, Besbai baidyń adamy seni alyp ketýge kelip tur. Kúieý balasynyń ishine jyn kirgen dei me, áiteýir, senderge zikir salǵyzbaq kórinedi. Jaqyp molda ekeýińdi oinasyn depti», – dedi.
Jaqyp moldanyń atyn esti sala Bala molda eleń etti. Ilimi mol, baqsylyǵy kúshti ákki moldadan úireneri kóp edi. Birazdan beri Jaqyptan jylannyń tilin túisinip, hasiden oqýdy bilmekke de talap etip júr. Qazirdiń ózinde jylandar basshysynyń tilin tabatyn dárgeige jetti.
Bala molda dáretin ala sala, alaqandai beti búrshik-búrshik sheshektiń daǵyna bókken qara balaǵa erip atqa qonǵan. Balanyń aty Turash eken. Albanǵa belgili Medeý bidiń jalǵyz uly. Bala moldany ákelýge basqany emes, belgili bidiń balasynyń kelýi túsingen adamǵa úlken mártebe sanalady. Medeý bi – Besbai baidyń aǵasy. Besbai bai aǵasynyń balasyn óz balasy esebinde jumsady ma, joq álde bul Bala moldaǵa degen iltipattyń belgisi me, bara kórermin dep oilady.
Ózinen jarty múshel kishi bala «bidiń jalǵyzy» degen aty bolmasa, anaý aitqandai tylsym qasietke ie emestigi baiqalady. Ákesi jaily ańyzǵa ainalǵan talai áńgimeni estip edi. Bul balaǵa shaldyń ol qasieti qonbaǵan sekildi. Tipti Bala moldany molda eken dep kele jatqan ol joq. Birde balalyqqa salyp, jelpildep jelip aldyǵa ozyp ketedi. Birde bulardy mazaq etken sýyrdy qýalap, jerge túse salyp inine qamshy suǵyp, ábigerlenip jatady.
– Turash, kóz bailanbai Baltanyń saiyna jetip alalyq, – dedi Bala molda úlkendigin bildirip.
Ekeýiniń júrisi osy sózden keiin ǵana jedeldedi. Kún uiasyna kirip, mal óristen qaitqan apaq-sapaq ýaqytta bular Besbai baidyń úiine jetip jyǵyldy.
Jaqyp molda bulardan buryn kelip, qonys jańartyp, aýyldan bir-eki shaqyrym alys jerge «jyn-oinaq» jasaityn úidi daiyndap qoiǵan eken.
Ertesi kúni aýyl adamdary jinalyp, baqsylardyń zikir salýy bastalǵan.
Osy kún esine tússe, Bala moldanyń júregi soǵysynan jańylyp qala jazdaidy. Buǵan deiin «men-men» degen jynǵa boi bermeitin óz boiyndaǵy qasieti ushty-kúili joǵalyp, zikir sala bastasa, aýzynan aq kóbik aǵyp, qulap qala bergen. Jaqyp molda da dúlei kúshinen aiyrylyp, shaý tartqanyn baiqatyp ala berdi. Eki molda jabylyp jatyp kúieý jigittiń ishine kirgen torǵaidai jyndy shyǵara almai aq ter, kók ter boldy.
Bala molda jaishylyqta mundai torǵai keipinde adam ishine engen jyndy Qurannyń bir súresin oqyp, jýasyta salýshy edi. Bul joly kúieý jigit alty qanat aq úidiń ishinde pyryldap «ushyp» júr. Qolyn qanat qyp qaǵyp, ekeýine des berer emes. Endi, mine, ustadym degen kezde kúieý bala jelbaýǵa jarmasyp, joǵaryǵa órmelei jóneledi. Eki molda aspanǵa qol sozyp, jelbaýǵa asylyp turǵan kúieý jigitke jete alsashy. Jaqyp ta, Bala molda da basqa aila jasamasa, bul torǵai-jyndy kóndiktire almasyn bildi. Sóitti de, ekeýi de syrtqa shyǵyp, kiiz úidiń ústine órmelei jónelgen. Shańyraqtan sekirip túsip, torǵai-jyndy ústinen basyp qalmaqshy edi. Kenet Bala molda shańyraqta qanatyn keńge jaiyp turǵan alyp búrkitti kórip shoshyp ketti. Jaqyndai túspek edi, búrkit búrip túsetin syńai tanytyp, sańq etti. Jaqyp moldaǵa qarap edi, ol jerde domalap jatyr eken. Ustazy aibat kórsete almaǵan alyp qusqa betteýge batyly barmai, Bala molda da ózin-ózi tómenge qarai tastai salǵan.
Bala molda esin bir jisa, Jaqyp molda jylamsyrap sóilep jatyr eken.
«Baieke, baieke, aǵańyz Medeý bidiń kiesi qyran qus dep estýshi edim. Sol qyran torǵai-jyndy bizge bermei jatyr. Bige kisi jiberip, kiesin qaitartyp alǵyzyńyzshy».
Medeý bidiń balasy atqa mine salyp aýylǵa shapqan. Álden ýaqyttan soń shańyraqtaǵy qyran qus ushyp ketti. Sol-aq eken, jelbaýdaǵy kúieý bala sylq etip jerge tústi.
Torǵai-jyn bolsa janyn qoiarǵa jer tappai, aspanǵa qalyqtap ushyp áp-sátte kózden ǵaiyp boldy.
IÚ
Jaqyp molda osy bir oqiǵadan keiin Bala moldaǵa tálim alarlyq kóp áńgime aityp berip edi.
Bul ǵumyrda adam sanasyna syimaityn talai tylsym oqiǵalardyń bolatynyn, ár jaratylys iesi ózindik qasietpen jaratylatynyn, ol qasietti dinniń de, basqanyń da qalybyna salyp, eksheýge kelmeitinin, áli kúnge tylsym jaily sansyz suraqtyń jaýabyn eshbir pende tappaǵanyn, tappaitynyn syr qylyp shertip edi.
«Tylsymnyń jumbaǵyn sheshpek bolǵan adam týra joldan adasady. Óitkeni Haq Taǵalanyń qudiretimen bolyp jatqan beimálim álemdegi oqiǵalardy myna ómirdiń tar túsinigine salý – delqulylyq. Sol úshin de qarapaiym pendege Qudaidy tabý, onyń aitqanymen júrý – jetkilikti is.
