تانىمال جازۋشى قانات ەبٸلقايىردىڭ "جىلان كەگٸ" اتتى ميستيفيكاتسييالىق حيكاياتىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنامىز.
تۋعان جەردٸڭ جىلانى
شىرىلداتىپ شاق مەنٸ!
جەركەن بٶدەش
ٸ
...امالى تاۋسىلعان بالا مولدا كيٸز كٸتابىنا قاراپ وتىرىپ بولاشاق تاعدىرىن كٶردٸ.
وتىز جىلدان سوڭ قىتاي مەن ورىستىڭ شەكاراسى اشىلاتىنىن, سول كەزدە ەلگە كەلٸپ, جىلاننىڭ بۋىلعان تٸلٸن شەشسە, شاح-ماردان كەشٸرٸپ, بەرٸ دۇرىس بولاتىنىن بولجادى.
«اقسارباس, اقسارباس!» دەپ قۋانعان جٸگٸت استى بۋىرقانىپ, ٷستٸ جىبىر-جىبىر جىلجىپ اعىپ جاتقان تەكەستٸڭ قاندى سۋىنا قويىپ كەتتٸ. بەتٸ بولار-بولماس قوزعالعانىمەن, تەكەستٸڭ اساۋ تولقىنى مولداعا كٷش بەرمەي, ٶز يٸرٸمٸنە قاراي تارتىپ بارا جاتتى.
سۋعا بٸرجولا جۇتىلىپ جوق بولار ما ەدٸ, كٸم بٸلسٸن, ەيتەۋٸر, كيٸمٸ بٸر بۇتاعا ٸلٸنٸپ امان قالعانىن بٸلەدٸ.
بالا مولدا ەسٸنەن تانىپ, بٸرنەشە كٷن سول بۇتادا ٸلٸنٸپ تۇردى.
ٸٸ
بۇل كٷندە بالا مولدانىڭ ساقال-مۇرتى بۋرىل تارتىپ, جەتپٸستەن اسقان. الپىستى «تال تٷس» دەپ ٶز كٶڭٸلٸن ٶزٸ الداماق بولۋشى ەدٸ, جەتپٸستٸ جەلكەلەگەلٸ بەرٸ دەم-تۇزىنىڭ تٷگەسٸلٸپ بارا جاتقانىن ٸشتەي سەزە باستادى.
كٷندە بٸر ۋاقىت شەكارا بويىنداعى تەكەس ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىنا بارىپ, اناۋ كٶز ۇشىندا كٶرٸنگەن تۋعان جەرٸنە, بالالىق بال دەۋرەنٸ زىمىراپ ٶتكەن اتامەكەنگە, اتامەكەن بولعاندا دا ەكەسٸنٸڭ سٷيەگٸ قالعان جابىردىڭ جالپاق جوتاسىنا تەلمٸرەتٸن دە تۇراتىن.
وسى بٸر تۇستان بار بولعانى وتىز-وتىز بەس شاقىرىم جەردەگٸ تۇزكٶلگە جەتٸپ, قۇداي الدىنداعى كٷنەسٸنەن ارىلسام دەگەن ارمانىنا جەتەر كٷن تۋار ما? بالا مولدانىڭ جانىنا جالعىز وسى سۇراق مازا بەرمەيتٸن.
ٷيسٸنتاۋدىڭ ەتەگٸندەگٸ سٷمبە اۋىلىنا دٷربٸ سالادى دا وتىرادى. ٶزٸ تانيتىن ەسكٸكٶزدەردەن بٸر ادامدى كٶرٸپ قالامىن با دەگەن ٷمٸتٸ ساناسىنان ەشقاشان دا سٶنبەك ەمەس. قييال دەگەن شٸركٸنٸڭ جٷيرٸك قوي. قاراگەرمەن سار جەلٸپ سٷمبەگە جەتٸپ بارعىسى كەلەتٸن. سوسىن قىساڭنىڭ سۋىن ٶرلەپ, بٸر ساعاتتا شارتاستىڭ ەتەگٸنە جەتسە, سودان سارىباستاۋدى باسىپ ٶتٸپ, اينالدىرعان ٷش ساعاتتىڭ ٸشٸندە تۇزكٶلگە اياق ٸلٸندٸرەر ەدٸ. تۇزكٶلگە جەتسە بولدى, كەش تە بولسا تەڭٸر يەنٸڭ الدىندا جاساعان ايىبىن جۋىپ-شايۋعا مٷمكٸندٸك الار ەدٸ. بٸراق وسى ٷش ساعاتتىق جەرگە جەتە الماعانىنا, مٸنە, ەلۋ جىل. وسى ەلۋ جىلدان بەرٸ بالا مولدانىڭ ارمانى – تۇزكٶلدٸ كٶزٸمەن بٸر كٶرۋ. تۇزكٶلدە جولىعاتىن بٸرەۋٸ بار ەدٸ.
بٸرەۋٸ دەگەنٸمٸز – ادام ەمەس, ماقۇلىق. ماقۇلىق بولعاندا دا جەر باۋىرلاي يرەلەڭدەپ جٷرگەن جىلان. تٸرٸ بولسا, جىلانداردىڭ ەلۋ جىل بۇرىنعى باسشىسى شاح-مارداننىڭ ٶزٸنەن كەشەۋٸل سۇراپ, اياعىنا جىعىلماق. ەجەلگٸ جىلاندار ەلٸ پاتشاسىنىڭ اتىن يەلەنگەن كٸشٸ شاح-ماردان بۇ ٶمٸردەن باقيعا وزسا, ونىڭ ٷرٸم-بۇتاعىنىڭ اياعىنا باس قويىپ, ٶز ايىبىنىڭ قۇنىن تٶلەمەك. ول قۇن نەمەن ٶلشەنەرٸن دە جاقسى بٸلەتٸن ەدٸ. جالعىز ۇلدىڭ تٷتٸنٸن تٷتەتٸپ وتىرعان كەلٸنٸنٸڭ اياعى اۋىرلاعالى بەرٸ سول قۇننىڭ تٶلەنەتٸن كەزٸ تاياعانىن سەزە باستادى. بالا مولدانىڭ بٸر بٸلمەستٸگٸ نەمەرەسٸنٸڭ تاعدىرىن تەلكەككە سالعالى تۇر. مىناۋ تەمٸر قورشاۋدى بۇزىپ, اناۋ تۇزكٶلگە جەتٸپ جىعىلماسا, ۇرپاعى اتاسىنا مەڭگٸلٸك لاعىنەت جاۋدىرادى. بٷيتكەن مولدالىعىنان نە قايىر?!
ەل ساناتىندا تٸرشٸلٸكتٸڭ تار قامىتىن سٷيرەپ كٷنەلتسە, بٷگٸندە شەكاراعا تەلمٸرمەي-اق جۇرت سەكٸلدٸ ٶمٸر سٷرەر ەدٸ عوي. جىلاننىڭ تٸلٸن ٷيرەنٸپ تاپقان باعىم قانە?! قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىردا مولدا بولماق تٷگٸلٸ, تٸلٸن كەليماعا كەلتٸرمەگەن تالاي ادام كٶلدەنەڭ قيياناتسىز-اق ٶمٸردەن وزىپ جاتقان جوق پا?! سونىڭ بەرٸن قۇدايەكەم توزاققا شىجعىرا بەرەدٸ دەۋگە بالا مولدانىڭ تٸلٸ بارمايدى. ال ٶزٸنٸڭ كٷنەسٸ – ەڭ اۋىر كٷنە. پەندە بالاسىنىڭ بارلىعى بٸردەي مۇنداي قيياناتقا بارا المايدى. بارا قالعاننىڭ ٶزٸندە ەندٸگٸ بٸر قارەكەت جاساپ, جاپپار يەنٸڭ الدىندا كٶز ٸلمەي قۇلشىلىق ەتٸپ, كٶڭٸلٸندەگٸ بار كٸردٸ شايىپ ٷلگەرەر ەدٸ. دەل بالا مولداداي ەلۋ جىل بويى ازاپقا تٷسپەس ەدٸ.
«توزاق دەگەندٸ و دٷنيەدە كٶرەمٸز» دەپ جاعاسىن جايلاۋعا سالىپ جٷرەتٸن پەندەلەر جەتەرلٸك. بالا مولدا سول توزاقتى وسى ٶمٸردە كٶرٸپ كەلە جاتىر.
كٶزٸ ٸلٸنٸپ كەتسە بولدى, جىلانعا اينالادى. جىلانعا اينالىپ, جەر باۋىرلاپ ىسىلداپ, كٶپ ادامدى شاعىپ جاتادى. بٸراق تٸلٸنٸڭ ۋى جوق, شاققان ادامى ٶلمەيدٸ.
بٸر مەزەتتە الدىنان كەلٸنٸ مەن بالاسى شىعا كەلەدٸ. كەلٸنٸ قىشقاشپەن جانعان وتىندى قىسىپ ۇستاپ العان. ال بالاسى شەلەككە قۇيىلعان جاعارمايدى ەكەسٸنە قاراي شاشىپ جٸبەرمەككە وقتالىپ تۇر. بالا مولدا جالعىز ۇلىنا ايىر تٸلٸندەگٸ ۋدى تٶگٸپ-تٶگٸپ جٸبەرەدٸ. سول-اق ەكەن, بالاسى باج ەتٸپ قۇلاپ تٷسەدٸ. ەنە, ورالى كٷپتەي بولىپ كٶگەرٸپ, ٸسٸنٸپ بارادى. اينالاسىنداعى اۋىل ادامدارى «تٷيمە, تٷيمە!» دەپ ايقايلايدى. بالا مولدا بولسا بۋلىعىپ: «باۋ, باۋ» دەپ ىڭىرسىپ جاتىر.
بالا مولدا ٶستٸپ ارپالىسىپ جاتىپ ويانادى دا, قاراگەرگە مٸنٸپ تەكەس بويىنا كەتەدٸ. تەكەس بويىنا جەتٸپ, تەرەڭ ويدىڭ تەڭٸزٸنە باتادى. «قۇدايدى تانىپ, تابيعاتتىڭ تىلسىمىن بٸلٸپ, ادامدى بىلاي قويىپ جىندارمەن دە دوس-جاراندىق جاساپ جٷرٸپ ٶزٸنٸڭ, ٶز ۇرپاعىنىڭ بولاشاعىن بولجاي الماعان سوڭ, مولدا اتانىپ نە كەرەك ەدٸ?!». بالا مولدا وسىنى ويلاپ, ەشكٸم جوقتا كٶزٸنٸڭ جاسىن سىعىمداپ الاتىن بولعان.
