KEShIGIP JÚRETIN KISI
– Baiekeń de qyzyq osy.
– E, ne bop qaldy?
– Elde bir jamaǵaiyn óleiin dep jatyr. Voobshe-to ol baiaǵyda ólý kerek edi, – deidi.
– Sen ne dediń?
– Jas óle me, kári óle me, bir Qudai biledi ǵoi desem, «Ái, slýshai, v kontse kontsov ýmeret toje ne ploho», dep qarap otyr.
Ne deitini bar, aty sonshalyqty jer jaryp tursa da bul kisi qarapaiym adami ǵadetterdi eskere bermeidi. Máselen, qýanyshqa ortaqtasý, bireýge arnaiy baryp kóńil aitý degen máselege kelgende asa qumbyl emes. Kezdesken jerde kóńil bildire beredi. «Kóńil kórgen jerde» degen sózdi qazaq osy kisi úshin oilap tapqan tárizdi. Taiaýda bir ájeptáýir aty bar adamǵa «Osy sizdiń úide bireý óldi dei me?» dep edi, ana kisi: «Iá, enem ǵoi», dedi. Al Baiekeń bolsa ol kisige titimdei de ishara bildirmei, qarsy kelip jalpaqtap sálem bergen bir bastyqpen áńgimesin jalǵastyra berdi. Tipti, qas qylǵandai álgi durystap qazaqy jolmen kóńil aitýǵa tiisti kisiniń aldynda qoltyqtap alǵan adamymen árli-berli júrip almasy bar ma?!
Bul áreketiniń ádepsizdikke jatatynyn árine biledi. Biraq, jurttyń bárin ózindei kóredi. Máselen, oǵan bireý álgindei jaǵdaida ýaqytynda kóńil aitpasa kóńiline almaidy. Ózine ómiri ýaqyt jetpeidi, jurtty da solai oilaidy. Biraq, basqalardyń Baiekeńniń ózine kóńil aitqanyn úlken mártebe kóretinin, tipti, «Baiekeńniń ózi kóńil bildirdi ǵoi», degisi keletinin ishi sezse-daǵy, qaitesiz, ol kisini daǵdysynan eshkim ajyrata almaidy.
Shynynda, ol óte qyzyq ári qiyn, birtúrli kózqarastardyń qaishylyǵynan, jiyntyǵynan jaralǵan adam. Onyń bul qasietine qazaq qoǵamy ábden qanyq. Bul kisige tost berilip, bireý týraly sóileý kerek bolsa, oǵan kelý úshin aldymen túrli taqyryptardyń basyn shalyp, eń sońynda densaýlyq tilei salýy ábden múmkin. Tipti, tilek dámetip otyrǵan kisini jazataiym umytyp bara jatsa, inishekterdiń bireýi júgirip baryp esine salǵan kez de bolǵan. Al endi qyrsyqtyǵyna quryq boilamaidy. Ekonomika týraly aityp turyp ekologiiaǵa, rýh týraly aityp turyp rýshyldyqqa aýysyp kete beredi. Biraq Qudaidyń bir qudireti jalyqtyrmaidy. Kisini ózine baýrap, tartyp alatyn bir siqyry bar. Bilim ne istetpeidi adamǵa?! Bákenedei boiynda birneshe oqymystynyń oqýymen qosa, Qudai bere salǵan sheshendigi, «Júremin bireýlerge men de óshigip, Qaiteiin sonyń bári pendeshilik» dep áigili mahabbat jyrshysy aitqandai, pendeshiligi de jetip-artylady.
«Ái, ózim de qýmyn-aý, Oktiabrden árige barmaimyn», dep bir aqyn aitqandai, keibir qiturqy máselelerge kelgende bul kisiniń sóz leksikonynda «kim biledi, bálkim, múmkin, ábden múmkin, dei turǵanmen, dei tursaq ta, áitse de, alaida» degen tárizdi tirkester de ushyrasyp jatady.
Aittyq qoi, bul kiside qyzyq daǵdy kóp. Sonyń biri keshigip júrý. Keshikkende de mindetti túrde keshigý. Bul ózi ulttyq mentalitetimizdiń muzdy muhittai myzǵymas bir bólshegi, ábden ádetke sanalǵanymen, keide ádeiilep, sanaly túrde keshigedi. Baiekeń, tipti, IýNESKO-nyń Parijdegi alty qurlyqtyń marqasqalary bas qosqan alqaly jiynyna da, Prezidenttiń qabyldaýyna da keshikken degen atyshýly ańyz ispetti sóz bar. Prezident keńpeiil adam ǵoi, onyń ústine Baiekeńniń bul syryna áýelden qanyq bolsa kerek, jymiyp qana qoiypty. Baiekeń de tek turmai: «Ainalaiyn, bul ulttyq aýrýymyz ǵoi. Ǵafý et», depti. Ómirinde eshkimnen keshirim suramaǵan adam, patshadan keshirim suraýdy ári-beri oilanyp úlken mádenietke jatqyzypty.
Toi dese tyrysyp qalatyn aýrýy álimsaqtan málim. Sol minezin bilse de jurttan toiǵa shaqyrý bileti de úzilmeidi. Eldiń bárine bul kisini shaqyrý úlken abyroi, bedel. Qansha keshigip kelse de Baiekeńniń toi tórinen kórinýi, tóbe kórsetýiniń ózi jetkilikti. Shydamnyń da shegi bar. Birde ol ústeldi qoiyp qaldy da, daýysy qatty shyǵyp ketti.
– Osy el qai kezde jumys isteidi. Jyl on eki ai toidan qoly bosamaidy. Jumys kúniniń ózi toiǵa ainalyp ketti. Elge eńbek etýdi qashan oilaimyz. Qur bosqa kisiniń ýaqytyn jeý.
Toi dese tars ketetin Baiekeńniń týǵan qaryndasynyń toiyna barmaǵany da ańyzǵa bergisiz áńgime. Árine, maqtanysh etetin jaǵdai emes. Qyzyq, sonda bireýdiń ýaqytyn jeimin dep jurt toi jasamaýy kerek pe? Olai dep te oilaityn jóni bar ózinshe. Úilený toiy bolsyn, jaraidy delik. Al endi otyzǵa, qyryqqa keldim dep jelpiný nege kerek? Elýden bastasań da neden qur qalasyń? Ataǵy jer jaryp tursa da ómiri óziniń mereitoiyn jasamaǵan adam, tipti, ol týraly aitqan kisini ómirbaqi kórmei ketýge bar. Mynadai oqiǵa boldy.
Birde jigitter Baiekeńniń mereitoiyna jasyryn túrde daiyndalyp, ózine «esittirýge» asyǵa qoimaidy. Jigitter joǵary jaqqa shyǵyp, araǵa belgili adamdardy salyp, aqyr sońynda bir jyl júrip kóndiredi.
Áitse de sol kóngeniniń ózine kúdikpen qaraidy. Beker kúdiktenbegen eken, birde toidy uiymdastyryp júrgen inisine «Slýshai, men seniń sol toiyńa bara almaimyn-aý osy» dep telefon shalypty. Atshaptyrym meiramhana, asta-tók dastarqanǵa qarasy 300-den asa qonaqqa tapsyrys berip qoiylǵan. Toi kúni taqap qaldy. Qazaqtyń kil jaqsy-jaisańdary, qaimaqtary men qaspaqtary jinalmaqshy. Bireýler demalysyn keiinge shegerip, bireýler basqa toilardan bas tartyp, endi bireýler ótkizetin toilaryn keiinge qaldyryp degendei, Baiekeńe barýdy josparlap qoiǵan. Endi sonyń bári ádirem qalaiyn dep tur… Osynyń bárin sezetin Baiekeń qarap jata ma? Taǵy da álgi inishekke «Ái, quldyǵym, sol toiyńdy bizdiń kempirdiń iýbileii dep ótkize bershi», dep jáne telefon soǵady.