Biraq kóshpeli qazaq úshin kei-keide tylsymnyń shekarasyn buzýǵa týra keledi. Biz sol úshin de ne molda emespiz, ne baqsy emespiz, beimálim bir kúshpen arpalysyp ómir ótkizip jatyrmyz. El-jurttyń, mal-jannyń amandyǵy úshin jyndy basyp, jylandy aýyzdyqtap kelemiz. Babadan qalǵan bul ilimdi taza jolmen igerip, maqulyq ataýlyǵa zalal tigizbeýdi oilaýymyz kerek», – degen Jaqyp molda.
Sosyn osy aimaqqa belgili Ómirzaq batyr men Medeý bidiń dostyǵy jaily biraz áńgime aitqan.
Ómirzaq batyr Medeý bige erekshe iltipat kórsetedi eken.
Ol kezde Jaqyp moldanyń da jas kezi. Qurmannyń Kúrkebaiynyń bes ulynyń birin jylan shaǵyp, sonyń ýyn qaitartýǵa Jaqyp moldany alǵyzady.
Jylan shaqqan jigittiń aty Qusaiyn eken. Jaqyp molda Qusaiyn jatqan úige kirip kelse, jigittiń basyna shúberekpen sý basyp, on jeti-on segiz jastaǵy appaq sulý boijetken otyr deidi.
Jaqyp molda boijetkendi kóre sala aqyl-esten adasyp qalady. Áli qyz aittyrmaǵan bozbalanyń qiialy júirik qoi. «Ákeme aityp, osy qyzǵa quda túsirmesem, Jaqyp atym óshsin!» deidi ózine-ózi ishtei kúbirlep.
Jaqyp molda hasidenin oqyp, jylandardyń patshasy Shah-Mardandy arbasýǵa shaqyrady. Ol kezde Shah-Mardannyń da jas kezi.
Jaqyp molda men Shah-Mardannyń aiqasyn kórýge aiaǵy jetken búkil Alban jurty jinalypty. Jiylǵan jurtqa «Men jylanmen aiqasqanda jylan da, Qusaiyn da kúp bolyp isinip, jarylyp kete jazdaidy. Maǵan bolysqylaryńyz kelse, iek qaqqan kezde «túime, túime!» dep shýlap qoia beresizder. Eger de aralaryńyzdan bireý «baý» dep aityp qalsa, Qusaiyn da, men de jarylyp ólemiz», – deidi.
Jaqyp molda hasidenin oqýdy bastap kep jiberedi. Bir saǵat óter-ótpesten ireleńdei jyljyp, qasynda eki nókeri bar jylandardyń patshasy Shah-Mardannyń ózi de jetedi.
– Adamzat patshalyǵynyń jylandar eline jibergen elshisi ediń, ei, Jaqyp... Jaisha shaqyrdyń ba? – deidi Shah-Mardan óz tilinde.
– Jaishylyq bolsa, Jylandar eliniń patshasyn áýrelep, mazańyzdy alam ba?! Mynaý Kúrkebaidyń Qusaiynyn jylan shaǵyp, es-tússiz jatyr. Osy balany shaqqan jylannyń jazasyn berýińizdi suraimyn.
– Es-tússiz jatqan Qusaiynnyń kinásiz ekenin qaidan bildiń? Jylanǵa alǵash bolyp qater tóndirgen jigittiń ózi bolar. Olai bolsa, men óz násilimdi shyǵyndaýǵa qarsymyn. Ólsin, Qusaiyn!
– Shah-Mardan-aý, úkim aitý erterek emes pe? Nuh paiǵambardyń kemesin tyshqan kemirip teskende táýekel etip, tesikti bitegen qasietti jaratylys emes pe ediń? Sol qasietiń qaida ketken? Qusaiynnyń jaǵdaiyn kórip otyrsyń, ony tergei almaq emespiz. Onan da maǵan shaqqan jylandy taýyp ber. Ózimen tildesip kóreiik.
– Jer betindegi myń-million jylandy aldyma keltir demekpisiń?! Ol bola qoimas. Jurtyńnan bir jan shyǵyn boldy dep, Patshalyǵymdaǵy bar halyqty seniń aldyńa júrelete almaimyn.
– Endeshe, men de myna halyqqa kóringen jylandy óltire berýge buiryq beremin. Seniń babań men meniń babam san ǵasyrdan beri bir-biriniń tilin taýyp, aralas-quralas beibit ómir súrip keldi emes pe? Seniń ákeń ólip, han sailanǵanyńda myna men arnaiy Patshalyǵyńa baryp, basyńa aq tamyzbadym ba? Umyttyń ba sony, Shah-Mardan?
Jaqyp molda osyny aitqan kezde Shah-Mardan únsiz qaldy deidi. Sosyn nókeriniń birin jumsap, osy aimaqtaǵy jylandardyń bárin shaqyryp kelýge buiryq beripti.
Arada bir saǵat ótpei jatyp jylandar kóshiniń alǵashqy legi kelip jetti deidi. Jylandar bir-birden Jaqyp moldanyń tizesine bas qoiyp, «Qusaiyndy men shaqqan joqpyn» dep aitady da, óz jónine kete baratyn kórinedi. Jylandarmen arbasý uzaqqa sozylady. Bul aimaqta osynshama kóp jylannyń bar ekenin kórgen halyqta es joq. Bári Jaqyp moldanyń áýlieligine tańdai qaǵysyp, jaǵalaryn ustap qarap turady. Jaqyp molda men Shah-Mardan sózge kelispei qalsa, jylandar men adamdar arasyndaǵy soǵys oty áp-sátte tutanyp ketýi múmkin eken. Molda bilimdiligin, Patsha biliktiligin kórsetedi.
Jylandar kóshi saiabyrsyǵan sátte eń aqyry súiretilip bilektei bir jylan kelip, Jaqyp moldamen arbasa bastaidy. Jaǵy-jaǵyna timei hasiden oqyp jatqan molda álgi jylanmen de tildesedi.
Jylan óziniń eshqandai kinásiniń joq ekenin, óz jónimen ketip bara jatqan kezde Qusaiynnyń tabanynda taptalyp qalǵanyn, óziniń janyn saqtaý úshin shaǵyp alǵanyn aitady.
