Otandyq arnalardyń birindegi «Sana» habarynda zamanaýi baspa isi taqyryby qozǵaldy. Atalǵan baǵdarlamaǵa «Mazmundama» qoǵamdyq qorynyń basshysy Teńiz Seiilhan, «Foliant» baspasy qazaq redaktsiiasynyń bas redaktory Farida Tobashalova, «Muqaba» baspasynyń direktory Arman Álmenbet, «Qasym baspa úii» shyǵarmashylyq direktory Ulan Erkinbai qatysyp, ózekti máselelerdi talqylady, – dep habarlaidy «Ult aqparat».
Aldymen jalpy qoǵam úshin, kez kelgen memleket úshin baspa isi, kitap shyǵarý isi qanshalyqty mańyzdy ekeni aitylyp, qatysýshylar osy salanyń strategiialyq mańyzyna toqtaldy.
«Baspa isi - eldiń damýy, eldiń keleshegi. Baspa isine qatysty aitylatyn úlken-úlken keleli máseleler kóp. Sonyń ózi sala-salaǵa bólinedi. Biraq mynaý jańa strategiialyq mańyzy dep tursyz ǵoi. Ábish Kekilbaevtyń jaqsy sózi bar «Adamdy adam etken kitap, adamzat etken - kitaphana» degen. Sondyqtan qai ultta bolsyn, tarihi turǵydan alsaq, qandai órkenietti elderde bolsyn kóne mádenietimizdi qarasaq búginge deiin bul bizdiń ómir súrýimizdiń, adam ekenimizdiń, mádenietimizdiń qalyptasýynyń, eldik, sanalyq ósýimizdiń tarihi sanalyq turǵysynan bolsyn jalpy, órkenietti sana turǵysynan bolsyn, qai jaǵynan bolsyn bunyń mańyzdylyǵyna eshkim talas týdyrmaidy. Ideologiialyq jaǵynan bolsyn, qazaqsha kitaptardyń mazmuny, ár baspanyń mamandary otyr, osy turǵydan bul taqyrypty qozǵai berýge bolatyn shyǵar. Al jalpy strategiialyq turǵydan, árine, kitapsyz qoǵamnyń tutastyǵyn da, memlekettiń qaýipsizdigin de elestetý qiyn», – dedi «Qasym baspa úii» shyǵarmashylyq direktory Ulan Erkinbai.
Sonymen qatar, Ulan Erkinbai jalpy indýstriia retinde alatyn bolsaq, bilim salasy bar, mádeniet salasy t.t. sonyń ishinde kitap salasy kenje qalyp qoiyp jatqan joq pa degen suraqtyń da jaýabyn bere ketti. Onyń aitýynsha, qazaqsha kontentti ekinshi orynǵa qoiyp, úlken saiasatta músirketip qoiatyn format bar.
«Eger bir memleketti úlken otbasy dep elestetsek, onyń rýhaniiatyna pálen jaýapty, anaý jaýapty, bireý bireýge qaryz degendei emes. Bul jerde endi baspa isi básekelestik ortasy bolsyn, memlekettik, ideologiialyq jaǵynan bolsyn, teń dárejede jaýapty dep oilaimyn óz basym. Biraq qazaqsha kontentti ekinshi orynǵa qoiyp, úlken saiasatta músirketip qoiatyn format bar. Soǵan kirip ketpesek eken deimin. Al shyn máninde, qazaqsha kitaptar qazir oǵan arnaiy kelemiz. Osy otyrǵan baspagerlerdiń bári - táýelsiz baspagerler. Qanshalyqty básekelestik artyp jatqanyn ýaqyt kórsetip jatyr. Aldymyzdaǵy kitaptardyń dizainy tek qana bizdiń ulttyq kontent emes, álemdik mazmunda da shyǵaryp jatyr», – dedi ol.
Al «Muqaba» baspasynyń direktory Arman Álmenbet jalpy naryqtyń aýqymyna, elimizdegi baspa úilerine toqtaldy.