Qysqasy, jigitter joǵary jaqtan taǵy da sózi ótetin adam tapty ma álde úlken kisige aitty ma, Baiekeń de pende ǵoi, áiteýir bylqyldap kónip qalypty. Sodan qoishy, óz toiyna bul kisi eki saǵat keshigip keldi. Bireýler eki jarym saǵat dep jatyr. Eki jaǵynan eki kisi quddy bir izdeýde júrgen qylmyskerdi ustaǵandai alyp kele jatty. Jurt baiqaǵysh qoi. Tipti, esikke aiaǵyn tirep turyp alǵanyn da óz kózimizben kórdik deidi. Jurt: «Bále deiin dese bále emes, bala deiin dese bala emes, qanǵa sińgen qasiet qoi», degenge jorydy da qoidy. Biraq kóńil shirkinniń mundaida bir ornynda baiyz tappai, shabys tileitini, túrli áńgime týǵyzatyny bar ǵoi. Tipti, osy kisi bárin ádeii isteitindei kórinip ketti myna jurtqa. Mastyqpen jasaidy dese, aitpańyz, ómiri jaǵasyna qusyp mas bolǵan adam emes. Keibireýler ári-beriden soń bul kisiniń densaýlyǵyna kúdikpen qarady. Bireýler shabylyp toiyn jasap jatsa, tórinde tóredei bolyp otyrmai ma? Jurttyń bárin aqymaq kóre me, álde ádeii istei me? Bul Baiekeńniń shynymen de ereksheligi me, álde qoldan jasalǵan erekshelik pe? Olai bolsa onda taza aqymaq shyǵar deiin deseń, ondaiǵa qimaisyń. Aitýǵa aýzyń barmaidy. Jurtqa súikimi bar. Bala emes, shaǵa emes, bul ne kergý, el betine qaraǵan adam, qaita raqmet siiaqty birdeńesin aityp, quldyq urmai ma? Qysqasy osynyń bárin ne úshin, kim úshin isteidi degen sanalýan saýal qyzyq kórinip, bul toi emes, dóńgelek ústelge jinalǵandardyń pikirtalasyna ainalyp bara jatty.
Osynaý kúbir-kúbir áńgimeniń sońy aqyrynda bylai baiyz tabatyn tárizdi: osynyń bári kei kúnderde mynaý eńseni ezip jiberetin, bir saryndy, maqtansúigish, kóńilsiz qoǵam úshin bir qyzyq dýman siiaqty. Álde bul Baiekeńniń sol qoǵamǵa kórsetken ishki narazylyǵy ma eken?! Kim biledi, uly adamdardyń jan jumbaǵy kóp qoi. Ol keide myna jurtqa shyndyqty osyndai shoý túrinde jetkizýdi oilaityndai kórinedi. Qudai betin ári qylsyn, shynynda bul kisi birdeńe bolyp ketse, jurt qyzyqsyz qalatyn tárizdi.
Baiekeńniń toiy bolady degennen bastap «ái, men umyt qalmaiyn» dep aldyn ala sóz sóileýshiler tizimine jazylýshylar da kóbeidi. Bul habardy uiymdastyrýshynyń biri shaldyń qaperine salmaq edi, «Ottama, úsh adam sóilese jaraidy, ózim de barmyn ǵoi», dedi. Ózin aitqan sebebi, árine, bul kisige qaida da sóileimin dese minber tabylady ǵoi, biraq Baiekeńdi keiingi kezde bálkim belgili, bálkim, belgisiz sebeptermen, alqaly jiyndarǵa shaqyrmai, shettetý de bar edi. Sondyqtan, bir jaǵy myna múmkindikti paidalanyp, bir esepten kil jaqsynyń aldynda bir armansyz sóilep qalý úshin de bul toiǵa kelisimin bergen syńaily.
Baiekeńe keide toidyń iesi kim ekeni mańyzdy emes, onyń qonaqtary kim, sol mańyzdy. Aldymen kimder bolatynyn surap alatyn ádeti de bar. Sonan keiin toi jaiyna qalady. Áńgimege kirisedi. Toidyń ózin jumysqa ainaldyryp jiberedi. Basshylardy ońasha alyp ketip, másele sheship qaitady. Sóz bere qalsa jalpylama birdeńe aitady. Saiasaty ne ári, ne beri emes. Talantty adamdy qoldaidy. Áý bastan onyń mańaiynda darynsyz adam júrmeidi. Ainalasynda alaiaq bolsa da qabilettiler júredi. Tipti, bir toida «ardaqty alaiaqtar» dep sóilegeni de bar. Qysqasy, toiǵa tańdap barady. Birde bul kisi barmasa da bolatyn bir toiǵa «Men ómirbaqi ánebir kelinshekke ǵashyq bolyp edim, sol úshin keldim», depti. Ondai periligi men seriligi de áli qalmaǵan.
Sonymen Baiekeńniń ózi eki saǵat, múmkin eki jarym saǵat keshigip kelgen taqyryby málimsiz toi bastaldy. Toida sóilegen úsh adamǵa ózi aralasyp otyrdy. Sóiledi degen aty. Sóz Baiekeńdiki bolyp shyqty. Qaita álgi ájeptáýir adamdar «durys aitasyz, áp, bárekeldi», dep qoshtap turdy. Budan keiin eshkimge sóz berilmedi. Mereitoidan aýlaqtap, túrli taqyrypta jarty saǵatqa jýyq ózi sóiledi. Jurt oǵan da shydady. Óitkeni, ol kisiniń sózinde kóńilge túiip alatyn sátter, aqyl, naqyl kóp bolady. Sosyn mindetti túrde sipai qamshylap bireýlerge tiisedi. Ainalyp kelgende bul óziniń toiy emes, jai bir basqosý, sher tarqatý, shai ishý ekenin ańǵartý edi. Sony sezgen jurt aqyry Baiekeńnen ábden kúder úzedi de tym bolmasa qaiysyp turǵan dastarqannyń shetin buzýǵa bet buryp, beimálim qýanyshty toilaýǵa kirisedi. Sálden keiin Baiekeńniń bul toida bar-joǵy belgisiz bolyp qalady. Eldiń bári qoǵam, qazirgi saiasat ári ketkende mahabbat týraly óz oilaryn aityp, arqa-jarqa kúi keship, bul bir qumardan shyǵyp syrlasý jiynyna ainalyp ketedi. Osylai bolǵanyna ózi de dán riza. Bul jeńiske Baiekeń balasha qýanady. Eń bastysy, erteńgi kúni meniń toiym bolǵan emes, men mereitoiymdy ótkizgen adam emespin degenge kelip tur. Ózi de solai. Eshkimge tos berilmedi, eshkim Baiekeń týraly lám-mim degen joq. Tipti, bireýler bul kisi týraly birdeńe aitsa, ózin basynan daý ketpes bálege qalatyndai sezindi.
Baiekeń qyzyq bolǵanda aiaǵyna krossovka kiip kelipti. Álginde otyryp sóilegende eshkim ańǵarmasa kerek, sol úige, saiajaiǵa kietin jeńil-jelpi kiim, tipti keýde júniniń ózi burqyrap kórinip tur. Mańdaiy tership, oramaly bet jaqqa, jelke tusqa jii barǵyshtaidy.
Baiekeń kóp sóiledi. Al jurt tyńdaǵan keiip tanytty. Olai bolmaǵan kúnde baiqap qalsa, senimen múldem jaýyǵyp ketýi múmkin.
Arqa basy endi keńi bastaǵan jurtty Baiekeń birtindep ózi otyrǵan dastarqan basyna shaqyra bastady. Ádette unatqan adamyn shaqyrady. Jai shaqyryp qoimaidy, qyp-qyzyl súiis bastalady. Er adamnyń bir-birin erninen súigenin elestetip kórińizshi! Óte eser kórinis qoi. Bireýler ernin aiady ma, joq erindi me, barǵysy kelmegen syńai tanytqan bolady.
Taǵy da bir uzaq sonar áńgime bastaldy. Amal joq tyńdaý kerek. Ásirese, týra qarsy aldyna kele qalǵan, Baiekeń ákesi jasai almai ketken jaqsylyq jasaǵan bir kókmyljyń jieni qatty qinaldy. Soǵan qaramastan, bul Baiekeńdi anda-sanda reti kelse jamandap júretin, bul joly da bes qadamdai jerde turyp sýyq sóz aityp úlgerdi. Baiekeń sony sezgendei budan qasaqana kózin almai, bir-eki jaisyz sóz de aityp, jipsiz bailady. Tamaqsaýlaý, araq qumarlaý álginiń esil-derti asta-tók dastarqan edi. Maqsaty – sol dastarqannyń shetine jetip jyǵylyp, taǵy bir sýmaqai sózdi baǵyshtap jiberý.