Muny estigen Shah-Mardan kúsheie bastaǵan:
– Áne, aittym ǵoi. Kináli – Qusaiyn! Aiaǵyna qarap júrýge shamasy kelmegen adamzat úshin jylan balasynyń taǵdyryn qor ete almaimyn!
Osy sóz aitylǵan kezde isip-keýip jatqan Qusaiyn jarylýǵa shaq qaldy deidi. Jaqyp molda da dalbasalap, álgi jylannan «Oqiǵa qai jerde boldy?» dep surap úlgergen.
– Shartastyń etegindegi jylǵanyń basynda.
– Ol jylǵanyń boiyndaǵy bar jylannyń aýzyn ózińizdiń maquldaýyńyzben býǵan joq pa edik, Shah-Mardan myrza? – deidi qýanyp ketken Jaqyp molda.
Sóitse, bul jylan jolaýshylap bara jatyp, aýzy býylǵan jylandar ieligindegi jerge ruqsatsyz kirip ketken kórinedi. Adamzat pen jylandar patshasynyń ýaǵdasyn buzǵany úshin sol arada bilektei jylannyń taǵdyry Jaqyp moldanyń qolyna beriledi.
Jaqyp molda hasidenin sýdyratyp oqi jóneledi. Jan bermek ońai ma, isinip ketken bilektei jylan endi moldanyń ózine aibat shegip, moinyn qaqshityp, ysyldap, shaqpaqqa áreket ete bastaidy. Osy kezde Jaqyp molda iek qaǵyp jiberedi. Eldiń bári «túime, túime!» dep ulardai shýlap qoia beredi. Jylan pyrs etip jarylyp, birer saǵatta Qusaiyn es jiǵan kórinedi.
Ú
Jaqyp moldanyń bul oqiǵasyn Bala molda buryn da talai estigen. Az jyl moldalyq etken jyldarda mundai bolmasa da, osyǵan jeteqabyl talai oqiǵanyń ózi de kýási boldy. Bala moldaǵa munan góri Jaqyptyń júregin dir etkizgen appaq sulýdyń jaiy qyzyqtyraq kóringen. Ustazynan qaimyqpai, appaq qyzdyń jaǵdaiyn da sýyrtpaqtatyp kórip edi, Jaqyp sheshilip sala berdi.
– Búgin ekeýmizdiń berekemizdi alyp, kiemizdiń qutyn qashyra jazdaǵan Medeý bidiń toqaly ǵoi ol qyz. Qyz emes, jasy qazir qyryqqa taiap qaldy. Kúrkebaidyń saqyldaǵan bes uly men Ómirzaq batyrdan asyp ol boijetkenge sóz sala almadym, – dedi kúrsinip. Sosyn sózin jalǵap:
– Osyǵan deiin úsh áiel alyp, erkek kindikti bir ulǵa zar bolyp júrgen Medeý bige Kámilá sulýdy tórtinshi áiel etip Ómirzaq batyr qosypty, – dedi.
– Anaý Turash degen qara bala sol Kámilá sulýdan týǵan eken ǵoi.
– Solai dese de bolady. Osy Kámiláni alǵan soń Medeýdiń úshinshi áieli uldy bolyp, shaqalaqty Kámilá baýyryna basyp alsa kerek. Ol kezde bi ishkeri jaqqa bilik aitýǵa ketipti. Balany týǵan sheshesi jýastaý adam eken. Onyń ústine bes baýyry men Ómirzaq batyrdy arqa tutqan Kámilá kimge des bersin. Medeý bi jas toqaldyń erkeligin estip: «Bala tym qurysa ýyzyna jaryp, qyryq kún anasynyń omyraýyn emsin», – dep at shaptyrypty. Sóitse, kelgen shabarmanǵa Kámilá sulý omyraýyn ashyp jiberip: «Bige keregi ananyń ýyzy bolsa, mineki!» – dep saýyp jibergen eken, sút saýlap qoia beripti.
Osy oqiǵadan keiin el jas toqaldy jasyna da qaramai «Aq apa» atap ketipti.
Jaqyp molda osyndai sheti bar da, shegi joq áńgimelerdiń tiegin aǵytyp, Bala moldaǵa biraz hikaiattardy aityp berip edi.
Bala molda: «Úiiniń irgesine kelip otyryp bidiń batasyn almai ketkenimiz jaramas», – dep ustazyn kóndirip, qalyń kirpigi kózin japqan tulǵaly qara shaldyń shańyraǵynan dám tatyp, yqylasyna bólenip aýylyna qaitqan bolatyn.
ÚI
Albannyń bailary kámpeskelenip Jarkentke aidalǵan soń, Bala molda Qytai aspaqqa bel býdy. Ákesi Alban eline kirme bolatyn. Shejire jolymen qýalaityn bolsa, óziniń rýy – Qyzai.
Qytai men orys jer bólip, shekarany anyqtaǵan kezde Qyzailar arǵy bette, Albannyń alty bolys eli bergi bette qalǵan-dy. Shekaraǵa ásker qoiylǵan soń eki eldiń qatynasy sirep ketti de, qaiyn jurtyn saǵalap moldalyq etip júrgen ákesi ol jaqtaǵy týǵan-týysymen bailanysyn úzip alǵan edi.
Qyzyldar kelip, Qudaisyzdar memleketin qurǵaly Bala molda bir tyqyrdyń taiaǵanyn seze bastady. Ákesi de dál sol tusta kálima shahadatyn aityp jatyp jan tapsyrdy. Ákeniń sońǵy amanaty: «Elińdi tap, balam!» boldy. «Áne ketem, mine ketem» dep júrgen kezde moldalar da shetinen ustalyp, itjekkenge aidala bastady.
Bala moldanyń týǵan jerdi qiyp kete almai júrýiniń eń úlken sebebi bar edi. Osy erte kóktemde Tuzkóldiń Qarasaz betkeiindegi Jylandy saidyń jylandarynyń tilin býyp qoiǵan-dy. Jylannyń tilin kúz kelgende bir-aq sheshetin bolyp ýádelesken. Endi, mine, saiasat sol kúzge deiin tyǵylyp júre turýǵa mursat berer emes.