«Sovet ókimeti kezinen qurylǵan baspalar jumys istep kele jatyr. Sońǵy 4-5 jylda derbes jas baspalar paida boldy. Osyǵan deiingi suraǵyńyzǵa qosyp jaýap bersem. Jalpy kitap kerek pe degen nárse Qazaqstan jaǵdaiyn mysalǵa keltirip qaraiyqshy. Biz ózi qazaqsha turǵydan oilaimyz. Adamzat balasynyń kitap oqýy nemese bizde kitap qanshalyqty kerek degen turǵydan alsaq. Qazaqsha kitaptar kóbeimei turyp, zamanaýi kitaptar shyqpai turǵan kezde adamdar bári kitap oqymai turmaidy. Sondyqtan oryssha kitap alyp oqydy. Qazaqsha oqyrman jetim bala qusap otyrdy. Sýsap turdy. Qazaqsha kitap kerek boldy. 2017 jyly biz shyǵaryp dúkenderge qoia bastaǵan kezde burynǵy Abai, Maǵjan, Muqaǵalilar ǵana turatyn edi. Tendermen shyqqan kitaptar. Sodan keiin jańadan kitaptar shyǵarýǵa bolady eken ǵoi degen nárseni bilip alǵannan keiin, qarap otyrsańyz, jazylýshysy kóp instagramdaǵylardyń bári kitap shyǵaryp ketti. Burynǵy aitysker me, ol ánshi me, biznes treining jasaityn adam ba, mańyzdy emes. Kimniń potpischigi kóp sonyń bári kitap shyǵardy. Sonyń bári ótti. Óitkeni kitap oqymai turmaidy. Osy turǵydan kelgende durys kitapty usyný degen másele týyndady. Jańadan baspalar paida boldy. Olardyń attaryn atap aitýǵa bolady. Osy jerde otyrǵan kisiler bar, syrtta júrgen kisiler bar. Mysaly, Baqytjan Buqarbai, Marfýǵa Shapiiandar bar. Raia Qadyr degen kisi keldi Hárri Potterdi shyǵarǵan. Sóitip, kitaptardyń bári paida boldy. Endi úlken baspalarymyz bar. Burynnan kele jatqan, tendermen otyrǵan. Memlekettiń qoldaýy degendi osy jerde aitýǵa bolady. Memleket qoldamaidy emes. Qoldap otyr. Biraq biz qoldamaidy dep oilaimyz. Aqsha tekke ketip jatyr deimiz. Birneshe kitap shyǵady. Jylyna 900-dei ótinish túsedi eken. Sonyń 300-in shyǵarady eken. Onyń ishinde úlken-úlken senatorlardyń bálenbai tomdyq kitaptary júredi. Onyń ishinde óziniń yqpaly bar. Sol arqyly kóp kitap shyǵady. Pálenbai million aqsha bólinedi. Janama túrde, tikelei túrde kitapqa qoldaý bar. Biraq ol oqyrmanmen shynaiy baspalardyń arasynda bailanysty ornatatyn, kitap saýdasyn kúsheitetin, qazaqsha kitaptardy kóeitetin jol emes. Biz sony aitqymyz kelgen», – dedi «Muqaba» baspasynyń direktory Arman Álmenbet.
1991 jyldan bastap, sońǵy 30 jyldaǵy baspa isiniń damýyna kelsek, 2017 jyldan bastap Qazaqstanda sońǵy 4-5 jylda shaǵyn jeke baspa kompaniialar sanatyna túsken. Óitkeni buǵan deiin bolǵan kitaptar qoǵamnyń naqty qajettiligine jaýap bere almady. Sondyqtan da orystildi kitaptardy alýǵa májbúr boldy dedińiz. Bolmasa eski ádebiet. Zamanaýi ádebietti kórgen joq qazaqtildi oqyrman. Onyń ústine jeke baspalardyń sanynyń kóbeiýiniń ózi, oqyrmannyń kitapqa degen suranysynyń ózi biraz nárseni ózgertkeli jatyr.