Qyzyq bolǵanda bul jolǵy taqyryp ekologiia bolyp shyqty. Tamada ekeni birde belgili, birde belgisiz bireý «qulaǵymyz sizde, Baieke» degenmen, jurtqa «jei berseńdershi» degendei isharat bildirdi. Baiekeń elimizdi qoiyp, halyqaralyq arenaǵa shyǵyp ketti. Jurt «Á, bul taqyryp Baiekeńniń aýqymyna keledi ǵoi» dep oǵan da kóndikken syńai baiqatty. Al keibireýler ońasha shyǵyp alyp kredit, dollardyń saǵat saiyn qubylýy, qazirgi saiasat týraly áńgimeni qyzdyryp jatty.
Baiekeń áńgimeshil adam. Áńgimeni sheber ári saýatty aitqan kisini jaqsy kóredi. Qonaqqa barsa da «Ái, qoishy, tamaq qaida da bar ǵoi, odan da sóileseńdershi», dep áńgimege kóp erik beredi. Al endi bar ǵoi qonaq shaqyrý, ony kútý degenniń ózi úlken mádeniet, tipti, saiasat ekenin jurtqa túsindire almai qoidy. Sondai bir kóńili qalǵan jai esine túsip otyr. Sodan keiin de ǵoi shaqyrǵan jerge tańdap baratyny.
Baiekeńdi arnaiy baryp birneshe márte úiine qonaqqa shaqyrǵan Sáýirbek degen bir ǵylym doktory inisi bar-tyn. Bul kisi túrli sebep aityp júrdi. Bir kúni ornynan kóterip ákelgendei alyp keldi.
Sáýirbek bir saýsaǵyn búgip júretin, óz qýlyǵy ózine jetip-artylatyn jigit. Suńǵyla Baiekeń ony biledi. Ǵylym doktory bolǵanymen, túr-túsi naǵyz ziialynyń sipatyn bildirgenimen, inemen qudyq qazǵandai tirlikke ómiri jolamaityn. Sózi gazetke shyǵyp ketetindei, eshqashan artyq sózge barmaidy. Tiip-qashyp oqidy, azdap izdenedi, sodan keiin ǵoi jetpisten assa da áli tory attai tepsinip, qýnaq, sergek. Úlken ortada, oqymystylar arasynda kóp bolady. Áńgimelerine qulaq túrip otyrady. Az sóileidi, kóp tyńdaidy. Sonyń bárin ońashada qoiyn dápterine jazyp qoiýǵa erinbeidi. Demek, áýre bolyp oqyp jatýdyń keregi ne? Sodan keiin bilim-biligi ózinen asa qoimaidy-aý degen jerde estigen-bilgenin ózi oqyǵandai túrlendirip, tipti oqiǵalardy da ózgertip, keibir derek-dáiekke kelgende ádeii jańylysqan bolyp kórinip, toqtamai sóileitini bar.
Afrika elderiniń birinde bir qońyzǵa eskertkish qoiylypty. Onyń sebebin keiin aitamyn. Jalpy, ósken, óngen elderde biz siiaqty adamdarǵa emes, ańdarǵa eskertkish ornatady. Osyny úirenbei-aq qoidyq. Myna Baltyq elinde ushyp bara jatqan qustarǵa záýlim eskertkish ornatyp, «halyq áni» dep jazyp qoiǵan. Qarasań kóziń toimaidy, tipti, kóńiliń bosaidy.
Jaraidy, álgi qońyz ekesh qońyzǵa oralaiyq. Bul jorǵalaǵan súikimsiz jándik nege sonsha qadirli boldy? Álgi neme adamdar túnde qalyń uiqyǵa ketkende jumysyn bastaidy eken. Máselen, jarańyz bolsa ony sylap-sipap, ajyraǵan jerin bútindep qoiatyn kórinedi. Bul protsess uzaq ýaqytqa sozylady eken. Bir kúni álgi jara jazyldy-aý degende, eptep aýzyn ashyp ketedi eken. Qaisybir jyly asharshylyq jii bolatyn bir elde jara da kóbeiip ketedi. Sonda qaptaǵan qońyzdy kórseńiz. Osylardyń arqasynda jaraǵa toitarys berilgen. Keiinnen ǵalymdardyń zertteýinshe qońyzdardyń keremeti ashylǵan. Mine, sodan baryp eskertkish qoiylǵan.
Mine, jytqyr Sáýirbek Baiekeńniń aitqan osy bir áńgimesine óz janynan da qosyńqyrap, birde stýdentterge aityp bergeni bar.
Adamdy aljastyraiyn dese túk emes eken, Baiekeńdi qonaqqa shaqyryp otyryp, bilgishtigin bildirmek bolǵany jaramady. Dastarqan ústinde birli-jarym akademigi aralas ziialy qaýym ókilderi qaýqyldasyp otyrdy. Álemdik tulǵalardyń qupiia qasieti, qyzyqty ómiri, qiyn taǵdyry qyzý áńgime arqaýyna ainalyp ketken. Baiekeń baiyppen sóilep otyrǵan. Ásirese, Evtýshenkonyń nekedegi tórt áieli, onyń ishinde Ahmatova týraly áńgime uzaq aityldy. Baiekeńniń ólsheýsiz bilimine burynnan tánti jurttyń onyń áńgimesine eltigeni sonshalyq, tipti, ettiń ózi jelinbei qalatyn túri bar. Bir kezde álde óziniń de birdeńe biletinin, ne áńgimege tuzdyq jasaǵysy keldi me, ne úi iesi ekenin sezdirgisi keldi me, áiteýir qarap turmai Sáýirbektiń de suǵyna ketkeni.
– Oipyr-ai, álgi Han Dog degen sýretshini aitam-aý, óz qulaǵyn ózi kesip alatyn she? – dedi. Etke entelei kirisken el bul áńgimege asa qulyqty bolmasa da aldyna bas kelgen Baiekeń bir túrli tiksinip qaldy. Qolyna ustap otyrǵan qulaǵyna bir, álgige bir qarady. Mundaida qonaqqa shaqyrmaq túgili, ne syi jasasa da, kóńilge qaraý degendi asa oilai bermeitin Baiekeń «Ái, myna idiot ne dep tur?» dep qasyndaǵy mal sharýashylyǵynyń mamany, qasqabas akademikke alaryp qarady.
– Kim biledi, bolsa bolǵan shyǵar, kesse kesken shyǵar, shizofrennik bireý bolar, uly adamdarda jynsúrei aýrý da qosa júrgen ǵoi, – dedi etke esi ketip otyrǵan akademik. Al endi mundai sátti Baiekeń qur jiberýshi me edi.
– Han Dog emes, Vinsent Van-Gog bolar, myna nemeniń aityp turǵany, – dep Baiekeń ezilip pisken bastyń ezýinen bir tilip alyp, qylǵytyp jiberdi. Sodan bul kisi Van-Gog týraly tógildi deisiń bir. Onyń tipti birneshe ýaqyt Pol-Gogenmen birge turǵanyn, onyń Gogendi qalai qorlaǵanyn, adami qasietterden jurdai, tipti, ekeýi de gomoseksýalister ekenin, keiinnen álgi kesilgen qulaǵynyń shatyrdan tabylǵanyn táptishtep, derek-dáiekpen aitqanda, ettiń jelinbei qalǵanyna álgi mal akademiginen basqasy asa ókine qoimaǵan tárizdi. Sýretshiniń «Overdegi jaýynnan keiingi peizajy» jóninde asa bir yntyzarlyqpen, úzdigip aitty. Baiekeńdei bilmeitini joq kisi otyrǵan jerde mundai ábes áńgimeniń aitylýyn úlken mádenietsizdik sanap, ettiń jelinbei qalǵanyna keshirim suraǵandai bolǵan Sáýirbektiń sulý kelinshegi «muny ózi óstip túlen túrtip júredi» dep edi, Baiekeń:
– Bul Sáýirbekti qashan Táýirbek der ekenbiz. Kelin, ainalaiyn, túlen degenniń ne ekenin bile me eken osy jurt, – dedi.
– Biz osy qonaqqa keldik pe, joq álde ǵylymi konferentsiia ótkizýge keldik pe? – dep burq etken álgi akademiktiń sózin eleń qylmaǵan Baiekeń Túlen týraly tolǵanysyn bastap ketti.