«Bala moldany ustaýǵa Qaraqoldan eki sherik shyǵypty» degendi estip, moldada tipti es qalǵan joq. «Jaqyp molda qoldy bolǵan eken, Jarkentke jetkizbei atyp tastapty» degen úreili habar da el arasynda gýlep tur. Bala molda qansha jerden Allaǵa táýekel etkisi kelgenimen, atadan jalǵyz ekeni esine túse berdi. Sosyn amalsyz, janyn saqtap qalýdyń qamyna kiristi.
Tili býylǵan jylandardyń patshasy Shah-Mardan úilený úshin shalǵai bir patshalyqqa saparlai ketken eken. Qalyńdyǵyn alyp kúzde ǵana oralady-mys. Shah-Mardandy kútpei ketse, bir rýly jylan tilsiz mylqaý bolyp qalmaq. Kúter bolsa, óziniń basy qaida qalary bir Qudaiǵa ǵana aian.
...Amaly taýsylǵan Bala Molda kiiz kitabyna qarap otyryp bolashaq taǵdyryn kórdi.
Otyz jyldan soń qytai men orystyń shekarasy ashylatynyn, sol kezde elge kelip, jylannyń býylǵan tilin sheshse, Shah-Mardan keshirip, bári durys bolatynyn boljady.
«Aqsarbas, aqsarbas!» dep qýanǵan jigit asty býyrqanyp, ústi jybyr-jybyr jyljyp aǵyp jatqan Tekestiń qandy sýyna qoiyp ketti. Beti bolar-bolmas qozǵalǵanymen, Tekestiń asaý tolqyny moldaǵa kúsh bermei, óz iirimine qarai tartyp bara jatty.
Sýǵa birjola jutylyp joq bolar ma edi, kim bilsin, áiteýir, kiimi bir butaǵa ilinip aman qalǵanyn biledi.
Bala molda esinen tanyp, birneshe kún sol butada ilinip turdy.
ÚII
«Bári de beker-aq boldy. Jaqyp moldadan janym aiaýly emes edi ǵoi. Sol joly keletin tajaldy kútip alyp, eki sheriktiń aidaýynda ketýim kerek edi». Sońǵy kezderi ashýlansa, jylandai ysyldap, sóilei almai qalatyn dertke shaldyqqan Bala molda barmaǵyn shainap, ókine beretin bolǵan. «Bári de beker-aq boldy, bári de beker-aq boldy» dei beredi ózine-ózi kúbirlep. Túsinde jylanǵa ainalatyn molda endi óńinde jylandyq minez baiqatyp qalatyn bolyp júr. Qaragerge minerde beli ireleńdep baryp ázer degende er-toqymǵa qonjiiady. Tekes boiyndaǵy qyzyl qaiyńdy toǵaiǵa kirgen soń, jylandardyń tilinde egilip, ishtegi bar zapyranyn tógip-tógip jiberedi.
«Aiaǵy joq, tili joq,
Tilinde zahar ýy joq,
Jaýyna tuiaq serperlik
Qaýqary joq, dymy joq,
Jylan jurty, keshirgin!
Tilińdi seniń bailadym,
Tinińdi seniń bailadym.
Qarǵys aityp bizderge
Jatyr ma eken, Mardanym!..»
Bala molda budan ary kómeiine keptelgen jyryn aiaqtai almai jylap jiberdi.
«Qudaiym-ai, taiaq tastam jerge jete almaityn ǵarip ettiń! Bulai meni qinaǵansha, almaimysyń janymdy!».
Bala molda Tekestiń sýyna betin jýmaq bolyp attan syrǵyp tústi. Aiaǵyn jerge tirep edi, tizesinde ál joq eken, amalsyzdan etbettei qulady. Qaitadan turmaq bolyp talpynyp edi, baýyryn jerden kótere almai qalypty. Qudaidyń qudireti sheksiz ǵoi, moldekeń jylandai jylystap, baýyrymen jer syza syrǵi jóneldi. Sóitti de, Tekestiń sýyna bas qoiyp, ishe bastady. Sýdan óziniń álpetine kóz jibergeni sol edi, júregi dir etti. Sýdyń betinde Bala molda emes, basyn qaqshityp ábjylan tur.
– Sen kimsiń? – dedi sý betindegi sulbaǵa.
– Bala moldamyn.
– Bala molda sen emes, menmin! – dedi betin sýmen jýmaq bolyp jatyp.
– Sen molda emes, jylanǵa ainaldyń! – dedi ábjylan ysyldap.
Bala molda ózine qarap edi, shynynda da, denesi jap-jasyl qabyrshyqtanǵan jylanǵa ainalǵanyn kórdi.
Molda qýanyp ketip, Tekestiń sýyn júzip ótip, shekaraǵa qarai bet aldy. «Qudai sátin salsa, bir apta tynbai jortsam, Tuzkólge de jetip barmaimyn ba?» dedi ózine-ózi. «Biik taýdyń basyna qiialap ushyp qyran da shyǵady, Jer baýyrlap jyljyp jylan da shyǵady», barar jerim taý emes, irgede jatqan Tuzkól ǵoi» dedi kóńili shalqyp.
Sol jerde Shah-Mardanmen júzdesip, ózine úkim keskizbekshi. Adam balasy tastai berik shekarany buza almaq emes. Al jylan úshin temir qorshaý sóz bolyp pa?! Qazir-aq arǵy betke ótedi de, zýlai jóneledi.
Bala molda jer baýyrlap áp-sátte temir torly sharbaqqa jetti. Jetti de, sym tartylǵan sharbaqqa jaqyndai berip kilt toqtady. Baiqasa, aiaǵy men qolyn tyrbańdatyp, eńbektep keledi eken. Jylan bolǵan túgi de joq, kádimgi adam qalpy. Sý-sý kiimi jerdiń topyraǵyna shylanyp, aýyrlap ketipti. Ornynan aqyryn turyp Tekestiń sýyna qaitadan tústi de, Qarager aty qalǵan jaǵaǵa qarai júze jóneldi.