«91-den 93-ke deiin burynǵy sovettik júiemen kitaptar shyǵyp turdy. 20 myń dana, 30 myń dana kitaptar shyǵyp turdy. 93-jylǵy kitaptar kóp tirajben shyqty. Odan keiin kitap shyǵý toqtady. Óitkeni rýbl shyǵýymen bailanysty ma, bilmeimin nege bailanysty ekenin. Odan keiin birneshe jyl kitap degen umytyldy. Sol kezde shyqqan jas jazýshylarymyz gazet-jýrnaldyń betinde qaldy. Kitap deitin toqtady. Sodan keiin aqyn-jazýshylar kitap shyǵaryp beredi degen adamdy kórse qulai ketetin jaǵdaiǵa jetti. Avtorlyq quqyq degen máselege kelgende buǵan toqtaýǵa bolady. Olar baspa degendi áli de úkimettik dep oilaidy. Bul jańaǵynyń saldary. Sodan keiin halyqtyń jaǵdaiy jaqsarǵan soń, memlekettiń jaǵdaiy jaqsarǵan kezde 2006 jyldan beri qarai memleket Mádeni Mura dep, ártúrli baǵdarlamamen baspalarǵa úlken tender bóldi. Altyn qalam degen boldy. Kim ala aldy sol úlken-úlken syrty qatty kitptardy tom-tom qylyp birdei dizainmen ákesin tanytyp sol kezde shyǵardy. Ekinshi kitap shyǵara bastaǵan ýaqyt sol ǵoi deimin. Sodan keiin bul nárse áli jalǵasyp kele jatyr memlekettiń qoldaýy. Sosyn das urpaq basqasha oilanyp Meloman dúkeniniń, «Foiant» siiaqty baspalardyń uiymdastyrǵan kórmeleriniń sebebi boldy, áiteýir kitaptardy qarap, nege bizde joq dep jasap shyǵara bastady. Sondyqtan sońǵy 4-5 jylda oianý boldy dep oilaimyn óz basym», – dedi Arman Álmenbet.
Al «Foliant» baspasy qazaq redaktsiiasynyń bas redaktory Farida Tobashalovanyń aitýynsha, memlekettik tapsyryspen shyǵatyn kitaptar kóptegen tirajben shyǵady. Biraq olar bir ókinishtisi tek qana kitaphanaarǵa taratylady.
«Respýblika boiynsha aýdan, aýyldardaǵy qarapaiym oqyrmannyń qolyna jetpeidi. Satylmaily. Ol kitaphanaǵa arnaiy baratyn oqyrman úshin tiisdi bolar. Biraq ózderińiz bilesizder, qazirgi ýaqytta eshkim kitaphanaǵa baryp arnaiy oqymaidy. Sondyqtan baspalarǵa memleketten qoldaý degende, qosylǵan qun salyǵyn azaitsa. Mysaly, basqa elderdiń tájiribesinde bar. Sheteldik ádebietterdi aýdarǵan kezde, Germaniiada aýdarmanyń aqysyn óz moinyna alady da, úkimetten qoldaý beriledi. Sol siiaqty shetelde ondai qoldaý túrleri kóp. Bizde jeke baspalar úshin, shyny kerek, ondai eshqandai qoldaý joq», – dedi «Foliant» baspasy qazaq redaktsiiasynyń bas redaktory Farida Tobashalova.
Sonymen qatar, «Mazmundama» qoǵamdyq qorynyń basshysy Teńiz Seiilhannyń aitýynsha, Qazaqstan boiynsha 10 myńnan asa kitaphanalar bar. Oblystarda, qala, aýyl, aýdandarda.
«Men qazir el-jerdi aralap júrmin. Sol kezde kitaphanaǵa baratyn bolsam jaqsy bir jańa zamanǵa laiyq kitaptar joq. Biz usynǵanda tańǵalady. Biraq alý jaqtarynan da jetpeidi», – dedi ol.