ٸٸٸ
ەلٸ ەسٸندە, بالا مولدا اتى ەندٸ عانا شىعىپ, ون بەس-ون التى جاسقا تولعان كەزٸ. جۇرت شەلكٶدە جايلاۋىن ەن جايلاپ, ساياساتتىڭ سالقىنىن سەزٸنە قويماعان ۋاقىت بولاتىن. تاڭ نامازىنان كەيٸن كٶزٸ ٸلٸنٸپ كەتكەن ەكەن, ەكەسٸ وياتتى. «بالام, بەسباي بايدىڭ ادامى سەنٸ الىپ كەتۋگە كەلٸپ تۇر. كٷيەۋ بالاسىنىڭ ٸشٸنە جىن كٸرگەن دەي مە, ەيتەۋٸر, سەندەرگە زٸكٸر سالعىزباق كٶرٸنەدٸ. جاقىپ مولدا ەكەۋٸڭدٸ ويناسىن دەپتٸ», – دەدٸ.
جاقىپ مولدانىڭ اتىن ەستي سالا بالا مولدا ەلەڭ ەتتٸ. ٸلٸمٸ مول, باقسىلىعى كٷشتٸ ەككٸ مولدادان ٷيرەنەرٸ كٶپ ەدٸ. بٸرازدان بەرٸ جاقىپتان جىلاننىڭ تٸلٸن تٷيسٸنٸپ, حاسيدەن وقۋدى بٸلمەككە دە تالاپ ەتٸپ جٷر. قازٸردٸڭ ٶزٸندە جىلاندار باسشىسىنىڭ تٸلٸن تاباتىن دەرگەيگە جەتتٸ.
بالا مولدا دەرەتٸن الا سالا, الاقانداي بەتٸ بٷرشٸك-بٷرشٸك شەشەكتٸڭ داعىنا بٶككەن قارا بالاعا ەرٸپ اتقا قونعان. بالانىڭ اتى تۇراش ەكەن. البانعا بەلگٸلٸ مەدەۋ بيدٸڭ جالعىز ۇلى. بالا مولدانى ەكەلۋگە باسقانى ەمەس, بەلگٸلٸ بيدٸڭ بالاسىنىڭ كەلۋٸ تٷسٸنگەن ادامعا ٷلكەن مەرتەبە سانالادى. مەدەۋ بي – بەسباي بايدىڭ اعاسى. بەسباي باي اعاسىنىڭ بالاسىن ٶز بالاسى ەسەبٸندە جۇمسادى ما, جوق ەلدە بۇل بالا مولداعا دەگەن ٸلتيپاتتىڭ بەلگٸسٸ مە, بارا كٶرەرمٸن دەپ ويلادى.
ٶزٸنەن جارتى مٷشەل كٸشٸ بالا «بيدٸڭ جالعىزى» دەگەن اتى بولماسا, اناۋ ايتقانداي تىلسىم قاسيەتكە يە ەمەستٸگٸ بايقالادى. ەكەسٸ جايلى اڭىزعا اينالعان تالاي ەڭگٸمەنٸ ەستٸپ ەدٸ. بۇل بالاعا شالدىڭ ول قاسيەتٸ قونباعان سەكٸلدٸ. تٸپتٸ بالا مولدانى مولدا ەكەن دەپ كەلە جاتقان ول جوق. بٸردە بالالىققا سالىپ, جەلپٸلدەپ جەلٸپ الدىعا وزىپ كەتەدٸ. بٸردە بۇلاردى مازاق ەتكەن سۋىردى قۋالاپ, جەرگە تٷسە سالىپ ٸنٸنە قامشى سۇعىپ, ەبٸگەرلەنٸپ جاتادى.
– تۇراش, كٶز بايلانباي بالتانىڭ سايىنا جەتٸپ الالىق, – دەدٸ بالا مولدا ٷلكەندٸگٸن بٸلدٸرٸپ.
ەكەۋٸنٸڭ جٷرٸسٸ وسى سٶزدەن كەيٸن عانا جەدەلدەدٸ. كٷن ۇياسىنا كٸرٸپ, مال ٶرٸستەن قايتقان اپاق-ساپاق ۋاقىتتا بۇلار بەسباي بايدىڭ ٷيٸنە جەتٸپ جىعىلدى.
جاقىپ مولدا بۇلاردان بۇرىن كەلٸپ, قونىس جاڭارتىپ, اۋىلدان بٸر-ەكٸ شاقىرىم الىس جەرگە «جىن-ويناق» جاسايتىن ٷيدٸ دايىنداپ قويعان ەكەن.
ەرتەسٸ كٷنٸ اۋىل ادامدارى جينالىپ, باقسىلاردىڭ زٸكٸر سالۋى باستالعان.
وسى كٷن ەسٸنە تٷسسە, بالا مولدانىڭ جٷرەگٸ سوعىسىنان جاڭىلىپ قالا جازدايدى. بۇعان دەيٸن «مەن-مەن» دەگەن جىنعا بوي بەرمەيتٸن ٶز بويىنداعى قاسيەتٸ ۇشتى-كٷيلٸ جوعالىپ, زٸكٸر سالا باستاسا, اۋزىنان اق كٶبٸك اعىپ, قۇلاپ قالا بەرگەن. جاقىپ مولدا دا دٷلەي كٷشٸنەن ايىرىلىپ, شاۋ تارتقانىن بايقاتىپ الا بەردٸ. ەكٸ مولدا جابىلىپ جاتىپ كٷيەۋ جٸگٸتتٸڭ ٸشٸنە كٸرگەن تورعايداي جىندى شىعارا الماي اق تەر, كٶك تەر بولدى.
بالا مولدا جايشىلىقتا مۇنداي تورعاي كەيپٸندە ادام ٸشٸنە ەنگەن جىندى قۇراننىڭ بٸر سٷرەسٸن وقىپ, جۋاسىتا سالۋشى ەدٸ. بۇل جولى كٷيەۋ جٸگٸت التى قانات اق ٷيدٸڭ ٸشٸندە پىرىلداپ «ۇشىپ» جٷر. قولىن قانات قىپ قاعىپ, ەكەۋٸنە دەس بەرەر ەمەس. ەندٸ, مٸنە, ۇستادىم دەگەن كەزدە كٷيەۋ بالا جەلباۋعا جارماسىپ, جوعارىعا ٶرمەلەي جٶنەلەدٸ. ەكٸ مولدا اسپانعا قول سوزىپ, جەلباۋعا اسىلىپ تۇرعان كٷيەۋ جٸگٸتكە جەتە الساشى. جاقىپ تا, بالا مولدا دا باسقا ايلا جاساماسا, بۇل تورعاي-جىندى كٶندٸكتٸرە الماسىن بٸلدٸ. سٶيتتٸ دە, ەكەۋٸ دە سىرتقا شىعىپ, كيٸز ٷيدٸڭ ٷستٸنە ٶرمەلەي جٶنەلگەن. شاڭىراقتان سەكٸرٸپ تٷسٸپ, تورعاي-جىندى ٷستٸنەن باسىپ قالماقشى ەدٸ. كەنەت بالا مولدا شاڭىراقتا قاناتىن كەڭگە جايىپ تۇرعان الىپ بٷركٸتتٸ كٶرٸپ شوشىپ كەتتٸ. جاقىنداي تٷسپەك ەدٸ, بٷركٸت بٷرٸپ تٷسەتٸن سىڭاي تانىتىپ, ساڭق ەتتٸ. جاقىپ مولداعا قاراپ ەدٸ, ول جەردە دومالاپ جاتىر ەكەن. ۇستازى ايبات كٶرسەتە الماعان الىپ قۇسقا بەتتەۋگە باتىلى بارماي, بالا مولدا دا ٶزٸن-ٶزٸ تٶمەنگە قاراي تاستاي سالعان.
بالا مولدا ەسٸن بٸر جيسا, جاقىپ مولدا جىلامسىراپ سٶيلەپ جاتىر ەكەن.
«بايەكە, بايەكە, اعاڭىز مەدەۋ بيدٸڭ كيەسٸ قىران قۇس دەپ ەستۋشٸ ەدٸم. سول قىران تورعاي-جىندى بٸزگە بەرمەي جاتىر. بيگە كٸسٸ جٸبەرٸپ, كيەسٸن قايتارتىپ العىزىڭىزشى».
مەدەۋ بيدٸڭ بالاسى اتقا مٸنە سالىپ اۋىلعا شاپقان. ەلدەن ۋاقىتتان سوڭ شاڭىراقتاعى قىران قۇس ۇشىپ كەتتٸ. سول-اق ەكەن, جەلباۋداعى كٷيەۋ بالا سىلق ەتٸپ جەرگە تٷستٸ.
تورعاي-جىن بولسا جانىن قويارعا جەر تاپپاي, اسپانعا قالىقتاپ ۇشىپ ەپ-سەتتە كٶزدەن عايىپ بولدى.
ٸٷ
جاقىپ مولدا وسى بٸر وقيعادان كەيٸن بالا مولداعا تەلٸم الارلىق كٶپ ەڭگٸمە ايتىپ بەرٸپ ەدٸ.
بۇل عۇمىردا ادام ساناسىنا سىيمايتىن تالاي تىلسىم وقيعالاردىڭ بولاتىنىن, ەر جاراتىلىس يەسٸ ٶزٸندٸك قاسيەتپەن جاراتىلاتىنىن, ول قاسيەتتٸ دٸننٸڭ دە, باسقانىڭ دا قالىبىنا سالىپ, ەكشەۋگە كەلمەيتٸنٸن, ەلٸ كٷنگە تىلسىم جايلى سانسىز سۇراقتىڭ جاۋابىن ەشبٸر پەندە تاپپاعانىن, تاپپايتىنىن سىر قىلىپ شەرتٸپ ەدٸ.
«تىلسىمنىڭ جۇمباعىن شەشپەك بولعان ادام تۋرا جولدان اداسادى. ٶيتكەنٸ حاق تاعالانىڭ قۇدٸرەتٸمەن بولىپ جاتقان بەيمەلٸم ەلەمدەگٸ وقيعالاردى مىنا ٶمٸردٸڭ تار تٷسٸنٸگٸنە سالۋ – دەلقۇلىلىق. سول ٷشٸن دە قاراپايىم پەندەگە قۇدايدى تابۋ, ونىڭ ايتقانىمەن جٷرۋ – جەتكٸلٸكتٸ ٸس.
بٸراق كٶشپەلٸ قازاق ٷشٸن كەي-كەيدە تىلسىمنىڭ شەكاراسىن بۇزۋعا تۋرا كەلەدٸ. بٸز سول ٷشٸن دە نە مولدا ەمەسپٸز, نە باقسى ەمەسپٸز, بەيمەلٸم بٸر كٷشپەن ارپالىسىپ ٶمٸر ٶتكٸزٸپ جاتىرمىز. ەل-جۇرتتىڭ, مال-جاننىڭ اماندىعى ٷشٸن جىندى باسىپ, جىلاندى اۋىزدىقتاپ كەلەمٸز. بابادان قالعان بۇل ٸلٸمدٸ تازا جولمەن يگەرٸپ, ماقۇلىق اتاۋلىعا زالال تيگٸزبەۋدٸ ويلاۋىمىز كەرەك», – دەگەن جاقىپ مولدا.