ÚIII
«Medeý bi qaitys bolypty» degen habardy estigen Bala molda bidiń árýaǵyna Quran baǵyshtap qaitpaq bolyp jolǵa shyqty. Qytai eline kele sala úilenip, shańyraq kóterip edi. Bastapqy jyldary jas kelinshegin qimai, alysqa saparlaýdy qoiǵan bolatyn. Keiin kele kelinshegi jylda bosanyp, jylda balasy shetinei bergen soń, aýyl arasynda ǵana moldalyq quryp, uzap shyqpaityn bolǵan. Endi, mine, bidiń qazasy sebep bolyp, Sholaq Mysqa jele jortyp kele jatyr.
Bala molda bul jaqtyń da jylandarynyń tilin taýyp, patshalarymen tildesip júrgen bolatyn. Bul aimaqty jailaǵan Jylandar patshasynyń aty Shah-Erden edi. Jol ortaǵa kelgende «Shah-Erden shaqyrtyp jatyr» degen habar aldy.
Jylandardyń patshasy jaidan-jai moldany mazalamaityny belgili. Bala molda keri burylyp, jylandar mekenine tartyp otyrdy.
Shah-Erden terisine syimai, ashýdan jarylardai bolyp otyr eken. Ashý men qaiǵy qabattasyp, tilindegi ýyn kimge tógerin bilmei túnerip otyrǵan Shah-Erdenniń túri tym qorqynyshty edi.
Buǵan deiin jylan ataýlynyń eshbirinen qaimyǵyp kórmegen Bala molda kádimgidei úreilenip qaldy. Oi degeniń júirik qoi. Sonaý Tuzkól mańyndaǵy Shah-Mardannyń elinen bir habar kelip jetti me dep moldekeńniń tizesi dirildei bastady. Eger de Shah-Erden Bala moldanyń bir aimaqtyń jylanynyń tilin bailap, qorǵansyz qaldyrǵanyn biler bolsa, bir kúnde úrim-butaǵynan bir adam qaldyrmastan qyryp salary anyq.
– Qurmetti Shah-Erden myrza! – dedi moldekeń ishtegi bar úreiin jeńip. – Meni jaisha shaqyrttyńyz ba?
– Jylannyń tilin bilgeniń bolmasa, zatyń – adam... Qanyńa tartpai turmaisyń... – dedi Shah-Erden sózin jumbaqtai bastap. – Bala súiip, áli ákelik sezimdi sezinbegen ediń. Saǵan aitqan sózim shyǵyn bola ma dep qorqamyn.
Osy sózdi aitty da, Shah-Erden aýyr kúrsindi.
– Aityńyz, – dedi Bala molda taǵatyn taýysyp.
– Aitsam bylai... Ótken aida tuńǵyshymnan aiyryldym. Ulym Táńir Iemniń ajal qylyshynan emes, ózimmen teń dárejeli, Qudaidyń quly – Adamzattyń qolynan qaza tapty.
Shah-Mardannyń elinen jamanat habar jetti me dep úreilenip otyrǵan Bala molda bul sózdi estigende ishtei qýanyp qaldy.
Sonda da pendelik qýanyshyn baiqatqysy kelmei:
– Jappar Iem tuńǵyshyńyzdyń aldynan jarylqasyn! – dedi qamyqqan syńai tanytyp.
– Aitqanyń kelsin, Bala molda!
– Shah-Erden myrza! Adamzat pen jylandar eliniń arasynda elshilikte júrgen soń, ózime paryz suraqty qoiýǵa mindettimin. Kiná kimnen boldy?
– Kiná – Adam balasynan. Kóknár shegip ýlanǵan ba, joq álde aqyl-esinen adasqan ba, ordasynda jatqan balamdy qasyndaǵy nókerlerimen qosyp, qamshylap óltiripti. Óziń bilesiń, qamshynyń túpki tegi jylan edi. Adamzatqa babamnyń tartqan tartýy bolatyn. Seniń babańa berilgen syi, óz basyma siltendi. Adamzat balasy meniń bir rýly elge ainalar tuqymymdy qurtty. Men onyń týysynan eshkimdi qaldyrmadym. Óltirdim, bárin! Osylai adamzat balasyna óz qiianatyn sezinsin dedim. Meniń áýletimmen jaýlasýdyń quny qandai bolatynyn túisinsin dedim.
Qudaidyń qudiretimen túnde túsine kiremin. Óńinde de sarbazdarym mazasyn alyp júr. Ol qazir Shet Mysta, úlken qysh qumyrada tyǵylyp jatyr. Ainalasyna dostaryn kúzetke qoiǵan. Aýyl adamdary da qanyna tartyp, meni sol qysh qumyraǵa jolatar emes.
Shah-Erden tuńǵyshynyń kegin qaitarmai toqtamasy Bala moldaǵa anyq edi. Qansha jerden qanyna tartqanymen, qanjyǵasyndaǵy qorjynǵa jylandar eliniń patshasyn salyp alyp, Shet Mysqa júrip ketti.
Bala molda jele jortyp Shet Mysty jailaǵan jiyrmaǵa jýyq úili aýylǵa kesh bata jetti. Aýyl aqsaqaldaryn jinap, óz sharýasyn aitty.
– Balany qysh qumyra turmaq, temir zyndanǵa salsańdar da qutqara almaisyzdar, onan da óz kúnásin moinyna alyp, jany máńgilik mekende jai tapsyn, – dedi.
Aýyl adamdary moldanyń aitqanyna kónbei, eń aqyrynda:
– Qysh qumyradan jigit shyqpaidy. Sen ákelgen jylannyń qasieti kúshti bolsa, qumyranyń syrtynda turyp kegin alsyn! – desti.
Et jelinip, aýyl adamdary dalaǵa shyqty. Qysh qumyrany eki orap jatyp alǵan Shah-Erdendi kórgen jurt shoshyp ketti.
Ábjylan anda-sanda bir qybyrlap qoiyp, alańsyz múlgip jatty da qoidy. «E, qumyra ishindegi adamǵa ne qater bola qoisyn?!» dep aýyl adamdary úilerine qaitysty.
Tań atty. Bala molda dalaǵa shyǵyp edi, bir top adam qysh qumyrany alystan baqylap tur eken. Shah-Erden sol baiaǵy maýjyraǵan kúiin ózgertpepti. Kenet qumyra ishinen «Demim bitip barady, qutqaryńdar!» degen jalynyshty ún talyp estilgendei boldy. Bala molda aýyl adamdarynan: «Daýys estidińder me?» – dep edi, bári eshteńe estimegenin aitysty.