– Kelin kemeńger bolyp shyqty. Al endi qazaqtyń túlen túrtti me deitini qaidan shyqqan deitin bolsaq ol bylai: bul túlen degenińiz de áý basta mynaý idiot siiaqty ájeptáýir adam bolǵan. Keiinnen osylai bilmei, bósteki sóileýdiń arqasynda shaitan azǵyryp, aqyr sońy shaitannyń ókil balasy bolyp ketken. Ol az bolǵandai bir kúni kózge kórinbei shaitannyń ishine kirip ketip, bel balasy bolyp shyǵa keledi. Qazirgi keibir jaǵympazdar tárizdi. Álgi shaitan azǵyrdy degenniń bári saiyp kelgende, Túlenniń tirligi.
– Baiǵus balanyń jer-jebirine jettińiz-aý. Aǵasy bolǵan soń arqa súieidi de, – dedi etke toiǵan akademik jymysqy jymiyp.
– Qaqpanǵa ózińiz kelip tústińiz. Men sizge mynany aitaiyn. Bizdiń qoǵamda aǵa degen aýrý bar. Onymen siz de, biz de aýyrǵanbyz, mynalar da aýyrǵan. Tipti, sol dertińiz osylarǵa ótip ketti me dep qorqamyn.
Akademik:
– Oi, Baieke, qoishy endi, jarqynym, – dep jumsaq sóileýge tyrysqanymen, mundaida tartynatyn Baiekeń be, býradai býyrqanyp shyǵa keldi. Esik jaqta otyrǵan jastarǵa bul áńgime jaǵyp barady.
– Men qazir sol qateligimdi ábden túsingen shaqtamyn. Eger aǵalyq aýrýǵa ýaqytynda tosqaýyl qoiylǵanda myna Sáýirbekter baiaǵyda adam bolyp keter edi.
Baiekeńniń sózi ózine arnalyp aitylǵandai akademik tiksinip qaldy.
– Jastardyń ne kinási bar?
Tosyn suraqqa qapelimde eshkim de eshteńe dei almady. Onyń ústine Baiekeńnen asa almai otyr. Birdeńe deiin dese búldirip alamyz ba degen de qaýip bar. Árine, oǵan Baiekeńniń ózi ǵana jaýap beredi.
– Bul sózdiń ekeýmizge tikelei qatysy bar, – dedi de Baiekeń sál paýza jasady. – Dúniege aldymen aǵanyń kózimen qaraý degen sumdyq shyqqaly qashan. Aǵany syilamaityn jerde syilaý, aǵanyń aitqanynan aspaý bireýler úshin «ata zań» boldy. Jastar aǵasyz batyl qadam jasai almady. Bolmaidy, aǵa ashýlanady. «Sen ózi kimniń arqasynda adam boldyń?» dep aiqailaimyz. Aǵany aýyrtyp alý, inisi úshin ólimmen teń. Jantalasyp keshirim suraidy. Sonsoń inisiniń oqýǵa, izdenýge ýaqyty joq. Óitkeni, aqyl aitatyn siz ben bizdei aǵasy barmyz. Sóitip, bular bar altyn ýaqytyn aǵa syilaýǵa jumsap, joǵaltyp aldy. Siz aitpaqshy tek aǵasyna ǵana arqa súieidi. Rýshyldyq degen páleni de bastaǵan biz. Budan keiin bular kim bolady? Siz ben bizdiń kóshirmemiz bolyp shyǵady da.
Baiekeń alqynyp baryp toqtaǵanda esiktiń kózinde otyrǵan bir jigit «paýza» dep qaldy. Ár sózdi qalt jiberetin Baiekeń be «paýza, aitpaqshy paýza, baiaǵyda bir evrei dos senderde bir kemshilik bar, eshqashan paýza jasamai sóileisińder» deýshi edi, dep áńgimeniń sońyn ázilge buryp, ornynan tura bastady.
Mine, bizdiń Baiekeńniń bar bolmysy osy. Qansha kól-kósir dastarqan jaiyp, aldyna astaý toly as ákelip qoisań da aitaryn aityp ketedi. Ony aitasyz, qaisybir joly bir qurdasy qaitys bolyp, jurt qaiǵyryp jatqanda «Oipyr-ai, ózi búgin pochemý-to kelinshekter jaǵy kóp jylady-aý», demesi bar ma? Jer úide turatyn sol qurdasy «bir úige bir it kerek eken» degende, «eki itti qaiteiin dep ediń, óziń bar emessiń be» degeni jáne bar. Solai, Baiekeń ne bolsa da ishindegisin aityp tynady, olai bolmaǵan kúnde aýyryp, tósek tartyp jatyp qalýy ábden múmkin.
* * *
Qalai bolǵanda da Baiekeńniń kóp qyrynyń bul jurtqa eń tanymaly keshigip júretini. Biraq, qandai jiyn bolsyn orny qai kezde de daiyn turady. Eger oryn bolmasa bir minótte kidirmei ketip qalady. Soǵan qaramastan eldiń basym bóligi ony izdep, alańdap otyrady. Ol kisi keshigip keledi degendi estise boldy qansha asyǵys bolsa da, tipti, kesh bitpei jatyp kiimine júgiretinder de kútýge bar. Jurt jiynǵa sol úshin baratyn tárizdi. Áiteýir kelse boldy. Ne siqyry bar deseishi! Bylai qarasaq eshqandai qupiiasy joq. Ol qansha keshigip kelse toi da, jinalys ta endi bastalǵandai bolady. Onyń tóbesi kóringennen-aq jurt qýana beredi. Ol bir ózi kelse de balalyqty, danalyqty, bir top kemeńgerdi ilestirip kelgendei áser qaldyrady jurtqa. Al endi bar ǵoi keshke qansha keshigip kelse de, eger ol jerden sál-pál bolsa da nadandyqtyń isi sezilse boldy, tez ketýge yńǵailanady. Ondaida eldiń yqylasyna da qaramaidy. Bunysy da jarasyp turady. Baiekeńniń taǵy bir ereksheligi ózi qonaqqa shaqyrǵan adamdar keshigip kelse ony da ishi jaqsy kórip turady. Tipti, erekshe keshikkenderin ózime tartqan dep maqtap ta jiberedi.
Bir qyzyǵy abyroiy, bedeli osy kisiniń ol jaq, bul jaǵyndaǵy adamdar da keshigip keledi. Biraq ony eshkim elemeidi. Baiekeń qansha saǵat keshikse de jurt esik jaqqa qarap eleńdep otyrady.
Bul ne qudiret?!
* * *
PAVAROTTIDIŃ SÁLEMI
– Osy balanyń arqasy bar. Suńǵat, ái, Suńǵat, qaidasyń, jaryǵym! Qait endi, ákeńniń ashýy qaitty, qoi endi, balam, qoia ǵoi.
Sheshesiniń daýysy qadam jerden estilip tursa da bul demin ishine tartyp úndemeidi. Bala kezden ádeti sol, bireý uryssa úiden tura qashatyn. Úidegilerdiń buǵan ábden eti úirenip ketken, qaida júrgenine bireýi selt etpeidi, sálden soń shydamy bitken sheshesi baiǵus izdep shyǵatyn.
Aýrýhana tósegine tańylǵaly beri sheshesin kóp esine alatyn boldy.
– Keshe túsime sheshem kirip, shaqyryp júr, osy jyldan qalmaityn shyǵarmyn, – dedi qasynda jatqan túrik pe, sheshen be bireýge.
Zamanynda dúnie júzin aýzyna qaratqan ataqty ánshi alyp shahar shetindegi bir tymyrsyq aýrýhananyń alty adamdyq palatasynda bir kúni bir jyldai bolyp ótip jatty.
Tús demekshi, Suńǵat aýrýhanaǵa túskeli jii tús kórgish bolyp aldy.
Túsine qai-qaidaǵy emes, sonaý kórkem kúnderi kirip, kúnde bir kino kórgendei túrli sezimdi bastan keshedi. Oianyp ketse nege ǵana oiandym eken dep qatty ókinedi. Keide sol ǵajaiyp tústerin úzbei kórgisi kele me, álde muny bir jyn iektep júr me, nege ekeni bir Qudaiǵa ǵana aian, uiqyǵa jatarda «oiatpashy meni» dep jazyp qoiatyndy shyǵardy. Bul tirligine qasynda jatqan birtúrli adamdar odan saiyn qairan qalysady. Taǵy da ádettegidei tús kórdi. Uzaq tús. Shytyrman oqiǵaly tús.