سوسىن وسى ايماققا بەلگٸلٸ ٶمٸرزاق باتىر مەن مەدەۋ بيدٸڭ دوستىعى جايلى بٸراز ەڭگٸمە ايتقان.
ٶمٸرزاق باتىر مەدەۋ بيگە ەرەكشە ٸلتيپات كٶرسەتەدٸ ەكەن.
ول كەزدە جاقىپ مولدانىڭ دا جاس كەزٸ. قۇرماننىڭ كٷركەبايىنىڭ بەس ۇلىنىڭ بٸرٸن جىلان شاعىپ, سونىڭ ۋىن قايتارتۋعا جاقىپ مولدانى العىزادى.
جىلان شاققان جٸگٸتتٸڭ اتى قۇسايىن ەكەن. جاقىپ مولدا قۇسايىن جاتقان ٷيگە كٸرٸپ كەلسە, جٸگٸتتٸڭ باسىنا شٷبەرەكپەن سۋ باسىپ, ون جەتٸ-ون سەگٸز جاستاعى اپپاق سۇلۋ بويجەتكەن وتىر دەيدٸ.
جاقىپ مولدا بويجەتكەندٸ كٶرە سالا اقىل-ەستەن اداسىپ قالادى. ەلٸ قىز ايتتىرماعان بوزبالانىڭ قييالى جٷيرٸك قوي. «ەكەمە ايتىپ, وسى قىزعا قۇدا تٷسٸرمەسەم, جاقىپ اتىم ٶشسٸن!» دەيدٸ ٶزٸنە-ٶزٸ ٸشتەي كٷبٸرلەپ.
جاقىپ مولدا حاسيدەنٸن وقىپ, جىلانداردىڭ پاتشاسى شاح-مارداندى ارباسۋعا شاقىرادى. ول كەزدە شاح-مارداننىڭ دا جاس كەزٸ.
جاقىپ مولدا مەن شاح-مارداننىڭ ايقاسىن كٶرۋگە اياعى جەتكەن بٷكٸل البان جۇرتى جينالىپتى. جيىلعان جۇرتقا «مەن جىلانمەن ايقاسقاندا جىلان دا, قۇسايىن دا كٷپ بولىپ ٸسٸنٸپ, جارىلىپ كەتە جازدايدى. ماعان بولىسقىلارىڭىز كەلسە, يەك قاققان كەزدە «تٷيمە, تٷيمە!» دەپ شۋلاپ قويا بەرەسٸزدەر. ەگەر دە ارالارىڭىزدان بٸرەۋ «باۋ» دەپ ايتىپ قالسا, قۇسايىن دا, مەن دە جارىلىپ ٶلەمٸز», – دەيدٸ.
جاقىپ مولدا حاسيدەنٸن وقۋدى باستاپ كەپ جٸبەرەدٸ. بٸر ساعات ٶتەر-ٶتپەستەن يرەلەڭدەي جىلجىپ, قاسىندا ەكٸ نٶكەرٸ بار جىلانداردىڭ پاتشاسى شاح-مارداننىڭ ٶزٸ دە جەتەدٸ.
– ادامزات پاتشالىعىنىڭ جىلاندار ەلٸنە جٸبەرگەن ەلشٸسٸ ەدٸڭ, ەي, جاقىپ... جايشا شاقىردىڭ با? – دەيدٸ شاح-ماردان ٶز تٸلٸندە.
– جايشىلىق بولسا, جىلاندار ەلٸنٸڭ پاتشاسىن ەۋرەلەپ, مازاڭىزدى الام با?! مىناۋ كٷركەبايدىڭ قۇسايىنىن جىلان شاعىپ, ەس-تٷسسٸز جاتىر. وسى بالانى شاققان جىلاننىڭ جازاسىن بەرۋٸڭٸزدٸ سۇرايمىن.
– ەس-تٷسسٸز جاتقان قۇسايىننىڭ كٸنەسٸز ەكەنٸن قايدان بٸلدٸڭ? جىلانعا العاش بولىپ قاتەر تٶندٸرگەن جٸگٸتتٸڭ ٶزٸ بولار. ولاي بولسا, مەن ٶز نەسٸلٸمدٸ شىعىنداۋعا قارسىمىن. ٶلسٸن, قۇسايىن!
– شاح-ماردان-اۋ, ٷكٸم ايتۋ ەرتەرەك ەمەس پە? نۇح پايعامباردىڭ كەمەسٸن تىشقان كەمٸرٸپ تەسكەندە تەۋەكەل ەتٸپ, تەسٸكتٸ بٸتەگەن قاسيەتتٸ جاراتىلىس ەمەس پە ەدٸڭ? سول قاسيەتٸڭ قايدا كەتكەن? قۇسايىننىڭ جاعدايىن كٶرٸپ وتىرسىڭ, ونى تەرگەي الماق ەمەسپٸز. ونان دا ماعان شاققان جىلاندى تاۋىپ بەر. ٶزٸمەن تٸلدەسٸپ كٶرەيٸك.
– جەر بەتٸندەگٸ مىڭ-ميلليون جىلاندى الدىما كەلتٸر دەمەكپٸسٸڭ?! ول بولا قويماس. جۇرتىڭنان بٸر جان شىعىن بولدى دەپ, پاتشالىعىمداعى بار حالىقتى سەنٸڭ الدىڭا جٷرەلەتە المايمىن.
– ەندەشە, مەن دە مىنا حالىققا كٶرٸنگەن جىلاندى ٶلتٸرە بەرۋگە بۇيرىق بەرەمٸن. سەنٸڭ باباڭ مەن مەنٸڭ بابام سان عاسىردان بەرٸ بٸر-بٸرٸنٸڭ تٸلٸن تاۋىپ, ارالاس-قۇرالاس بەيبٸت ٶمٸر سٷرٸپ كەلدٸ ەمەس پە? سەنٸڭ ەكەڭ ٶلٸپ, حان سايلانعانىڭدا مىنا مەن ارنايى پاتشالىعىڭا بارىپ, باسىڭا اق تامىزبادىم با? ۇمىتتىڭ با سونى, شاح-ماردان?
جاقىپ مولدا وسىنى ايتقان كەزدە شاح-ماردان ٷنسٸز قالدى دەيدٸ. سوسىن نٶكەرٸنٸڭ بٸرٸن جۇمساپ, وسى ايماقتاعى جىلانداردىڭ بەرٸن شاقىرىپ كەلۋگە بۇيرىق بەرٸپتٸ.
ارادا بٸر ساعات ٶتپەي جاتىپ جىلاندار كٶشٸنٸڭ العاشقى لەگٸ كەلٸپ جەتتٸ دەيدٸ. جىلاندار بٸر-بٸردەن جاقىپ مولدانىڭ تٸزەسٸنە باس قويىپ, «قۇسايىندى مەن شاققان جوقپىن» دەپ ايتادى دا, ٶز جٶنٸنە كەتە باراتىن كٶرٸنەدٸ. جىلاندارمەن ارباسۋ ۇزاققا سوزىلادى. بۇل ايماقتا وسىنشاما كٶپ جىلاننىڭ بار ەكەنٸن كٶرگەن حالىقتا ەس جوق. بەرٸ جاقىپ مولدانىڭ ەۋليەلٸگٸنە تاڭداي قاعىسىپ, جاعالارىن ۇستاپ قاراپ تۇرادى. جاقىپ مولدا مەن شاح-ماردان سٶزگە كەلٸسپەي قالسا, جىلاندار مەن ادامدار اراسىنداعى سوعىس وتى ەپ-سەتتە تۇتانىپ كەتۋٸ مٷمكٸن ەكەن. مولدا بٸلٸمدٸلٸگٸن, پاتشا بٸلٸكتٸلٸگٸن كٶرسەتەدٸ.
جىلاندار كٶشٸ سايابىرسىعان سەتتە ەڭ اقىرى سٷيرەتٸلٸپ بٸلەكتەي بٸر جىلان كەلٸپ, جاقىپ مولدامەن ارباسا باستايدى. جاعى-جاعىنا تيمەي حاسيدەن وقىپ جاتقان مولدا ەلگٸ جىلانمەن دە تٸلدەسەدٸ.
جىلان ٶزٸنٸڭ ەشقانداي كٸنەسٸنٸڭ جوق ەكەنٸن, ٶز جٶنٸمەن كەتٸپ بارا جاتقان كەزدە قۇسايىننىڭ تابانىندا تاپتالىپ قالعانىن, ٶزٸنٸڭ جانىن ساقتاۋ ٷشٸن شاعىپ العانىن ايتادى.
مۇنى ەستٸگەن شاح-ماردان كٷشەيە باستاعان:
– ەنە, ايتتىم عوي. كٸنەلٸ – قۇسايىن! اياعىنا قاراپ جٷرۋگە شاماسى كەلمەگەن ادامزات ٷشٸن جىلان بالاسىنىڭ تاعدىرىن قور ەتە المايمىن!
وسى سٶز ايتىلعان كەزدە ٸسٸپ-كەۋٸپ جاتقان قۇسايىن جارىلۋعا شاق قالدى دەيدٸ. جاقىپ مولدا دا دالباسالاپ, ەلگٸ جىلاننان «وقيعا قاي جەردە بولدى?» دەپ سۇراپ ٷلگەرگەن.
– شارتاستىڭ ەتەگٸندەگٸ جىلعانىڭ باسىندا.
– ول جىلعانىڭ بويىنداعى بار جىلاننىڭ اۋزىن ٶزٸڭٸزدٸڭ ماقۇلداۋىڭىزبەن بۋعان جوق پا ەدٸك, شاح-ماردان مىرزا? – دەيدٸ قۋانىپ كەتكەن جاقىپ مولدا.
سٶيتسە, بۇل جىلان جولاۋشىلاپ بارا جاتىپ, اۋزى بۋىلعان جىلاندار يەلٸگٸندەگٸ جەرگە رۇقساتسىز كٸرٸپ كەتكەن كٶرٸنەدٸ. ادامزات پەن جىلاندار پاتشاسىنىڭ ۋاعداسىن بۇزعانى ٷشٸن سول ارادا بٸلەكتەي جىلاننىڭ تاعدىرى جاقىپ مولدانىڭ قولىنا بەرٸلەدٸ.