Shah-Erden úsh kún, úsh tún tapjylmai jatty da qoidy. Úshinshi kúni keshkisin Bala moldany shaqyryp alǵysyn aitty da, jer baýyrlai óz jónine kete bardy.
Jylan kete salysymen aýyl adamdary qumyrany jyǵyp, aýzyn ashyp kep jiberdi. Qumyra ishinde adamnyń qańqa súieginen basqa eshteme qalmapty. Qý súiekti kórgen jurt «baýyrymdap» bozdap qoia berdi.
Qalyń kópshilik Bala moldaǵa tap berdi. Bala molda da daiyn otyr edi, kermedegi atyna qarǵyp minip qasha jóneldi.
IH
Bala molda Shet Mysty artta qaldyryp, Sholaq Mysqa taban tiredi. Medeý bidiń ornyna Quran oqyp, Aq apa men Turashqa kóńil aitty.
Qymyz iship otyrǵanda Aq apa moldadan balasynyń bolashaǵyn boljap berýin qolqalady. Bala molda kiiz kitabyn ashyp jiberip: «Aq apa, alystan aǵaiynyń kep qatty qýanady ekensiz» – dedi de, odan arǵysyn ne aitaryn, ne aitpasyn bile almai abdyrap turyp qaldy. «Ákesi ólgendi de estirtedi. Máimóńkelemei ait bárin!» – dep Aq apa buiyra sóiledi. «Bárin aitar bolsam, balańa jer baýyrlaǵan jylannan qater tónip tur. Ózine myǵym bolmasa, ajaly jylannan bolýy múmkin eken. Bul joldan aman qalsa, jalǵyzyńnyń ǵumyr jasy uzaq bolady».
«Aýzyńa kelgendi ottama! – dedi Aq apa ashýlanyp. – Bi balasynyń taǵdyryn boljaityn sen kim ediń?! Joǵal kózime kórinbei!».
Bala molda Aq apaǵa adyraia bir qarady. Ózi «bolja» dep ótinip, artynan «sen kim ediń?!» dep astamsi qalǵan kempirdiń qylyǵyn túsine almai abdyrap qaldy. Bir aýyldan janyn ázer saqtap qashyp shyǵyp edi, ekinshi aýyl tildep shyǵaryp saldy. Joly bolmaǵan moldekeń Ermendidegi eline kóńilsiz oralyp, birneshe ai úiden shyqpai jatyp alǵan.
H
Bala molda alǵash Qytai eline qonys aýdarǵanda óz jurty Qyzai eline kelip qosylyp edi. Amal ne, tili býylǵan jylandardyń jaiy maza bermei, araǵa jyl salmai-aq Tekes boiyna kóship alǵan.
Tekes boiynda turyp ótken kúnderdi taǵy esine aldy. Elý úshinshi jylǵa deiin otyz úsh jyldyń ishinde úsh áiel alyp úlgerdi. Birinshi áieli jetinshi ret bosanyp, jetinshi jolǵy týyttan kóz jumdy. Týǵan balanyń báriniń ińgálaǵan daýsy shyqpai, mylqaý bolyp dúniege keletin edi de, birer aida óz demine ózi býlyǵyp shetinep ketetin. Ekinshi áieli de jetinshi týytynda baqilyq boldy. Bala molda osylai on tórt urpaǵyn óz qolymen jer qoinyna tapsyrdy. Úshinshi joly jap-jas qyz alyp edi. Bir jyl óter-ótpesten ol da kishkentaily boldy. Taǵy da mylqaý bala ákesiniń kóz aldynda ajalmen arpalysyp jatty.
Bala molda baiaǵydaǵy óz taǵdyryn ózi boljaǵanyn esine alyp egile beredi. «Otyz jyldan keiin shekara ashylady» dep edi ǵoi kiiz kitaby. Biraq temir tordyń setiner túri baiqalmaidy.
Jas áielden týǵan ulynyń da tatar dámi taýsylyp, shetinegen kúni Bala molda atqa qondy da, asaý Tekeske qoiyp ketti. Birer minýtta-aq ózennen ótkel taýyp, temir qorshaýdy buzyp ótip, Súmbege qarai shapqylai jónelgen.
Endi Bala moldaǵa báribir edi. Tuzkólge jetse, sosyn Shah-Mardan urpaǵynyń aiaǵyna jyǵylsa, baiaǵy boljam shyndyqqa ainalyp shyǵa kelmei me?! Jylandar patshasy moldany keshirip, bul da el qatarly urpaq súimei me?!
Bala molda shapqylap keledi. «Ia, Qudai, tirliginde tozaqqa túsken qulyńdy keshire gór! Ia, árýaq, tirshiliginde jahannamnyń otyna shyjǵyrylǵan kúnáhardy jebei gór!».
Jaratýshydan medet tilegen molda uzaqqa bara almady. Jan-jaǵynan it aitaqtap, qarý kezengen shekarashylar qorshap, áp-sátte qolǵa tústi. Eki eldiń shekarasyn buzǵan qylmysker retinde aldymen Shonjydaǵy otriadqa, sosyn Almatyǵa jóneltildi. Almatyda biraz tergelgen soń, Máskeýge jiberildi. Bala molda bar shyndyqty aityp-aq edi. Orystar moldanyń jylandar jaily ertegisinen qaýiptenip, úlken qylmysker retinde qamap tastady. Bul aralyqta Qytai jaqtan da suraý salynyp, eki eldiń elshileri birneshe kún sóilesip, moldany Qytai eline qaitaryp aldy. Bala molda buzyp ótken shekara tikelei Beijińge baǵynyshty eken. Molda Beijińniń túrmesinde bir jyldai tergelip, aqyry «shetelge baryp tyńshylyq jasady» degen aiyppen on jylǵa bas bostandyǵynan aiyryldy. Sot bitken soń Úrimjiniń abaqtysyna aýystyryldy. Úrimjide jazasyn ótep, on bir jyldan keiin Ermendisine oraldy.