Milannyń kósheleri. Sol kóshelerdiń tas qabyrǵalaryna japsyrylǵan afishalardaǵy kórkem qazaqtyń kelbeti júrginshilerdi aialdatpai qoimaidy. Osy bir sát kózden tez tasalanyp, taǵy bir kórinis paida bolady.
Kórdei qarańǵy tún. Appaq kiim kigen bir kisi kórinedi. Óte biik, sulý, zor deneli. Daýysy lebizge toly, qońyr. Baýyrmal. Meiirimdi, keide ókinip, ózegi órtenip sóileidi. Ekeýi kádimgidei óńindegidei sóilesip tur, birde jańaǵy qaptaǵan afishalardyń arasynda, birde sahnada júredi.
– Aýyryp qaldyń ba, Suńǵat? Men de aýyryp júrmin.
– Iá, aýyryp qaldym, senor Lýchano! Bizdiń qazaqta «Aýyrdyń, aýnap turdyń» degen sóz bar. Eshteńe joq, erteń-aq shaýyp ketemin. Ne kórmegen bas. Qazaqtar da italiandar siiaqty qyzýqandy, tózimdi halyq qoi, anaý-mynaý syrqatyńdy elemeidi.
– Qazaq deisiń be? Sendei daýysy bar halyq biik bolýy kerek qoi. Óziń aitqan bir uly kompozitordyń «Men mynadai án shyǵarǵan halyqty kórýim kerek» degen sózi bar edi ǵoi. Ol kórdi me, kórmedi me, men bilmeimin. Biraq men bul halyqty etene bilmesem de, sen arqyly bildim, Suńǵat.
– Frantsýzdyń ataqty jazýshysy Romen Rollan «Bútkil qazaq dalasy án salyp turǵandai» dep te tamsanǵan. Sizdiń aityp turǵanyńyz Rahmaninov shyǵar?..
– Múmkin...
– Sol kisiniń dál ózi. Qazaqtyń halyq áni «Iapýraidy» tyńdaǵanda aitqany ǵoi, jaryqtyqtyń. Siz bizdiń «Qurmanǵazyny» tyńdamaǵan ekensiz.
– Nege tyńdamaiyn, óziń bergen kúitabaq bar ǵoi, oý, ol qudiret qoi. Qaisybir jyly, bizdiń bala kezimizde Parijdi shýlatqan aziiattardyń ishinde seniń bir baýyryń da bolǵan. Oipyrmai, daýysy mundai zor bolar ma, deidi meniń ákem. Seniń odan habaryń bar ma?
– Qoiyńyzshy, sizdiń ákeńiz Ámireni tyńdaǵan ba? Ol Ámire atamyz ǵoi. Átteń birinshi oryn alatyn edi.
– Birinshi oryn almasa da dúniege aty ketti ǵoi.
– Aitpaqshy, sizge ol kisiniń nege birinshi oryn almaǵanyn aitaiyn ba, ózi bir qyzyq hikaia.
– Qane, tez aitqyn.
Lýchano ketkisi kelgen syńai bildirdi.
– Lýchano, asyqpańyzshy, bálkim men osy bir sátti ǵumyr boiy kútken bolarmyn. Menimen syrlasatyn tiri pende joq bul elde.
– Jaqsy, jarqynym, jaqsy.
– Bul ózi bir ańyz tárizdi, biraq shyn deidi. Aiyrplannyń óz biigine shyǵyp, bir qalypty ustap turatyny tárizdi Ámire aǵamyz daýysy ábden shyrqaý biikke kóterildi-aý degende, dombyrasyn qatty urǵylap jiberse kerek, ózińizdiń birde aitqanyńyzdai, bizde virtýozdyq án aitýmen qatar aspapty sheber tartýynan da ańǵarylady ǵoi. Sol mezette dombyranyń tiegi ushyp ketedi de, aǵamyz daýysyn úzbei júrip, tiekti izdep taýyp alady da, ornyna qoiarda túkirip jiberedi. Bul bizdiń qanǵa sińgen ádetimiz. Sodan «sahna mádenieti» degen eskerilip, ekinshi oryn alypty.
Lýchano máz bolyp, aýyr denesimen selkildei kúldi.
– Olar birtýar adamdar ǵoi. Bizdiń italiandarda da ondai samorodoktar barshylyq. Umytpasam, seniń ákeń jylqyshy edi ǵoi, osy?
– Iá, Lýchano, umytpapsyz. Jer qaiystyryp jylqy aidaǵan. Meniń ákem dalanyń rytsary bolǵan.
– Suńǵat, alǵash «La-Skalaǵa» kelgenderiń esińde me? Sovet Odaǵynan stajirovkaǵa onshaqty adam kelipti degendi estip, bir túrli kórmekke qumartyp jetip barǵanmyn. Onda orda buzar otyzdan endi asqan shaǵymyz, bári de jarasymdy edi ǵoi. Sonda, sonsha jurttyń ishinen sen meni erekshe baýrap ediń. Biz Sovet Odaǵynan keletin adamnyń bárin orys dep qabyldaýshy edik, al sen múldem bóleksiń, eki kóziń botalap tur eken.
– Oi, ol kúnderdi qalai umytasyń, umytý múmkin emes qoi. Sizdiń «La-Skalada» master klasyńyz bolýshy edi. Birneshe adammen sóilestińiz de, maǵan kelgende jarty kún ýaqytyńyzdy bóldińiz. Meniń qandai ulttyń ókili ekenimdi, dástúrimizdi, mádenietimizdi suradyńyz. Sol kúnnen bastap biz bir-birimizdi burynnan biletin kisishe aralasyp kettik. Sondaǵy bizdiń kezdesýimiz qazir oilap otyrsam, talaidyń ishin kúidirgen eken. Keiin ábden zardabyn da kórdim ǵoi. Ózińiz bilesiz, bizdiń jatqan-turǵanymyzdyń bárin ańdýshy edi. Alǵash ret osy «La-Skalada» sizdiń oryndaýyńyzda «Bogomedaǵy» Rýdolftyń partiiasyn estigenim áli esimde. Ǵajap, ǵajap!..
– Aitpa, ol kúnder endi qaityp oralmaidy.
– Umytpasam, Sizdiń ákeńiz aspaz boldy ǵoi osy?
– Iá, nan pisirýshi boldy. Bir qyzyq jaidy aitaiyn. Jalpy meniń ákem keremet ánshi edi. Biraq bul jolǵa shyn túsken joq. Onyń ústine meniń ánshi bolýymdy da asa qalamady. Erkektiń isimen ainalysý kerek deitin. «Bolsań Karýzodai ánshi bol, áitpese basty qatyrma» deidi. Al men «Karýzo da kerek, Pavarotti da kerek» dep qoimaimyn. Qyzyq, sol kezdegi bala túsinik pe, nota úirensem boldy ǵoi dep oilaimyn. Sondaǵy ákemniń aitatyny ǵoi. «Eń bastysy Qudaidyń bergen darynynda, nota degen noqta tárizdi aldamshy, kóz bailaýshy nárse. Máselen, men eshqandai tehnologiiany sheber meńgermei-aq nan pisirip júrmin ǵoi. Jurttyń bári nege seniń ákeń pisirgen nandy alady, aitshy» deidi ákem. Al, sheshem meniń muǵalim bolǵanymdy qalady.
– Meniń de ákem birbetkei kisi edi. Ánshi bolǵanymdy asa unatpady. Taǵdyrymyz qandai uqsas?!. Lýchano, aiypqa buiyrmańyz, osy sizdiń kózderińizde bir muń bar tárizdi.
– Maǵan da dúnie júziniń jýrnalisteri osyndai suraqty jii qoiady. Álemdegi eń ǵajap úsh tenordyń biriniń kózinde nege muń bolýǵa tiisti deidi. Osylar qyzyq-ei, muńsyz óner týa ma? Muń ónerdiń egizi emes pe? Jýrnalister adamnyń jandy jerinen ustaýǵa qumar ǵoi. Keide kúiinip, kózimde de, ózimde de sharýań ne degiń keledi.
– Olai deseńiz bitti ǵoi. Jýrnalister úshin sizdi aidai álemge basqasha tanytyp jiberýi túk emes. Birde maǵan da bir jýrnalist keldi. Shynymdy aitsam, bul meniń baiaǵy biigimnen túsip, kóp muǵalimniń biri bolyp júrgen kezim.