جاقىپ مولدا حاسيدەنٸن سۋدىراتىپ وقي جٶنەلەدٸ. جان بەرمەك وڭاي ما, ٸسٸنٸپ كەتكەن بٸلەكتەي جىلان ەندٸ مولدانىڭ ٶزٸنە ايبات شەگٸپ, موينىن قاقشيتىپ, ىسىلداپ, شاقپاققا ەرەكەت ەتە باستايدى. وسى كەزدە جاقىپ مولدا يەك قاعىپ جٸبەرەدٸ. ەلدٸڭ بەرٸ «تٷيمە, تٷيمە!» دەپ ۇلارداي شۋلاپ قويا بەرەدٸ. جىلان پىرس ەتٸپ جارىلىپ, بٸرەر ساعاتتا قۇسايىن ەس جيعان كٶرٸنەدٸ.
ٷ
جاقىپ مولدانىڭ بۇل وقيعاسىن بالا مولدا بۇرىن دا تالاي ەستٸگەن. از جىل مولدالىق ەتكەن جىلداردا مۇنداي بولماسا دا, وسىعان جەتەقابىل تالاي وقيعانىڭ ٶزٸ دە كۋەسٸ بولدى. بالا مولداعا مۇنان گٶرٸ جاقىپتىڭ جٷرەگٸن دٸر ەتكٸزگەن اپپاق سۇلۋدىڭ جايى قىزىقتىراق كٶرٸنگەن. ۇستازىنان قايمىقپاي, اپپاق قىزدىڭ جاعدايىن دا سۋىرتپاقتاتىپ كٶرٸپ ەدٸ, جاقىپ شەشٸلٸپ سالا بەردٸ.
– بٷگٸن ەكەۋمٸزدٸڭ بەرەكەمٸزدٸ الىپ, كيەمٸزدٸڭ قۇتىن قاشىرا جازداعان مەدەۋ بيدٸڭ توقالى عوي ول قىز. قىز ەمەس, جاسى قازٸر قىرىققا تاياپ قالدى. كٷركەبايدىڭ ساقىلداعان بەس ۇلى مەن ٶمٸرزاق باتىردان اسىپ ول بويجەتكەنگە سٶز سالا المادىم, – دەدٸ كٷرسٸنٸپ. سوسىن سٶزٸن جالعاپ:
– وسىعان دەيٸن ٷش ەيەل الىپ, ەركەك كٸندٸكتٸ بٸر ۇلعا زار بولىپ جٷرگەن مەدەۋ بيگە كەميلە سۇلۋدى تٶرتٸنشٸ ەيەل ەتٸپ ٶمٸرزاق باتىر قوسىپتى, – دەدٸ.
– اناۋ تۇراش دەگەن قارا بالا سول كەميلە سۇلۋدان تۋعان ەكەن عوي.
– سولاي دەسە دە بولادى. وسى كەميلەنٸ العان سوڭ مەدەۋدٸڭ ٷشٸنشٸ ەيەلٸ ۇلدى بولىپ, شاقالاقتى كەميلە باۋىرىنا باسىپ السا كەرەك. ول كەزدە بي ٸشكەرٸ جاققا بيلٸك ايتۋعا كەتٸپتٸ. بالانى تۋعان شەشەسٸ جۋاستاۋ ادام ەكەن. ونىڭ ٷستٸنە بەس باۋىرى مەن ٶمٸرزاق باتىردى ارقا تۇتقان كەميلە كٸمگە دەس بەرسٸن. مەدەۋ بي جاس توقالدىڭ ەركەلٸگٸن ەستٸپ: «بالا تىم قۇرىسا ۋىزىنا جارىپ, قىرىق كٷن اناسىنىڭ ومىراۋىن ەمسٸن», – دەپ ات شاپتىرىپتى. سٶيتسە, كەلگەن شابارمانعا كەميلە سۇلۋ ومىراۋىن اشىپ جٸبەرٸپ: «بيگە كەرەگٸ انانىڭ ۋىزى بولسا, مٸنەكي!» – دەپ ساۋىپ جٸبەرگەن ەكەن, سٷت ساۋلاپ قويا بەرٸپتٸ.
وسى وقيعادان كەيٸن ەل جاس توقالدى جاسىنا دا قاراماي «اق اپا» اتاپ كەتٸپتٸ.
جاقىپ مولدا وسىنداي شەتٸ بار دا, شەگٸ جوق ەڭگٸمەلەردٸڭ تيەگٸن اعىتىپ, بالا مولداعا بٸراز حيكاياتتاردى ايتىپ بەرٸپ ەدٸ.
بالا مولدا: «ٷيٸنٸڭ ٸرگەسٸنە كەلٸپ وتىرىپ بيدٸڭ باتاسىن الماي كەتكەنٸمٸز جاراماس», – دەپ ۇستازىن كٶندٸرٸپ, قالىڭ كٸرپٸگٸ كٶزٸن جاپقان تۇلعالى قارا شالدىڭ شاڭىراعىنان دەم تاتىپ, ىقىلاسىنا بٶلەنٸپ اۋىلىنا قايتقان بولاتىن.
ٷٸ
الباننىڭ بايلارى كەمپەسكەلەنٸپ جاركەنتكە ايدالعان سوڭ, بالا مولدا قىتاي اسپاققا بەل بۋدى. ەكەسٸ البان ەلٸنە كٸرمە بولاتىن. شەجٸرە جولىمەن قۋالايتىن بولسا, ٶزٸنٸڭ رۋى – قىزاي.
قىتاي مەن ورىس جەر بٶلٸپ, شەكارانى انىقتاعان كەزدە قىزايلار ارعى بەتتە, الباننىڭ التى بولىس ەلٸ بەرگٸ بەتتە قالعان-دى. شەكاراعا ەسكەر قويىلعان سوڭ ەكٸ ەلدٸڭ قاتىناسى سيرەپ كەتتٸ دە, قايىن جۇرتىن ساعالاپ مولدالىق ەتٸپ جٷرگەن ەكەسٸ ول جاقتاعى تۋعان-تۋىسىمەن بايلانىسىن ٷزٸپ العان ەدٸ.
قىزىلدار كەلٸپ, قۇدايسىزدار مەملەكەتٸن قۇرعالى بالا مولدا بٸر تىقىردىڭ تاياعانىن سەزە باستادى. ەكەسٸ دە دەل سول تۇستا كەليما شاھاداتىن ايتىپ جاتىپ جان تاپسىردى. ەكەنٸڭ سوڭعى اماناتى: «ەلٸڭدٸ تاپ, بالام!» بولدى. «ەنە كەتەم, مٸنە كەتەم» دەپ جٷرگەن كەزدە مولدالار دا شەتٸنەن ۇستالىپ, يتجەككەنگە ايدالا باستادى.
بالا مولدانىڭ تۋعان جەردٸ قيىپ كەتە الماي جٷرۋٸنٸڭ ەڭ ٷلكەن سەبەبٸ بار ەدٸ. وسى ەرتە كٶكتەمدە تۇزكٶلدٸڭ قاراساز بەتكەيٸندەگٸ جىلاندى سايدىڭ جىلاندارىنىڭ تٸلٸن بۋىپ قويعان-دى. جىلاننىڭ تٸلٸن كٷز كەلگەندە بٸر-اق شەشەتٸن بولىپ ۋەدەلەسكەن. ەندٸ, مٸنە, ساياسات سول كٷزگە دەيٸن تىعىلىپ جٷرە تۇرۋعا مۇرسات بەرەر ەمەس.
«بالا مولدانى ۇستاۋعا قاراقولدان ەكٸ شەرٸك شىعىپتى» دەگەندٸ ەستٸپ, مولدادا تٸپتٸ ەس قالعان جوق. «جاقىپ مولدا قولدى بولعان ەكەن, جاركەنتكە جەتكٸزبەي اتىپ تاستاپتى» دەگەن ٷرەيلٸ حابار دا ەل اراسىندا گۋلەپ تۇر. بالا مولدا قانشا جەردەن اللاعا تەۋەكەل ەتكٸسٸ كەلگەنٸمەن, اتادان جالعىز ەكەنٸ ەسٸنە تٷسە بەردٸ. سوسىن امالسىز, جانىن ساقتاپ قالۋدىڭ قامىنا كٸرٸستٸ.
تٸلٸ بۋىلعان جىلانداردىڭ پاتشاسى شاح-ماردان ٷيلەنۋ ٷشٸن شالعاي بٸر پاتشالىققا ساپارلاي كەتكەن ەكەن. قالىڭدىعىن الىپ كٷزدە عانا ورالادى-مىس. شاح-مارداندى كٷتپەي كەتسە, بٸر رۋلى جىلان تٸلسٸز مىلقاۋ بولىپ قالماق. كٷتەر بولسا, ٶزٸنٸڭ باسى قايدا قالارى بٸر قۇدايعا عانا ايان.
...امالى تاۋسىلعان بالا مولدا كيٸز كٸتابىنا قاراپ وتىرىپ بولاشاق تاعدىرىن كٶردٸ.
وتىز جىلدان سوڭ قىتاي مەن ورىستىڭ شەكاراسى اشىلاتىنىن, سول كەزدە ەلگە كەلٸپ, جىلاننىڭ بۋىلعان تٸلٸن شەشسە, شاح-ماردان كەشٸرٸپ, بەرٸ دۇرىس بولاتىنىن بولجادى.
«اقسارباس, اقسارباس!» دەپ قۋانعان جٸگٸت استى بۋىرقانىپ, ٷستٸ جىبىر-جىبىر جىلجىپ اعىپ جاتقان تەكەستٸڭ قاندى سۋىنا قويىپ كەتتٸ. بەتٸ بولار-بولماس قوزعالعانىمەن, تەكەستٸڭ اساۋ تولقىنى مولداعا كٷش بەرمەي, ٶز يٸرٸمٸنە قاراي تارتىپ بارا جاتتى.
سۋعا بٸرجولا جۇتىلىپ جوق بولار ما ەدٸ, كٸم بٸلسٸن, ەيتەۋٸر, كيٸمٸ بٸر بۇتاعا ٸلٸنٸپ امان قالعانىن بٸلەدٸ.
بالا مولدا ەسٸنەن تانىپ, بٸرنەشە كٷن سول بۇتادا ٸلٸنٸپ تۇردى.