Bala molda ustalyp ketken soń, eki jyldan keiin kelinshegi ul bosanyp, balanyń atyn Oral qoiypty. Oraly «áketailap» qýana qarsy aldy moldekeńdi. Tili bar, deni saý balany kórgen molda ókirip jylap jibergen.
Kelinshegi men balaqaidy qushaqtai sala eńirep: «Men abaqtyda jatqanda uldy bolyppyn, táýbe, Qudai! Qany meniki bolmasa da, jany meniki, táýbe, Qudai! Basqa jippen bolsa da jyrtyǵymdy jamadym, táýbe, Qudai!».
Moldanyń zaryn estigen jurt kózdiń jasyna erik bergen.
HI
Bala molda aýylynyń teń jarymy qotaryla Sovet eline kóship ketkenin estigende eski jaranyń beti ashylyp, taǵy da júregi syzdap qoia bergen. Taǵdyrdyń isine daýa bar ma?! Shekara buzbai eki-úsh jyl shydaǵanda, bul da elmen birge ketpes pe edi?! Tuzkólge jetpes pe edi?! Mynaý bulyńǵyr ǵumyrynyń túni bitip, tańy arailap atpas pa edi?!
Kókeidegi kóp suraq moldanyń sanasyna masadai yzyńdap tura beredi. Sálden soń ol yzyń jylannyń ysylyna ainalady. Sosyn jatyp alyp jylan tilinde baiaǵy óleńin taǵy da jyrlai jóneledi:
«Aiaǵy joq, tili joq,
Tilinde zahar ýy joq,
Jaýyna tuiaq serperlik
Qaýqary joq, dymy joq,
Jylan jurty, keshirgin!..».
Jylan bolyp ireleńdep, tóseginde qinalyp jatqan moldany balasy qushaqtai alady. «Áke, áke, saǵan ne boldy?» – deidi shoshynyp.
«Kindigimnen týmasań da, «balam» dep baýyryma basyp edim. Meniń kúnámdi sen arqalamasań boldy, qulynym!» – dep jylannyń tilinde sóilep, túnerip otyryp qalady molda. Sóitedi de, atyna minip Tekes boiyna asyǵady. Tekestiń jylystap jatqan baiaý aǵysyna qarap otyryp tuńǵiyq oidyń tereńine súngi jóneledi.
HII
Kempiri ólip, kelinniń qolyna qaraǵaly da birneshe jyl ótti. Kúnige Tekestiń sýyna jylan bop túsip, kiimi sý-sý bolyp úiine qaitatyn moldanyń túsiniksiz tirligi aýyl adamdaryn da úreilendire bastaǵan.
Buryn moldanyń jylan minezi kóp baiqala bermeitin. Qazir ainalasyndaǵy adamdarǵa «ýyn shashyp», abyroidan da aiyryla bastady. Baiaǵyda Bala molda degen atyn el qasiet tutatyn edi ǵoi. Bul ýaqytta esi aýysyp, jyn iektegen Jaman baqsyǵa ainalǵan-dy.
Elý jyl boiy Jabyrdyń jotasyna telmire qarap, otyz shaqyrymdyq jerge jete almaý degen azaptyń eń úlkeni ekenin dál Bala moldadai eshkim sezine almaq emes. Iek astyndaǵy Tuzkólge jete almaǵan baiǵus Máskeý men Beijińniń, Úrimjiniń túrmesin kóredi dep kim oilaǵan?!
Baiaǵy Shah-Erdenniń qysh qumyradaǵy jigitten qalai kek qaitarǵanyn esine aldy. Esine aldy da, ózin elý jyl tolǵandyrǵan aqiqatqa kózin jetkizgendei boldy. Bala moldanyń jazasy ólim bolsa, onda baiaǵyda-aq ireleńdegen maqulyqtyń biri kezigip, ýyn tógip janyn jahannamǵa jibere salar edi. Moldanyń jazasy ólim emes, osy ómirdiń tozaǵy eken. Bir rýly jylandy tilsiz, ýsyz qaldyrǵan molda da tilsiz, ýsyz qalýǵa tiis eken. Úsh áielden týǵan on bes bala mylqaý bolyp dúniege keldi. Tilsiz qalǵany osy emes pe?! On altynshy balasy... Jurt aldynda ózimdiki degenimen, Qudai aldynda ózgeniki ekeni anyq. Ol úshin kempirine aiyp taqqan emes. On jylǵa aidalyp ketkeninde jap-jas qyz ózgeniń otyn jaǵyp ketse de molda qyńq dei almas edi. Kempiri buǵan aldanysh taýyp berdi. Osy aldanysh azapty ǵumyryna sál de bolsa shýaǵyn tókti.
Shah-Erdenniń oqiǵasy esine túsip edi, Medeý bidiń toqaly Aq apa kóz aldyna kele qalǵany. «Bi balasynyń taǵdyryn boljaityn sen kim ediń?! Joǵal kózime kórinbei!» – dep aibarlana qalǵan Aq apa sol oqiǵadan keiin araǵa alty ai salyp, bir jigitke tai jetektetip jiberipti.
«Bala molda Medeý bidiń kózin kórgen qasietti adam edi. Meniń bir bilmestigimdi keshsin! Boljamy durys shyǵyp, alystaǵy jienim kelip qatty qýandym. Molda aitqan soń balamdy da jylannan saqtandyryp, qulaǵyna sińire berdim. Balam shóp shabys kezinde molda aitqan ábjylanmen eski qystaýda kezdesipti. Er-toqymynyń ústinde jatqan jylan az bolmaǵanda jalǵyzymnan aiyrǵandai eken. Qudai saqtap qaldy. Jalǵyzdyń ǵumyry uzaq bolady eken. Mynaý tai – aiybymnyń óteýi. Molda razy bolsyn!» – depti.
Qazir Aq apa men Tumash Súmbede turady eken. Bala molda shekara boiynan til alyp kelgenderden osyny esti sala attyń basyn taǵy da Tekes ózenine burdy. Úsh-tórt kúnnen boiy osy mańdy shiyrlap, úiine de qaitpai qoiǵan. Kelininiń ai-kúni jaqyndaǵan soń, baiaǵy shetinegen sábileri esine túsip, úreii ulǵaia túsip edi. Endi mine, Qudai ońdasa, ar jaqqa habar berer adam tabyldy.