– Qalaisha, sen qazir án salmaisyń ba? Kezinde búkil Milandy afishasy jailap ketken senor Suńǵat Sattarov án salmai ma? Mynaý qasiret qoi. Qalai án salmai jer basyp júrsiń?
– Meniń bir osal tusymdy tap basqaly tursyz-aý. Ol jaǵyn keiinirek aitaiynshy.
– Jaraidy, janym, jaraidy.
– Sodan álgi tilshi ne deidi deisiz ǵoi?
– Iá, ne deidi, jarqynym, ne deidi, tezirek aitqyn, baýyrym syzdap barady.
– Álgi tilshiniń bastyǵy, bas redaktor elimizge keńinen tanymal adam edi, sol kisi bylai depti bir lezdemede: «Baiaǵyda Suńǵat Sattarov degen bir juldyz týǵan, sol juldyzdy bárimiz jabylyp júrip óshirgenbiz» depti. Sodan álgi jýrnalist jatsa-tursa meni izdeidi ǵoi. Sondaǵy jýrnalistiń aitqany ne deńiz? «Siz be, juldyz?» deidi.
– Ony qoishy, kim ne demeidi? Bul sumdyq eken, sen nege án salmaisyń?
– Ol endi uzaq hikaia ǵoi. Sahnany ólerdei saǵynyp júrmin. Bizdiń qazaqta «taǵdyrdyń jazýy» degen sóz bar. Sol zańmen ómir súrip jatyrmyz.
– Ol múmkin emes, jurttyń bári Robertino Lorettidiń taǵdyryn keshý kerek pe sonda?
– Aitpaqshy, sol ánshi qaida qazir? Italiiada sonsha jyl júrip bir kezdesýdiń sáti túspedi. Sizben kezdesken kúnderdi ǵumyrymda umytqan emespin. Jamandyq umytylmaidy, jaqsylyqtyń tez umytylyp qalatyny nesi eken?
– Shynynda da 14 jasynda shyqqan Robertino álemdik qubylys boldy ǵoi. Onyń «Iamaikasy», «Mamasy» bárimizge de úlgi edi. Biraq ókinishke orai biz ony ustap tura almadyq. Onyń túbine jetken erte kelgen dańq. Daýysyn saqtaý kerek edi. Biz ony at sekildi paidalandyq. Oǵan kúndiz-túni tájiribeli ustazdy jegip qoiý kerek edi. Qazir onyń daýysyn tek meiramhanadan, teledidardan ǵana estisiz. Al endi sen týraly dál osyndai habar estimin dep oilaǵan joqpyn. Sumdyq qoi mynaý.
– Meniń túbime jetken de sol erte kelgen dańq. Onyń ústine bizde araq degen bir páleket bar ǵoi. Sonan soń jurttyń ósegi, qatyn-qalash, qyz-qyrqyn...
– Sol da sóz bolyp pa eken? Boitumaryń qaida?
– Apyrai, aittym ǵoi, siz meniń eń álsiz tusymnan ustaǵaly tursyz-aý. Apam bergen boitumardy sol Italiia saparynan kelgen soń kóp uzamai joǵaltyp alyp edim, sodan jolym bolmady.
– Mine, gáp qaida? Ol ras. Adamnyń bir jebeýshi, qorǵaýshysy bolady. Ol seni syrt kúshterden, ásirese, qadalǵan myń san kózderdiń suǵynan qorǵaidy. Meniń sheshem osy jaǵyna qatty mán beretin edi. Ákem serileý, óte sulý adam boldy jasyńda. Ol qalaǵa barǵan saiyn sheshem qaltasyna shege salyp jiberetin. Keiinnen álgi shege meniń qaltama kóshti. Sondaǵy sheshemniń aitatyny ǵoi: «Sen án salǵanda milliondaǵan kózder qadalady, sonda myna shege álgi kózderdiń suǵynan saqtaidy» deidi. Shynynda osy shege maǵan kóp kómektesti. Álgi bir jýrnalisterdiń jazýynsha meni birde sahnaǵa 10 márte shaqyrypty. Mine men sodan beri bul shegeni janymnan tastamaimyn.
Sen beker istegensiń.
– Endi bári kesh qoi. Qazir derttimin.
– Eshqandai da kesh emes. Sendei talanttyń qadirin eliń bilýi kerek. Mundai jaǵdai meniń basymda da bolǵan. Biraq sál erterek. Álgi, ne deýshi edi, juldyz aýrýy dei me?
– Baiaǵyda «La-Skalanyń» aldyndaǵy alańqaida otyryp qustar týraly aitysqanymyz esińizde me? Ol endi ǵajap! Eger sizge ánshilik qonbaǵanda sheber áńgimeshi bolar edińiz qudaiaqy.
– Umytpaǵan ekensiń. Kisi balasy myna ómirdiń buralań sátterinen oidaǵydai ótip ketýi úshin de qabiletti bolýy kerek qoi. Keide ózimizdi bir ónbeitin iske bailap qoiatynymyz bar. Daýysty da kútý qajet. Ol úshin adamnyń jan dúniesi ózin bostan sezinetindei tirlikpen ainalysý kerek. Máselen, ataqty Stradivari skripka jasaǵanda onymen balasyndai sóilesedi eken. Al sen daýyspen qalai sóilesersiń. Men ózimdi, daýysymdy baptaý úshin de amal oilap taptym. Qarap tursaq, tabiǵattyń ózi tunyp turǵan kontsert. Keide men ormanǵa baryp bulbuldyń daýysyn tyńdaimyn. Gúlderge, teńizge qarap turyp demalamyn. Sóitip tabiǵattyń bekzat kórinisi meniń tula boiymdy bir keremet sezimge bóleidi. Jan dúniemdi emdep qaitamyn.
– Siz naǵyz rytsar boldyńyz ǵoi. Jalpy italiandyqtardyń boiynda qazaqqa uqsas qasietter bar. Álgi rytsar degenimiz bir qaraǵanda bizdiń qazaqtyń sal-serilerine de keletin tárizdi. Bizde de Aqan, Birjan sekildi sal-seriler bolǵan. Aqan seri myna qarabaiyr ómirden sharshaǵanda, bir sát tabiǵat aiasyna ketip tynystaǵan, Kókjendet, Qaratorǵai degen jan serikteri bolǵan. Bizdiń qazaqta «qustan asqan ánshi joq» degen sóz bar.
– Bilem, bilem, shyǵystyń áigili jyrshylary Hafiz, Hilashlardyń tańmen talasa turyp baqtan shyqpai bulbulmen básekelesip jyr jazǵanyn estigenim bar.
– O, Lýchano, siz meni tuńǵiyqqa tartyp áketip barasyz ǵoi. Meniń jan dúniem kópten beri osyndai áńgimeni ańsaǵaly qashan?! Búgin tula boiym bir dúr silkindi-aý. Men Máskeýdiń ataqty Chaikovskii atyndaǵy konservatoriiasyn bitirdim ǵoi. Sonda osy qustar týraly oqytqanda bir ásem álemge enip ketýshi edik. Tazalyq pen tartymdylyq táńiriiasy ǵoi bul degeniń. Bizdiń adamdarǵa qustar ómirinen bir yrǵyn dáris oqyr ma edi?. Áigili ánshi Nejdanova kezekti kontsertke shyǵar aldynda Máskeý túbindegi ormandardaǵy bulbuldardyń daýysyn tyńdap qaitatynyn bizge tamsanyp aitýshy edi.
– Sen Verdidiń «Maǵan tutas bir mýzykalyq fantaziia jasaý úshin qustyń bir ǵana túshkirgeni jetip jatyr» degenin estimegen ekensiń.
– Ǵajap aitqan eken. Biraq siz, Lýchano, bilesiz be, bulbuldyń tek erkegi ǵana án salady eken.
– Qarai gór, solai ma? Demek bizdi aitqany ǵoi.
Ekeýi qarqyldap kúlip aldy.
– «Samorodok» bulbuldar asa shabyttanǵan jaǵdaida saǵatyna úsh júz, bes júzge jýyq án salady eken. Budan asqan bai folklor bola ma? Qysqasy qustar áni adam shabytynyń qainar kózi, seziminiń qozǵaýshy kúshi bolǵan. Qustar ánine tabyný ásirese, orta ǵasyr adamdaryna tán qasiet bolǵan desedi.