ٷٸٸ
«بەرٸ دە بەكەر-اق بولدى. جاقىپ مولدادان جانىم اياۋلى ەمەس ەدٸ عوي. سول جولى كەلەتٸن تاجالدى كٷتٸپ الىپ, ەكٸ شەرٸكتٸڭ ايداۋىندا كەتۋٸم كەرەك ەدٸ». سوڭعى كەزدەرٸ اشۋلانسا, جىلانداي ىسىلداپ, سٶيلەي الماي قالاتىن دەرتكە شالدىققان بالا مولدا بارماعىن شايناپ, ٶكٸنە بەرەتٸن بولعان. «بەرٸ دە بەكەر-اق بولدى, بەرٸ دە بەكەر-اق بولدى» دەي بەرەدٸ ٶزٸنە-ٶزٸ كٷبٸرلەپ. تٷسٸندە جىلانعا اينالاتىن مولدا ەندٸ ٶڭٸندە جىلاندىق مٸنەز بايقاتىپ قالاتىن بولىپ جٷر. قاراگەرگە مٸنەردە بەلٸ يرەلەڭدەپ بارىپ ەزەر دەگەندە ەر-توقىمعا قونجييادى. تەكەس بويىنداعى قىزىل قايىڭدى توعايعا كٸرگەن سوڭ, جىلانداردىڭ تٸلٸندە ەگٸلٸپ, ٸشتەگٸ بار زاپىرانىن تٶگٸپ-تٶگٸپ جٸبەرەدٸ.
«اياعى جوق, تٸلٸ جوق,
تٸلٸندە زاھار ۋى جوق,
جاۋىنا تۇياق سەرپەرلٸك
قاۋقارى جوق, دىمى جوق,
جىلان جۇرتى, كەشٸرگٸن!
تٸلٸڭدٸ سەنٸڭ بايلادىم,
تٸنٸڭدٸ سەنٸڭ بايلادىم.
قارعىس ايتىپ بٸزدەرگە
جاتىر ما ەكەن, ماردانىم!..»
بالا مولدا بۇدان ارى كٶمەيٸنە كەپتەلگەن جىرىن اياقتاي الماي جىلاپ جٸبەردٸ.
«قۇدايىم-اي, تاياق تاستام جەرگە جەتە المايتىن عارٸپ ەتتٸڭ! بۇلاي مەنٸ قيناعانشا, المايمىسىڭ جانىمدى!».
بالا مولدا تەكەستٸڭ سۋىنا بەتٸن جۋماق بولىپ اتتان سىرعىپ تٷستٸ. اياعىن جەرگە تٸرەپ ەدٸ, تٸزەسٸندە ەل جوق ەكەن, امالسىزدان ەتبەتتەي قۇلادى. قايتادان تۇرماق بولىپ تالپىنىپ ەدٸ, باۋىرىن جەردەن كٶتەرە الماي قالىپتى. قۇدايدىڭ قۇدٸرەتٸ شەكسٸز عوي, مولدەكەڭ جىلانداي جىلىستاپ, باۋىرىمەن جەر سىزا سىرعي جٶنەلدٸ. سٶيتتٸ دە, تەكەستٸڭ سۋىنا باس قويىپ, ٸشە باستادى. سۋدان ٶزٸنٸڭ ەلپەتٸنە كٶز جٸبەرگەنٸ سول ەدٸ, جٷرەگٸ دٸر ەتتٸ. سۋدىڭ بەتٸندە بالا مولدا ەمەس, باسىن قاقشيتىپ ەبجىلان تۇر.
– سەن كٸمسٸڭ? – دەدٸ سۋ بەتٸندەگٸ سۇلباعا.
– بالا مولدامىن.
– بالا مولدا سەن ەمەس, مەنمٸن! – دەدٸ بەتٸن سۋمەن جۋماق بولىپ جاتىپ.
– سەن مولدا ەمەس, جىلانعا اينالدىڭ! – دەدٸ ەبجىلان ىسىلداپ.
بالا مولدا ٶزٸنە قاراپ ەدٸ, شىنىندا دا, دەنەسٸ جاپ-جاسىل قابىرشىقتانعان جىلانعا اينالعانىن كٶردٸ.
مولدا قۋانىپ كەتٸپ, تەكەستٸڭ سۋىن جٷزٸپ ٶتٸپ, شەكاراعا قاراي بەت الدى. «قۇداي سەتٸن سالسا, بٸر اپتا تىنباي جورتسام, تۇزكٶلگە دە جەتٸپ بارمايمىن با?» دەدٸ ٶزٸنە-ٶزٸ. «بيٸك تاۋدىڭ باسىنا قييالاپ ۇشىپ قىران دا شىعادى, جەر باۋىرلاپ جىلجىپ جىلان دا شىعادى», بارار جەرٸم تاۋ ەمەس, ٸرگەدە جاتقان تۇزكٶل عوي» دەدٸ كٶڭٸلٸ شالقىپ.
سول جەردە شاح-ماردانمەن جٷزدەسٸپ, ٶزٸنە ٷكٸم كەسكٸزبەكشٸ. ادام بالاسى تاستاي بەرٸك شەكارانى بۇزا الماق ەمەس. ال جىلان ٷشٸن تەمٸر قورشاۋ سٶز بولىپ پا?! قازٸر-اق ارعى بەتكە ٶتەدٸ دە, زۋلاي جٶنەلەدٸ.
بالا مولدا جەر باۋىرلاپ ەپ-سەتتە تەمٸر تورلى شارباققا جەتتٸ. جەتتٸ دە, سىم تارتىلعان شارباققا جاقىنداي بەرٸپ كٸلت توقتادى. بايقاسا, اياعى مەن قولىن تىرباڭداتىپ, ەڭبەكتەپ كەلەدٸ ەكەن. جىلان بولعان تٷگٸ دە جوق, كەدٸمگٸ ادام قالپى. سۋ-سۋ كيٸمٸ جەردٸڭ توپىراعىنا شىلانىپ, اۋىرلاپ كەتٸپتٸ. ورنىنان اقىرىن تۇرىپ تەكەستٸڭ سۋىنا قايتادان تٷستٸ دە, قاراگەر اتى قالعان جاعاعا قاراي جٷزە جٶنەلدٸ.
ٷٸٸٸ
«مەدەۋ بي قايتىس بولىپتى» دەگەن حاباردى ەستٸگەن بالا مولدا بيدٸڭ ەرۋاعىنا قۇران باعىشتاپ قايتپاق بولىپ جولعا شىقتى. قىتاي ەلٸنە كەلە سالا ٷيلەنٸپ, شاڭىراق كٶتەرٸپ ەدٸ. باستاپقى جىلدارى جاس كەلٸنشەگٸن قيماي, الىسقا ساپارلاۋدى قويعان بولاتىن. كەيٸن كەلە كەلٸنشەگٸ جىلدا بوسانىپ, جىلدا بالاسى شەتٸنەي بەرگەن سوڭ, اۋىل اراسىندا عانا مولدالىق قۇرىپ, ۇزاپ شىقپايتىن بولعان. ەندٸ, مٸنە, بيدٸڭ قازاسى سەبەپ بولىپ, شولاق مىسقا جەلە جورتىپ كەلە جاتىر.
بالا مولدا بۇل جاقتىڭ دا جىلاندارىنىڭ تٸلٸن تاۋىپ, پاتشالارىمەن تٸلدەسٸپ جٷرگەن بولاتىن. بۇل ايماقتى جايلاعان جىلاندار پاتشاسىنىڭ اتى شاح-ەردەن ەدٸ. جول ورتاعا كەلگەندە «شاح-ەردەن شاقىرتىپ جاتىر» دەگەن حابار الدى.
جىلانداردىڭ پاتشاسى جايدان-جاي مولدانى مازالامايتىنى بەلگٸلٸ. بالا مولدا كەرٸ بۇرىلىپ, جىلاندار مەكەنٸنە تارتىپ وتىردى.
شاح-ەردەن تەرٸسٸنە سىيماي, اشۋدان جارىلارداي بولىپ وتىر ەكەن. اشۋ مەن قايعى قاباتتاسىپ, تٸلٸندەگٸ ۋىن كٸمگە تٶگەرٸن بٸلمەي تٷنەرٸپ وتىرعان شاح-ەردەننٸڭ تٷرٸ تىم قورقىنىشتى ەدٸ.
بۇعان دەيٸن جىلان اتاۋلىنىڭ ەشبٸرٸنەن قايمىعىپ كٶرمەگەن بالا مولدا كەدٸمگٸدەي ٷرەيلەنٸپ قالدى. وي دەگەنٸڭ جٷيرٸك قوي. سوناۋ تۇزكٶل ماڭىنداعى شاح-مارداننىڭ ەلٸنەن بٸر حابار كەلٸپ جەتتٸ مە دەپ مولدەكەڭنٸڭ تٸزەسٸ دٸرٸلدەي باستادى. ەگەر دە شاح-ەردەن بالا مولدانىڭ بٸر ايماقتىڭ جىلانىنىڭ تٸلٸن بايلاپ, قورعانسىز قالدىرعانىن بٸلەر بولسا, بٸر كٷندە ٷرٸم-بۇتاعىنان بٸر ادام قالدىرماستان قىرىپ سالارى انىق.
– قۇرمەتتٸ شاح-ەردەن مىرزا! – دەدٸ مولدەكەڭ ٸشتەگٸ بار ٷرەيٸن جەڭٸپ. – مەنٸ جايشا شاقىرتتىڭىز با?
– جىلاننىڭ تٸلٸن بٸلگەنٸڭ بولماسا, زاتىڭ – ادام... قانىڭا تارتپاي تۇرمايسىڭ... – دەدٸ شاح-ەردەن سٶزٸن جۇمباقتاي باستاپ. – بالا سٷيٸپ, ەلٸ ەكەلٸك سەزٸمدٸ سەزٸنبەگەن ەدٸڭ. ساعان ايتقان سٶزٸم شىعىن بولا ما دەپ قورقامىن.
وسى سٶزدٸ ايتتى دا, شاح-ەردەن اۋىر كٷرسٸندٸ.
– ايتىڭىز, – دەدٸ بالا مولدا تاعاتىن تاۋىسىپ.
– ايتسام بىلاي... ٶتكەن ايدا تۇڭعىشىمنان ايىرىلدىم. ۇلىم تەڭٸر يەمنٸڭ اجال قىلىشىنان ەمەس, ٶزٸممەن تەڭ دەرەجەلٸ, قۇدايدىڭ قۇلى – ادامزاتتىڭ قولىنان قازا تاپتى.
شاح-مارداننىڭ ەلٸنەن جامانات حابار جەتتٸ مە دەپ ٷرەيلەنٸپ وتىرعان بالا مولدا بۇل سٶزدٸ ەستٸگەندە ٸشتەي قۋانىپ قالدى.
سوندا دا پەندەلٸك قۋانىشىن بايقاتقىسى كەلمەي:
– جاپپار يەم تۇڭعىشىڭىزدىڭ الدىنان جارىلقاسىن! – دەدٸ قامىققان سىڭاي تانىتىپ.
– ايتقانىڭ كەلسٸن, بالا مولدا!
– شاح-ەردەن مىرزا! ادامزات پەن جىلاندار ەلٸنٸڭ اراسىندا ەلشٸلٸكتە جٷرگەن سوڭ, ٶزٸمە پارىز سۇراقتى قويۋعا مٸندەتتٸمٸن. كٸنە كٸمنەن بولدى?