Shekara mańyna jaqyndap, eski ádetimen Jabyrdyń jotalaryna dúrbi salyp uzaq otyrdy. Kenet arǵy betten eki jas kelinshektiń daýsy estildi. Basyna qyzyl oramal tartqan eki áiel týra shekaraǵa on bes-jiyrma metrdei jaqyn kelip, ózenge qarap áńgimelesip tur eken. Bala moldanyń Qudaidan suraǵany osy emes pe?! Qyzyl qaiyńdardyń arasymen jasyrynyp, kelinshekterdiń janyna jaqyn keldi de: «Qaraqtarym, amansyńdar ma?» – dep aiqai saldy.
Tosynnan shyqqan daýystan shoshyp, ekeýi ainalasyna alaq-julaq qarasty.
– Qoryqpańdar, men Bala molda degen atalaryń bolamyn. Biz jaqta ózderińdei shekaraǵa jaqyn júrgenderden «til alyp» turatyndar bar. Solardan Medeý bidiń uly Turashtyń Súmbede turatynyn estip edim.
– Ondai bidi de, Turashty da bilmeimiz, – dedi kelinshektiń biri.
– Mekteptiń ohrannigi Turash aǵanyń familiiasy Medeýov emes pe edi? – dedi ekinshisi.
– Iá, sol, sol aǵańa sálemim bar edi. Elde eskiliktiń jónin biletin bir molda bar bolsa, Tuzkól mańyndaǵy Jylandynyń jylandarynyń aýzyn sheshkizsin deshi. Bálkim, meniń kóz jasymdy Qudai kórer! Turashtyń ómirin bir qaterden qutqaryp edim, ol meni myń qaterden arashalasyn! Qaraqtarym, osy sózimdi... – dei bergende Bala molda býlyǵyp qaldy. Sóitti de, basyn qaqshań etkizip, jylanǵa ainalyp, ysyldap qoia berdi.
– Myna shal qýa ma?» – dedi kelinshektiń biri.
– Psihpen sóilesip, sottalatyn jaiymyz joq! Ysyldamai qarańdy batyr! – dedi ekinshisi.
Qaqshiǵan bas jerge sylq etip qulap túsip, jer baýyrlap ireleńdei jóneldi.
HIII
Bala moldanyń sońǵy úmiti Turashqa amanat jetkizý edi. Ony da Táńir qup kórmedi. Sharshap-shaldyǵyp aqyry aýylyna qaitty. Aýyl syrtynda balasy kútip tur eken.
– Áke, súiinshi berińiz! Nemereli boldyńyz! – deidi kúlimdep. Bala moldany kóp jyldan beri bir shaqalaqqa zar bolyp júrgen baiǵus balasy qushaqtai alǵan.
– Súiinshińdi ala ǵoi, súiinshińdi ala ǵoi! – dep molda da balasyn baýyryna basa túsip.
«Qudai endi nemeremmen synamasa bolǵany» dedi býlyǵyp. Sóitti de, taǵy da ysyldai bastady.
– Áke, sizge ne boldy – dedi balasy úreilenip. – Eski dert qaita qoza bastady ma? Budan keiin Tekes boiyna barmańyzshy. Sol jaqqa barsańyz, bitti, aýrýyńyzdy asqyndyryp qaitasyz...
Bala molda óz tabaldyryǵyn ózi úreilene attady.
Oramalyn tumshalai tartqan kelini besik terbetip otyr eken, atasyna atyp turyp sálemin saldy. «Kóp jasa, qaraǵym!» – dedi de, molda besiktegi sábige nazar da salmastan óz bólmesine ótip bara jatty.
«Ata, ata, toqtashy», – dedi jylan ún.
«Sen kimsiń?» – dedi Bala molda jylan tilinde...
«Nemereńmin, Shah-Mardanmyn!» – dedi sábi.
Bala molda besiktiń jabýyn ashyp kep qaldy!
Eski tanys – Shah-Mardan jatyr ireleńdep!
Bala molda eńirep qoia berdi.
«Keshir meni, Shah-Mardan! Elý jyldan beri saǵan jete almai, tozaqtyń otyna shyjǵyrylyp edim, aqyry óziń keldiń be? Keshir meni, keshire gór!
Jańa týǵan sábidiń aldyna etbettei qulap, ókirip jylap jatqan atasyn kelini birtúrli aiap ketti.
HIÚ
Tekes ózeninde butaǵa ilinip aman qalǵan Bala molda Tuzkóldi betke alyp shaba jónelgen. «Basyma qandai kún týsa da jylannyń tilin sheship ketýim kerek» dedi óz-ózine. Asaý ózenniń moldaǵa jol bermeýi tegin emes. Otyz jyldan soń qytai men orystyń shekarasy ashylsa da, elge kelip, jylannyń tilin sheshe almaýy múmkin ekeni anyq boldy. Kiiz kitaby Shah-Mardannyń keshiretinin aitqanymen, Qudai Taǵalanyń aiany múldem basqa tarapqa tartyp bara jatqany moldany qairan qaldyrdy. Sóitti de, birer ai taý-tasta tyǵylyp júre turýǵa beldi bekem býyp, qalyń qaraǵai ishine sińip ketti.
Bala moldanyń ajaly Tekestiń sýynan boldy ma, Shah-Mardannyń ýynan boldy ma, ony eshkim bilmeidi.
Biletinder Tuzkóldiń Qarasaz betkeiindegi jylandardyń tili áli býýly ekenin ǵana aitady.
Qanat Ábilqaiyr,
Qanat Ábilqaiyr 1986 jyly Almaty oblysy, Raiymbek aýdany Súmbe aýylynda týǵan. Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýniversitetiniń jýrnalistika fakýltetiniń túlegi. Respýblikalyq basylymdarda ártúrli qyzmetter atqarǵan.
«Kórshiniń qyzy» atty hikaiaty 2014 jyly halyqaralyq «Daraboz» báigesiniń birinshi ornyn ielengen. Er-Jánibek Berdeýletulynyń 300 jyldyǵyna arnalǵan prozalyq músháiranyń bas júldegeri. Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi. «Tekes teris aǵady», «Kórshiniń qyzy» atty kitaptary jaryq kórgen.