– Onyńyz endi ábden ras. Álginde aitqanymdai, bizdiń qazaq sal-serileriniń shetinen qusbegi, atbegi bolyp kelýiniń syry da osynda jatyr ǵoi.
– Toqta, toqta, sen seri degen sózdi birneshe márte qaitaladyń. Ser sóziniń túp-tórkini sizderden shyqqan bolyp júrmesin.
– Múmkin, kim bilipti?..
– Sen, Suńǵat, daýysyndy kútpepsiń. Táńiriniń bergen ólsheýsiz syiyn tárk etipsiń.
– Ony qaidan sezdińiz? Men mundai janashyr sózdi estimegeli qashan?..
– Óitkeni, sen meniń túsime jii kiresiń, udaiy kóńilsiz júresiń. Daýysyń tarǵyldanyp, jaryqshaqtanyp shyǵady.
– Onyńyz ras. Men basyma qonǵan baqty qoimai júrip mezgilsiz ushyryp alǵan beibaqpyn ǵoi.
– Álginde bulbul týraly tekke aittyq pa? Qus ataýlynyń ishindegi eń qabilettisi, poligloty bulbul degen sóz bul. Ádette araldarda, qapyryq jerlerde ómir súrgen bulbuldyń daýysy aitarlyqtai sazdy bola bermeidi. Olarǵa da bap kerek. Demek, olar da adam-ánshi sekildi. Bulbul – qustardyń ishindegi «shyǵarmashylyq» jaǵynan jetilgeni. Al, sen adamsyń ǵoi, ózińdi-óziń nege aiamadyń? Elsizde, aralda neǵyp júrsiń?
– Aralda deisiz be? Shynynda da men Aralda júrgendeimin ǵoi. Baiaǵy Salaýat batyrdyń «ainalamdy ormandar, sýlar qorshaǵan» dep zarlaitynyndai, men rasynda da Aralda qalǵandaimyn. Oipyrmai, sonyń bárin sezgen júregińiz qandai uly, senor Lýchano. Lýchano, aityńyzshy, bylaiǵy jurt bizdiń ómirimizdi saýyq-sairanmen ótedi dep oilaidy. Qaidaǵy sairan, tunyp turǵan taǵdyr ǵoi bul.
– Sezemin, Suńǵat, sezemin. Kóńil kúiimdi tap bastyń-aý. Qudaidyń bizge bergen artyqshylyǵy da osy ǵoi. Men seniń elý jyldyǵyńa bara almadym. Óitkeni meni de bir dert ainaldyryp júr.
– Sabyr etińiz, Lýchano, sabyr. Siz tek Italiiaǵa emes, álemge kereksiz. Elý jyldyǵym bolmasa da, alpys jyldyǵyma arnaiy shaqyramyn. Óitkeni elý jyldyǵymda men elkezbe bolyp kettim ǵoi.
– Aittym ǵoi, áne, saǵan birdeńe bolǵan. Osyndai talantty bul jurt nege tóbesine kótermedi. Ol múmkin emes. Men de aitamyn-aý. Kezinde bizdiń ataqty Paganini da elkezbe bolǵan. Tipti óletin kezinde bir qadaq jer de tabylmaǵan. Qudai ondaidan saqtasyn.
– Aitaiyn, Lýchano, aitaiyn, bári de ózimnen. Ózimniń qyrsyq minezimnen bári. Aitaiyn dep aitpaisyń-aý. Birde mynadai oqiǵa boldy. Sol elý jyldyqty atamai-aq qoiaiyn dep edim, bir aǵamyz «Elýińde elenbeseń, alpysyńda ataýsyz qalasyń» dedi. Biz sózge toqtaǵan halyqpyz. Bul halyqty ósiretin de, óshiretin de sóz. Sonymen qalai boldy deńizshi?
– Iá, qalai boldy?
– Pendemiz ǵoi, qansha qannen qapersiz júrsem de bir kúni álgi aǵamyzdyń sózinen keiin kóńilim nildei buzylsyn. Jiǵan-tergen eshteńem joq. Ataǵym dardai, biraq ózim tyr jalańash, taqyr kedeimin. Sodan sózimdi jerge tastamaidy degen bir aǵamyzǵa jolyǵýdy oiladym. Ótip ketken eshteńem joq. Shynymdy aitsam álgi kisige betimmen jer syzyp bardym. Barýyn baryp, sharýamdy aitýǵa qatty qobaljydym. Ishimnen oilap qarasam, aitatyn ótinishim sumdyq. Álginiń bári oryndalsa tipti keremet bolǵaly tur. Meniń baqytyma orai ol kisi ornynda bolmai shyqty. Eki kúnnen keiin keledi dedi. Sondaǵy qýanǵanym-ai! Biraz ýaqyt jaiaý júrdim. Jol-jónekei bireýler «mynaý áli tiri eken ǵoi» degendei, bir túrli aiaýshylyq bildirip amandasady. Sodan uzaq-uzaq oiǵa kettim. «Osy meniń elý jyldyǵymdy atap ótetindei elge ne eńbegim sińipti. Eńbegim sińse de men sol elden nege birdeńe dámetip, mindetsýim kerek. Istesem ózim úshin, bala-shaǵam úshin, baýyrlarym úshin istedim, ári-beriden soń ólip qalmas úshin, qatarymnan qalmas úshin namysqa tyrystym. Qoi alańdamai jumysymdy isteiin, reti kelip jatsa, buiyrǵany bolar. Birli-jarym adamǵa shái-pái berermiz» dep oiladym da birden toqtadym. Sóitip álgi azaptan, dertten, «mereitoi» aýrýynan ózimdi arashalap alǵanyma kádimgidei qýanyp, tipti eńsem kóterilip qaldy. Tipti bireýden qaryzymnan qutylǵandai boldym. Endi muny atap ótý kerek qoi. Sóittim de, siz jaqsy kóretin makaronnan eki-úsh kilásin, bir-eki jarty aldym da qalanyń syrtynda bireýdiń malyn kúzetetin edim, sol lashyǵyma tezirek jetip alýdy oiladym. Bári de álgi bir taýyp aitylǵan qý sózdiń kesiri ǵoi. Bizdiń qazaqty óltiretin sóz ekenine sonda taǵy bir márte kózim jetti.
– Qazaqty ǵana emes, álemdi ustap turǵan sóz, ósek qoi. Bul ósek degeniń dybystan da tez be dep oilaimyn. Men de elý jyldyǵymdy bálendei dúrkiretip ótkizbedim. Ózim qarsy boldym. Álgi ózindi shaqyryp keltire almaǵan Rimniń túbindegi Modern degen qalashyqta bir fazendamyz bar edi ǵoi. Soǵan bardyq ta súiikti Adýdam ekeýmiz makaron pisirip alańsyz jedik-aý.
– Makarondy jaqsy kóretinińizdi bilem ǵoi. Viskige de muz qospai bir tartaryńyz bar edi. Dáýren-ai, deseńshi!
Suńǵat kebersigen ernin bir-eki jalady da, jutynyp qoidy.
– Bilem, bilem, seniń ataqty «La-Skalanyń» sahnasyn lashyqqa aýystyrǵanyńa janym júdeidi. Qaitesiń endi, taǵdyr. Sen bilesiń be, bizdiń italiandarda «pisken jemistiń shyryny mol bolady» degen sóz bar. Men elýge kelgende esirip, jelik bitip ózimniń hatshym Nikoletke úilendim. Saqalymyz aǵarǵanmen áli saitanymyz qalmaǵan ǵoi. Meniń bir túisingenim erkek adam osy jasynda áiel baqytyn aiyryqsha sezinedi eken. Al jastyq shaǵyń qur selteńmen ótedi. Biraq sen ekeýmiz qalamyz tarihta. Seniń italian operalaryn tutas jatqa aitatyn qabiletińdi men áli kúnge basqa ulttyń ókiliniń boiynan kezdestirgen joqpyn. Sen áli záýlim saraida turasyń. Kóter eńseńdi, shalqaqtap júr baiaǵydai. Saǵan sol jarasady. Jaýyzdyq oilaýshylar bolmasa, bul qoǵam baiaǵyda jainap ketpes pe edi. Saleri 39 opera jazdy, Motsart 19 opera jazdy. Kim qaldy tarihta? Dúnieniń eki shetinde júrgen ekeýmizdi jolyqtyrǵan taǵdyrǵa rizamyn. Senimen syrlas bolǵan sol bir kórkem kúnder meniń jarty ǵumyryma jetetin áser qaldyrdy. Men ol kúnderdi umytpaimyn. Aman bol, asylym!