– كٸنە – ادام بالاسىنان. كٶكنەر شەگٸپ ۋلانعان با, جوق ەلدە اقىل-ەسٸنەن اداسقان با, ورداسىندا جاتقان بالامدى قاسىنداعى نٶكەرلەرٸمەن قوسىپ, قامشىلاپ ٶلتٸرٸپتٸ. ٶزٸڭ بٸلەسٸڭ, قامشىنىڭ تٷپكٸ تەگٸ جىلان ەدٸ. ادامزاتقا بابامنىڭ تارتقان تارتۋى بولاتىن. سەنٸڭ باباڭا بەرٸلگەن سىي, ٶز باسىما سٸلتەندٸ. ادامزات بالاسى مەنٸڭ بٸر رۋلى ەلگە اينالار تۇقىمىمدى قۇرتتى. مەن ونىڭ تۋىسىنان ەشكٸمدٸ قالدىرمادىم. ٶلتٸردٸم, بەرٸن! وسىلاي ادامزات بالاسىنا ٶز قيياناتىن سەزٸنسٸن دەدٸم. مەنٸڭ ەۋلەتٸممەن جاۋلاسۋدىڭ قۇنى قانداي بولاتىنىن تٷيسٸنسٸن دەدٸم.
قۇدايدىڭ قۇدٸرەتٸمەن تٷندە تٷسٸنە كٸرەمٸن. ٶڭٸندە دە ساربازدارىم مازاسىن الىپ جٷر. ول قازٸر شەت مىستا, ٷلكەن قىش قۇمىرادا تىعىلىپ جاتىر. اينالاسىنا دوستارىن كٷزەتكە قويعان. اۋىل ادامدارى دا قانىنا تارتىپ, مەنٸ سول قىش قۇمىراعا جولاتار ەمەس.
شاح-ەردەن تۇڭعىشىنىڭ كەگٸن قايتارماي توقتاماسى بالا مولداعا انىق ەدٸ. قانشا جەردەن قانىنا تارتقانىمەن, قانجىعاسىنداعى قورجىنعا جىلاندار ەلٸنٸڭ پاتشاسىن سالىپ الىپ, شەت مىسقا جٷرٸپ كەتتٸ.
بالا مولدا جەلە جورتىپ شەت مىستى جايلاعان جيىرماعا جۋىق ٷيلٸ اۋىلعا كەش باتا جەتتٸ. اۋىل اقساقالدارىن جيناپ, ٶز شارۋاسىن ايتتى.
– بالانى قىش قۇمىرا تۇرماق, تەمٸر زىندانعا سالساڭدار دا قۇتقارا المايسىزدار, ونان دا ٶز كٷنەسٸن موينىنا الىپ, جانى مەڭگٸلٸك مەكەندە جاي تاپسىن, – دەدٸ.
اۋىل ادامدارى مولدانىڭ ايتقانىنا كٶنبەي, ەڭ اقىرىندا:
– قىش قۇمىرادان جٸگٸت شىقپايدى. سەن ەكەلگەن جىلاننىڭ قاسيەتٸ كٷشتٸ بولسا, قۇمىرانىڭ سىرتىندا تۇرىپ كەگٸن السىن! – دەستٸ.
ەت جەلٸنٸپ, اۋىل ادامدارى دالاعا شىقتى. قىش قۇمىرانى ەكٸ وراپ جاتىپ العان شاح-ەردەندٸ كٶرگەن جۇرت شوشىپ كەتتٸ.
ەبجىلان اندا-ساندا بٸر قىبىرلاپ قويىپ, الاڭسىز مٷلگٸپ جاتتى دا قويدى. «ە, قۇمىرا ٸشٸندەگٸ ادامعا نە قاتەر بولا قويسىن?!» دەپ اۋىل ادامدارى ٷيلەرٸنە قايتىستى.
تاڭ اتتى. بالا مولدا دالاعا شىعىپ ەدٸ, بٸر توپ ادام قىش قۇمىرانى الىستان باقىلاپ تۇر ەكەن. شاح-ەردەن سول باياعى ماۋجىراعان كٷيٸن ٶزگەرتپەپتٸ. كەنەت قۇمىرا ٸشٸنەن «دەمٸم بٸتٸپ بارادى, قۇتقارىڭدار!» دەگەن جالىنىشتى ٷن تالىپ ەستٸلگەندەي بولدى. بالا مولدا اۋىل ادامدارىنان: «داۋىس ەستٸدٸڭدەر مە?» – دەپ ەدٸ, بەرٸ ەشتەڭە ەستٸمەگەنٸن ايتىستى.
شاح-ەردەن ٷش كٷن, ٷش تٷن تاپجىلماي جاتتى دا قويدى. ٷشٸنشٸ كٷنٸ كەشكٸسٸن بالا مولدانى شاقىرىپ العىسىن ايتتى دا, جەر باۋىرلاي ٶز جٶنٸنە كەتە باردى.
جىلان كەتە سالىسىمەن اۋىل ادامدارى قۇمىرانى جىعىپ, اۋزىن اشىپ كەپ جٸبەردٸ. قۇمىرا ٸشٸندە ادامنىڭ قاڭقا سٷيەگٸنەن باسقا ەشتەمە قالماپتى. قۋ سٷيەكتٸ كٶرگەن جۇرت «باۋىرىمداپ» بوزداپ قويا بەردٸ.
قالىڭ كٶپشٸلٸك بالا مولداعا تاپ بەردٸ. بالا مولدا دا دايىن وتىر ەدٸ, كەرمەدەگٸ اتىنا قارعىپ مٸنٸپ قاشا جٶنەلدٸ.
ٸح
بالا مولدا شەت مىستى ارتتا قالدىرىپ, شولاق مىسقا تابان تٸرەدٸ. مەدەۋ بيدٸڭ ورنىنا قۇران وقىپ, اق اپا مەن تۇراشقا كٶڭٸل ايتتى.
قىمىز ٸشٸپ وتىرعاندا اق اپا مولدادان بالاسىنىڭ بولاشاعىن بولجاپ بەرۋٸن قولقالادى. بالا مولدا كيٸز كٸتابىن اشىپ جٸبەرٸپ: «اق اپا, الىستان اعايىنىڭ كەپ قاتتى قۋانادى ەكەنسٸز» – دەدٸ دە, ودان ارعىسىن نە ايتارىن, نە ايتپاسىن بٸلە الماي ابدىراپ تۇرىپ قالدى. «ەكەسٸ ٶلگەندٸ دە ەستٸرتەدٸ. مەيمٶڭكەلەمەي ايت بەرٸن!» – دەپ اق اپا بۇيىرا سٶيلەدٸ. «بەرٸن ايتار بولسام, بالاڭا جەر باۋىرلاعان جىلاننان قاتەر تٶنٸپ تۇر. ٶزٸنە مىعىم بولماسا, اجالى جىلاننان بولۋى مٷمكٸن ەكەن. بۇل جولدان امان قالسا, جالعىزىڭنىڭ عۇمىر جاسى ۇزاق بولادى».
«اۋزىڭا كەلگەندٸ وتتاما! – دەدٸ اق اپا اشۋلانىپ. – بي بالاسىنىڭ تاعدىرىن بولجايتىن سەن كٸم ەدٸڭ?! جوعال كٶزٸمە كٶرٸنبەي!».
بالا مولدا اق اپاعا ادىرايا بٸر قارادى. ٶزٸ «بولجا» دەپ ٶتٸنٸپ, ارتىنان «سەن كٸم ەدٸڭ?!» دەپ استامسي قالعان كەمپٸردٸڭ قىلىعىن تٷسٸنە الماي ابدىراپ قالدى. بٸر اۋىلدان جانىن ەزەر ساقتاپ قاشىپ شىعىپ ەدٸ, ەكٸنشٸ اۋىل تٸلدەپ شىعارىپ سالدى. جولى بولماعان مولدەكەڭ ەرمەندٸدەگٸ ەلٸنە كٶڭٸلسٸز ورالىپ, بٸرنەشە اي ٷيدەن شىقپاي جاتىپ العان.
ح
بالا مولدا العاش قىتاي ەلٸنە قونىس اۋدارعاندا ٶز جۇرتى قىزاي ەلٸنە كەلٸپ قوسىلىپ ەدٸ. امال نە, تٸلٸ بۋىلعان جىلانداردىڭ جايى مازا بەرمەي, اراعا جىل سالماي-اق تەكەس بويىنا كٶشٸپ العان.
تەكەس بويىندا تۇرىپ ٶتكەن كٷندەردٸ تاعى ەسٸنە الدى. ەلۋ ٷشٸنشٸ جىلعا دەيٸن وتىز ٷش جىلدىڭ ٸشٸندە ٷش ەيەل الىپ ٷلگەردٸ. بٸرٸنشٸ ەيەلٸ جەتٸنشٸ رەت بوسانىپ, جەتٸنشٸ جولعى تۋىتتان كٶز جۇمدى. تۋعان بالانىڭ بەرٸنٸڭ ٸڭگەلاعان داۋسى شىقپاي, مىلقاۋ بولىپ دٷنيەگە كەلەتٸن ەدٸ دە, بٸرەر ايدا ٶز دەمٸنە ٶزٸ بۋلىعىپ شەتٸنەپ كەتەتٸن. ەكٸنشٸ ەيەلٸ دە جەتٸنشٸ تۋىتىندا باقيلىق بولدى. بالا مولدا وسىلاي ون تٶرت ۇرپاعىن ٶز قولىمەن جەر قوينىنا تاپسىردى. ٷشٸنشٸ جولى جاپ-جاس قىز الىپ ەدٸ. بٸر جىل ٶتەر-ٶتپەستەن ول دا كٸشكەنتايلى بولدى. تاعى دا مىلقاۋ بالا ەكەسٸنٸڭ كٶز الدىندا اجالمەن ارپالىسىپ جاتتى.
بالا مولدا باياعىداعى ٶز تاعدىرىن ٶزٸ بولجاعانىن ەسٸنە الىپ ەگٸلە بەرەدٸ. «وتىز جىلدان كەيٸن شەكارا اشىلادى» دەپ ەدٸ عوي كيٸز كٸتابى. بٸراق تەمٸر توردىڭ سەتٸنەر تٷرٸ بايقالمايدى.
جاس ەيەلدەن تۋعان ۇلىنىڭ دا تاتار دەمٸ تاۋسىلىپ, شەتٸنەگەن كٷنٸ بالا مولدا اتقا قوندى دا, اساۋ تەكەسكە قويىپ كەتتٸ. بٸرەر مينۋتتا-اق ٶزەننەن ٶتكەل تاۋىپ, تەمٸر قورشاۋدى بۇزىپ ٶتٸپ, سٷمبەگە قاراي شاپقىلاي جٶنەلگەن.
ەندٸ بالا مولداعا بەرٸبٸر ەدٸ. تۇزكٶلگە جەتسە, سوسىن شاح-ماردان ۇرپاعىنىڭ اياعىنا جىعىلسا, باياعى بولجام شىندىققا اينالىپ شىعا كەلمەي مە?! جىلاندار پاتشاسى مولدانى كەشٸرٸپ, بۇل دا ەل قاتارلى ۇرپاق سٷيمەي مە?!
بالا مولدا شاپقىلاپ كەلەدٸ. «يا, قۇداي, تٸرلٸگٸندە توزاققا تٷسكەن قۇلىڭدى كەشٸرە گٶر! يا, ەرۋاق, تٸرشٸلٸگٸندە جاھاننامنىڭ وتىنا شىجعىرىلعان كٷنەھاردى جەبەي گٶر!».
جاراتۋشىدان مەدەت تٸلەگەن مولدا ۇزاققا بارا المادى. جان-جاعىنان يت ايتاقتاپ, قارۋ كەزەنگەن شەكاراشىلار قورشاپ, ەپ-سەتتە قولعا تٷستٸ. ەكٸ ەلدٸڭ شەكاراسىن بۇزعان قىلمىسكەر رەتٸندە الدىمەن شونجىداعى وتريادقا, سوسىن الماتىعا جٶنەلتٸلدٸ. الماتىدا بٸراز تەرگەلگەن سوڭ, مەسكەۋگە جٸبەرٸلدٸ. بالا مولدا بار شىندىقتى ايتىپ-اق ەدٸ. ورىستار مولدانىڭ جىلاندار جايلى ەرتەگٸسٸنەن قاۋٸپتەنٸپ, ٷلكەن قىلمىسكەر رەتٸندە قاماپ تاستادى. بۇل ارالىقتا قىتاي جاقتان دا سۇراۋ سالىنىپ, ەكٸ ەلدٸڭ ەلشٸلەرٸ بٸرنەشە كٷن سٶيلەسٸپ, مولدانى قىتاي ەلٸنە قايتارىپ الدى. بالا مولدا بۇزىپ ٶتكەن شەكارا تٸكەلەي بەيجٸڭگە باعىنىشتى ەكەن. مولدا بەيجٸڭنٸڭ تٷرمەسٸندە بٸر جىلداي تەرگەلٸپ, اقىرى «شەتەلگە بارىپ تىڭشىلىق جاسادى» دەگەن ايىپپەن ون جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. سوت بٸتكەن سوڭ ٷرٸمجٸنٸڭ اباقتىسىنا اۋىستىرىلدى. ٷرٸمجٸدە جازاسىن ٶتەپ, ون بٸر جىلدان كەيٸن ەرمەندٸسٸنە ورالدى.
بالا مولدا ۇستالىپ كەتكەن سوڭ, ەكٸ جىلدان كەيٸن كەلٸنشەگٸ ۇل بوسانىپ, بالانىڭ اتىن ورال قويىپتى. ورالى «ەكەتايلاپ» قۋانا قارسى الدى مولدەكەڭدٸ. تٸلٸ بار, دەنٸ ساۋ بالانى كٶرگەن مولدا ٶكٸرٸپ جىلاپ جٸبەرگەن.
كەلٸنشەگٸ مەن بالاقايدى قۇشاقتاي سالا ەڭٸرەپ: «مەن اباقتىدا جاتقاندا ۇلدى بولىپپىن, تەۋبە, قۇداي! قانى مەنٸكٸ بولماسا دا, جانى مەنٸكٸ, تەۋبە, قۇداي! باسقا جٸپپەن بولسا دا جىرتىعىمدى جامادىم, تەۋبە, قۇداي!».
مولدانىڭ زارىن ەستٸگەن جۇرت كٶزدٸڭ جاسىنا ەرٸك بەرگەن.
حٸ
بالا مولدا اۋىلىنىڭ تەڭ جارىمى قوتارىلا سوۆەت ەلٸنە كٶشٸپ كەتكەنٸن ەستٸگەندە ەسكٸ جارانىڭ بەتٸ اشىلىپ, تاعى دا جٷرەگٸ سىزداپ قويا بەرگەن. تاعدىردىڭ ٸسٸنە داۋا بار ما?! شەكارا بۇزباي ەكٸ-ٷش جىل شىداعاندا, بۇل دا ەلمەن بٸرگە كەتپەس پە ەدٸ?! تۇزكٶلگە جەتپەس پە ەدٸ?! مىناۋ بۇلىڭعىر عۇمىرىنىڭ تٷنٸ بٸتٸپ, تاڭى ارايلاپ اتپاس پا ەدٸ?!
كٶكەيدەگٸ كٶپ سۇراق مولدانىڭ ساناسىنا ماساداي ىزىڭداپ تۇرا بەرەدٸ. سەلدەن سوڭ ول ىزىڭ جىلاننىڭ ىسىلىنا اينالادى. سوسىن جاتىپ الىپ جىلان تٸلٸندە باياعى ٶلەڭٸن تاعى دا جىرلاي جٶنەلەدٸ:
«اياعى جوق, تٸلٸ جوق,
تٸلٸندە زاھار ۋى جوق,
جاۋىنا تۇياق سەرپەرلٸك
قاۋقارى جوق, دىمى جوق,
جىلان جۇرتى, كەشٸرگٸن!..».
جىلان بولىپ يرەلەڭدەپ, تٶسەگٸندە قينالىپ جاتقان مولدانى بالاسى قۇشاقتاي الادى. «ەكە, ەكە, ساعان نە بولدى?» – دەيدٸ شوشىنىپ.
«كٸندٸگٸمنەن تۋماساڭ دا, «بالام» دەپ باۋىرىما باسىپ ەدٸم. مەنٸڭ كٷنەمدٸ سەن ارقالاماساڭ بولدى, قۇلىنىم!» – دەپ جىلاننىڭ تٸلٸندە سٶيلەپ, تٷنەرٸپ وتىرىپ قالادى مولدا. سٶيتەدٸ دە, اتىنا مٸنٸپ تەكەس بويىنا اسىعادى. تەكەستٸڭ جىلىستاپ جاتقان باياۋ اعىسىنا قاراپ وتىرىپ تۇڭعيىق ويدىڭ تەرەڭٸنە سٷنگي جٶنەلەدٸ.
حٸٸ
كەمپٸرٸ ٶلٸپ, كەلٸننٸڭ قولىنا قاراعالى دا بٸرنەشە جىل ٶتتٸ. كٷنٸگە تەكەستٸڭ سۋىنا جىلان بوپ تٷسٸپ, كيٸمٸ سۋ-سۋ بولىپ ٷيٸنە قايتاتىن مولدانىڭ تٷسٸنٸكسٸز تٸرلٸگٸ اۋىل ادامدارىن دا ٷرەيلەندٸرە باستاعان.
بۇرىن مولدانىڭ جىلان مٸنەزٸ كٶپ بايقالا بەرمەيتٸن. قازٸر اينالاسىنداعى ادامدارعا «ۋىن شاشىپ», ابىرويدان دا ايىرىلا باستادى. باياعىدا بالا مولدا دەگەن اتىن ەل قاسيەت تۇتاتىن ەدٸ عوي. بۇل ۋاقىتتا ەسٸ اۋىسىپ, جىن يەكتەگەن جامان باقسىعا اينالعان-دى.
ەلۋ جىل بويى جابىردىڭ جوتاسىنا تەلمٸرە قاراپ, وتىز شاقىرىمدىق جەرگە جەتە الماۋ دەگەن ازاپتىڭ ەڭ ٷلكەنٸ ەكەنٸن دەل بالا مولداداي ەشكٸم سەزٸنە الماق ەمەس. يەك استىنداعى تۇزكٶلگە جەتە الماعان بايعۇس مەسكەۋ مەن بەيجٸڭنٸڭ, ٷرٸمجٸنٸڭ تٷرمەسٸن كٶرەدٸ دەپ كٸم ويلاعان?!
باياعى شاح-ەردەننٸڭ قىش قۇمىراداعى جٸگٸتتەن قالاي كەك قايتارعانىن ەسٸنە الدى. ەسٸنە الدى دا, ٶزٸن ەلۋ جىل تولعاندىرعان اقيقاتقا كٶزٸن جەتكٸزگەندەي بولدى. بالا مولدانىڭ جازاسى ٶلٸم بولسا, وندا باياعىدا-اق يرەلەڭدەگەن ماقۇلىقتىڭ بٸرٸ كەزٸگٸپ, ۋىن تٶگٸپ جانىن جاھاننامعا جٸبەرە سالار ەدٸ. مولدانىڭ جازاسى ٶلٸم ەمەس, وسى ٶمٸردٸڭ توزاعى ەكەن. بٸر رۋلى جىلاندى تٸلسٸز, ۋسىز قالدىرعان مولدا دا تٸلسٸز, ۋسىز قالۋعا تيٸس ەكەن. ٷش ەيەلدەن تۋعان ون بەس بالا مىلقاۋ بولىپ دٷنيەگە كەلدٸ. تٸلسٸز قالعانى وسى ەمەس پە?! ون التىنشى بالاسى... جۇرت الدىندا ٶزٸمدٸكٸ دەگەنٸمەن, قۇداي الدىندا ٶزگەنٸكٸ ەكەنٸ انىق. ول ٷشٸن كەمپٸرٸنە ايىپ تاققان ەمەس. ون جىلعا ايدالىپ كەتكەنٸندە جاپ-جاس قىز ٶزگەنٸڭ وتىن جاعىپ كەتسە دە مولدا قىڭق دەي الماس ەدٸ. كەمپٸرٸ بۇعان الدانىش تاۋىپ بەردٸ. وسى الدانىش ازاپتى عۇمىرىنا سەل دە بولسا شۋاعىن تٶكتٸ.
شاح-ەردەننٸڭ وقيعاسى ەسٸنە تٷسٸپ ەدٸ, مەدەۋ بيدٸڭ توقالى اق اپا كٶز الدىنا كەلە قالعانى. «بي بالاسىنىڭ تاعدىرىن بولجايتىن سەن كٸم ەدٸڭ?! جوعال كٶزٸمە كٶرٸنبەي!» – دەپ ايبارلانا قالعان اق اپا سول وقيعادان كەيٸن اراعا التى اي سالىپ, بٸر جٸگٸتكە تاي جەتەكتەتٸپ جٸبەرٸپتٸ.
«بالا مولدا مەدەۋ بيدٸڭ كٶزٸن كٶرگەن قاسيەتتٸ ادام ەدٸ. مەنٸڭ بٸر بٸلمەستٸگٸمدٸ كەشسٸن! بولجامى دۇرىس شىعىپ, الىستاعى جيەنٸم كەلٸپ قاتتى قۋاندىم. مولدا ايتقان سوڭ بالامدى دا جىلاننان ساقتاندىرىپ, قۇلاعىنا سٸڭٸرە بەردٸم. بالام شٶپ شابىس كەزٸندە مولدا ايتقان ەبجىلانمەن ەسكٸ قىستاۋدا كەزدەسٸپتٸ. ەر-توقىمىنىڭ ٷستٸندە جاتقان جىلان از بولماعاندا جالعىزىمنان ايىرعانداي ەكەن. قۇداي ساقتاپ قالدى. جالعىزدىڭ عۇمىرى ۇزاق بولادى ەكەن. مىناۋ تاي – ايىبىمنىڭ ٶتەۋٸ. مولدا رازى بولسىن!» – دەپتٸ.
قازٸر اق اپا مەن تۇماش سٷمبەدە تۇرادى ەكەن. بالا مولدا شەكارا بويىنان تٸل الىپ كەلگەندەردەن وسىنى ەستي سالا اتتىڭ باسىن تاعى دا تەكەس ٶزەنٸنە بۇردى. ٷش-تٶرت كٷننەن بويى وسى ماڭدى شيىرلاپ, ٷيٸنە دە قايتپاي قويعان. كەلٸنٸنٸڭ اي-كٷنٸ جاقىنداعان سوڭ, باياعى شەتٸنەگەن سەبيلەرٸ ەسٸنە تٷسٸپ, ٷرەيٸ ۇلعايا تٷسٸپ ەدٸ. ەندٸ مٸنە, قۇداي وڭداسا, ار جاققا حابار بەرەر ادام تابىلدى.
شەكارا ماڭىنا جاقىنداپ, ەسكٸ ەدەتٸمەن جابىردىڭ جوتالارىنا دٷربٸ سالىپ ۇزاق وتىردى. كەنەت ارعى بەتتەن ەكٸ جاس كەلٸنشەكتٸڭ داۋسى ەستٸلدٸ. باسىنا قىزىل ورامال تارتقان ەكٸ ەيەل تۋرا شەكاراعا ون بەس-جيىرما مەتردەي جاقىن كەلٸپ, ٶزەنگە قاراپ ەڭگٸمەلەسٸپ تۇر ەكەن. بالا مولدانىڭ قۇدايدان سۇراعانى وسى ەمەس پە?! قىزىل قايىڭداردىڭ اراسىمەن جاسىرىنىپ, كەلٸنشەكتەردٸڭ جانىنا جاقىن كەلدٸ دە: «قاراقتارىم, امانسىڭدار ما?» – دەپ ايقاي سالدى.
توسىننان شىققان داۋىستان شوشىپ, ەكەۋٸ اينالاسىنا الاق-جۇلاق قاراستى.
– قورىقپاڭدار, مەن بالا مولدا دەگەن اتالارىڭ بولامىن. بٸز جاقتا ٶزدەرٸڭدەي شەكاراعا جاقىن جٷرگەندەردەن «تٸل الىپ» تۇراتىندار بار. سولاردان مەدەۋ بيدٸڭ ۇلى تۇراشتىڭ سٷمبەدە تۇراتىنىن ەستٸپ ەدٸم.
– ونداي بيدٸ دە, تۇراشتى دا بٸلمەيمٸز, – دەدٸ كەلٸنشەكتٸڭ بٸرٸ.
– مەكتەپتٸڭ وحراننيگٸ تۇراش اعانىڭ فاميليياسى مەدەۋوۆ ەمەس پە ەدٸ? – دەدٸ ەكٸنشٸسٸ.
– يە, سول, سول اعاڭا سەلەمٸم بار ەدٸ. ەلدە ەسكٸلٸكتٸڭ جٶنٸن بٸلەتٸن بٸر مولدا بار بولسا, تۇزكٶل ماڭىنداعى جىلاندىنىڭ جىلاندارىنىڭ اۋزىن شەشكٸزسٸن دەشٸ. بەلكٸم, مەنٸڭ كٶز جاسىمدى قۇداي كٶرەر! تۇراشتىڭ ٶمٸرٸن بٸر قاتەردەن قۇتقارىپ ەدٸم, ول مەنٸ مىڭ قاتەردەن اراشالاسىن! قاراقتارىم, وسى سٶزٸمدٸ... – دەي بەرگەندە بالا مولدا بۋلىعىپ قالدى. سٶيتتٸ دە, باسىن قاقشاڭ ەتكٸزٸپ, جىلانعا اينالىپ, ىسىلداپ قويا بەردٸ.
– مىنا شال قۋا ما?» – دەدٸ كەلٸنشەكتٸڭ بٸرٸ.
– پسيحپەن سٶيلەسٸپ, سوتتالاتىن جايىمىز جوق! ىسىلداماي قاراڭدى باتىر! – دەدٸ ەكٸنشٸسٸ.
قاقشيعان باس جەرگە سىلق ەتٸپ قۇلاپ تٷسٸپ, جەر باۋىرلاپ يرەلەڭدەي جٶنەلدٸ.
حٸٸٸ
بالا مولدانىڭ سوڭعى ٷمٸتٸ تۇراشقا امانات جەتكٸزۋ ەدٸ. ونى دا تەڭٸر قۇپ كٶرمەدٸ. شارشاپ-شالدىعىپ اقىرى اۋىلىنا قايتتى. اۋىل سىرتىندا بالاسى كٷتٸپ تۇر ەكەن.
– ەكە, سٷيٸنشٸ بەرٸڭٸز! نەمەرەلٸ بولدىڭىز! – دەيدٸ كٷلٸمدەپ. بالا مولدانى كٶپ جىلدان بەرٸ بٸر شاقالاققا زار بولىپ جٷرگەن بايعۇس بالاسى قۇشاقتاي العان.
– سٷيٸنشٸڭدٸ الا عوي, سٷيٸنشٸڭدٸ الا عوي! – دەپ مولدا دا بالاسىن باۋىرىنا باسا تٷسٸپ.
«قۇداي ەندٸ نەمەرەممەن سىناماسا بولعانى» دەدٸ بۋلىعىپ. سٶيتتٸ دە, تاعى دا ىسىلداي باستادى.
– ەكە, سٸزگە نە بولدى – دەدٸ بالاسى ٷرەيلەنٸپ. – ەسكٸ دەرت قايتا قوزا باستادى ما? بۇدان كەيٸن تەكەس بويىنا بارماڭىزشى. سول جاققا بارساڭىز, بٸتتٸ, اۋرۋىڭىزدى اسقىندىرىپ قايتاسىز...
بالا مولدا ٶز تابالدىرىعىن ٶزٸ ٷرەيلەنە اتتادى.
ورامالىن تۇمشالاي تارتقان كەلٸنٸ بەسٸك تەربەتٸپ وتىر ەكەن, اتاسىنا اتىپ تۇرىپ سەلەمٸن سالدى. «كٶپ جاسا, قاراعىم!» – دەدٸ دە, مولدا بەسٸكتەگٸ سەبيگە نازار دا سالماستان ٶز بٶلمەسٸنە ٶتٸپ بارا جاتتى.
«اتا, اتا, توقتاشى», – دەدٸ جىلان ٷن.
«سەن كٸمسٸڭ?» – دەدٸ بالا مولدا جىلان تٸلٸندە...
«نەمەرەڭمٸن, شاح-ماردانمىن!» – دەدٸ سەبي.
بالا مولدا بەسٸكتٸڭ جابۋىن اشىپ كەپ قالدى!
ەسكٸ تانىس – شاح-ماردان جاتىر يرەلەڭدەپ!
بالا مولدا ەڭٸرەپ قويا بەردٸ.
«كەشٸر مەنٸ, شاح-ماردان! ەلۋ جىلدان بەرٸ ساعان جەتە الماي, توزاقتىڭ وتىنا شىجعىرىلىپ ەدٸم, اقىرى ٶزٸڭ كەلدٸڭ بە? كەشٸر مەنٸ, كەشٸرە گٶر!
جاڭا تۋعان سەبيدٸڭ الدىنا ەتبەتتەي قۇلاپ, ٶكٸرٸپ جىلاپ جاتقان اتاسىن كەلٸنٸ بٸرتٷرلٸ اياپ كەتتٸ.
حٸٷ
تەكەس ٶزەنٸندە بۇتاعا ٸلٸنٸپ امان قالعان بالا مولدا تۇزكٶلدٸ بەتكە الىپ شابا جٶنەلگەن. «باسىما قانداي كٷن تۋسا دا جىلاننىڭ تٸلٸن شەشٸپ كەتۋٸم كەرەك» دەدٸ ٶز-ٶزٸنە. اساۋ ٶزەننٸڭ مولداعا جول بەرمەۋٸ تەگٸن ەمەس. وتىز جىلدان سوڭ قىتاي مەن ورىستىڭ شەكاراسى اشىلسا دا, ەلگە كەلٸپ, جىلاننىڭ تٸلٸن شەشە الماۋى مٷمكٸن ەكەنٸ انىق بولدى. كيٸز كٸتابى شاح-مارداننىڭ كەشٸرەتٸنٸن ايتقانىمەن, قۇداي تاعالانىڭ ايانى مٷلدەم باسقا تاراپقا تارتىپ بارا جاتقانى مولدانى قايران قالدىردى. سٶيتتٸ دە, بٸرەر اي تاۋ-تاستا تىعىلىپ جٷرە تۇرۋعا بەلدٸ بەكەم بۋىپ, قالىڭ قاراعاي ٸشٸنە سٸڭٸپ كەتتٸ.
بالا مولدانىڭ اجالى تەكەستٸڭ سۋىنان بولدى ما, شاح-مارداننىڭ ۋىنان بولدى ما, ونى ەشكٸم بٸلمەيدٸ.
بٸلەتٸندەر تۇزكٶلدٸڭ قاراساز بەتكەيٸندەگٸ جىلانداردىڭ تٸلٸ ەلٸ بۋۋلى ەكەنٸن عانا ايتادى.
قانات ەبٸلقايىر,
قانات ەبٸلقايىر 1986 جىلى الماتى وبلىسى, رايىمبەك اۋدانى سٷمبە اۋىلىندا تۋعان. ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتٸنٸڭ تٷلەگٸ. رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا ەرتٷرلٸ قىزمەتتەر اتقارعان.
«كٶرشٸنٸڭ قىزى» اتتى حيكاياتى 2014 جىلى حالىقارالىق «دارابوز» بەيگەسٸنٸڭ بٸرٸنشٸ ورنىن يەلەنگەن. ەر-جەنٸبەك بەردەۋلەتۇلىنىڭ 300 جىلدىعىنا ارنالعان پروزالىق مٷشەيرانىڭ باس جٷلدەگەرٸ. قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ. «تەكەس تەرٸس اعادى», «كٶرشٸنٸڭ قىزى» اتتى كٸتاپتارى جارىق كٶرگەن.