– Toqta, toqtańyzshy, Lýchano! Senor Lýchano!
– Ýai, meniń mezgilsiz sury qashqan sulý da syrbaz saltanatty ómirim, qaida uzap barasyń, qaida bastap barasyń?! Jo-joq, ónerdi aitpaimyn, tekti ónerdi aiyptamaimyn. Men saǵan tek qana qaryzdarmyn, seniń aldyńda tek qana kishikpin. Seniń alapat, asqaq rýhyńdy tómendetsem, seniń aqqýlar júzgen aidyn kólińdi, tunyǵyńdy lailasam laǵynet atsyn meni? Biraq men saǵan bar janymmen, tánimmen adal boldym. Sen kórkemsiń, sen ásemsiń, adamzattyń bar sulý qasieti seniń boiyńda. Sen bolmasań myna alakóz adamdar, ashkóz tymyrsyq dúnie qaiter edi, aitshy qaiter edi. Sen ǵoi, myna kóńili jabyrqaý jurttyń sanasyna sáýle shashyp kele jatqan. Sen bolmasań men kim edim, aitshy, kim edim?
Sen bolmasań myna dúnie didaryna daq túser edi. Dúnie tek qana dúrmekke, jynoinaqqa ainalar edi. Seniń boiyńdaǵy saf altyndai qasietter, aqsúiektik, bekzattyqtyń arqasy ǵoi meniń áli kúnge tiri beibaq bolyp júrgenim.
Sheshemdi saǵyndym. Eger maǵan bireý «saǵynysh» degen ne dese, men sol adamdy dereý qolynan ustap, jetektep baryp sheshemdi kórseter edim. Qaiteiin, ol da joq endi. Meniń ómirim sarǵaiǵan saǵynyshpen ótti ǵoi. Saǵynysh degen meniń jan jaramdy emder bir janryma ainalǵaly qashan.
Ýh, sahnamdy saǵyndym! Kie qonǵan, qasietti qara shaldardyń mańdai teri sińgen, tabanynyń izi qalǵan qudiretti qara shańyraqty saǵyndym!
Men sahnaǵa shyqqanda patsha edim, estisiń be, ei, Taǵdyr, patsha edim ǵoi.
Estip tursyz ba, senor Lýchano?!
Biraq onyń sońǵy monologyn senor Lýchano estimedi. Suńǵat óz daýsynan ózi selt etip oianyp ketti.
– Aralda neǵyp júrsiń dedi-aý maǵan. Arqada alty jyl júrip, jalǵyzdyqpen jaǵalasqan kúnderimdi eske saldy-aý, jazǵan!?
Suńǵat osy bir tańǵajaiyp tústi qansha jaqsylyqqa jorysa da birtúrli muńaiyp otyryp qaldy. Ataqty Pavarottimen ótken kúnderin árkimge laqyldap aita bermeitin. Shynynda da sonaý Arqada – Aralda júrip ol osy bir álemdik tulǵanyń baqilyq bolǵanyn da bilmep edi. Eńkildep jylady.
Kúńderdiń bir kúninde Italiiaǵa Qazaqstannan arnaiy delegatsiia barady. Qazaqstan delegatsiiasy sáti túsip ataqty ánshi Lýchano Pavarottimen de kezdesedi. Ánshi sóz arasynda Qazaqstan degende sál oilanyp qalyp, bylai depti.
– Qazaqstan... aitpaqshy, sizdiń elde bir Suńǵat degen ánshi bar edi, qazir ol tipten ataqty bolyp ketken shyǵar. Italiia ony alaqanyna saldy ǵoi. Kisiniń kórkemi edi. Menen sálem aityńyzdar. Álemde ataqty úsh tenor bar dep maqtanamyz. Bireýi – men. Al meniń aiaýly dosym Suńǵat eline asyqpaǵanda bálkim, tórtinshi tenor bolyp, bárimizdi de basyp ozar ma edi. Sizder ózi ózge elde sultan bolǵandy qalamaidy ekensizder. Sol jigittiń «ózge elde sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol» degen sózi esimnen shyqpaidy.
Ókinishke orai álgi delegatsiianyń ishinde Suńǵatty jyǵa tanityn bir adam tabylmady. Elge kelgennen keiin de álgi shirkinderdiń ishinen bireýi bas kóterip Suńǵatty izdemedi. «Pavarotti sálem aitatyndai, bul qandai qazaq» dep qyzyqqan bireýi bolsaishy. Sóitip «amanatqa qiianat» jasaǵan sol qazaqtar da jer basyp júr.
«Menen sálem aityńyzdar» degende Pavarottidiń janary jasaýrap turypty. Bálkim, Suńǵat nege italian bolmady dep ókindi me eken.
Talant talantty izdeidi degen osy shyǵar bálkim.
Bálkim, bireýler «osyndaida uzaq tús bolady eken ǵoi» dep sener-senbes, bizdiń onda sharýamyz joq. Bizdiń biletinimiz, qazaqtyń uly ánshisi sońǵy túsin kórip, aýrýhana tóseginde júrip kete bardy. Ómirden osylai ótý bizdiń elde eshkimge tańsyq emes. Tula boiy saf altynnan jaralǵan ánshi kóz jumarynda «sulý ómirim qor boldy-aý» dep óksip jiberipti.
Onyń kóz jasyn súrtken medbike de óziniń sheksiz baqytty ekenin kóp jyldar ótken soń baryp bildi.
KOMPOZITORDYŃ KÓZ JASY
Esli dýsha prosit vyskazatsia – eto horoshaia dýsha.
V. ShÝKShIN.
Oiynda dáneńe joq. Sol bir ándi yńyldap aita jónelgeni sol edi, tórgi úiden áieliniń «aqyryn, bala uiyqtap jatyr» degen daýysy estildi. Kenet... Alla aian berdi me, álde qulaǵyna jel sybyrlap ketti me, Qazaqstannyń bir qiyrynda el kózinen eleýsiz ótken áldebir asa muńly oqiǵa esine tústi. Ózgeniń qýanyshty, qaiǵyly sátin qabyldai bilý de – danalyqqa taqaý qasiet. Uly adamnyń basynan ótken, bálkim, erteli-kesh bir ótýi tiisti qas-qaǵym sát. Kópten beri kókirekti kernep, keneýi kelmei júrgen osy bir dúnieniń kilti endi tabylǵańdai airan-asyr kúi keship otyrdy bul.
* * *
Ol ár kelip ketken saiyn bul jańǵalaqtyń kúiin keshkendei bolady. Bireý kelse «qoia turshy, jańa bálenshekeń kelip ketip edi, ózime ózim kelip alaiyn» deýge shaq qalady. Álgi bir neme sondai bir áserli áńgime aitqanymen qoimai, ústel ústindegi zattardy árli-berli qozǵap, eki qoly qybyrlap, jybyrlap, quiryǵy da qonys tappai, quddy bir manasshy, ne qiiaqshy sekildi bir ornynda baiyz taýyp otyra alsaishy. Áldebireý bastap ketedi dep oilai ma, ilkimde eki-úsh áńgimeniń basyn qyltita qoiady da, sonsoń sonyń birine bar zeiinin salyp kirisedi. Ara-tura alaqandai aýzy da murnymen qosa shýyldap bet jaǵyńyzǵa qatynap qaitady. Bunyń aýzyna bul ómirde bir minót te úzilis bolmaǵan shyǵar. Muǵalimniń aýzy ólgennen keiin 45 minót jybyrlap jatady eken, bunyń aýzy, sirá, 90 minót jybyrlap jatatyn bolar. Osynaý árekettiń bárin «kókelep» otyryp óte sypaiy túrde júzege asyrady.
Bul – jaqsy bir áńgimeniń jurt jadyńda jańǵyryp júrýi úshin de bárine kónedi. Keibireýlerge kóp unai bermeitin oǵan asa kirpiiaz, talǵampaz bunyń yqylasy qalai ǵana aýa qalatynyna jurttyń da tańy bar.
...Ózin kompozitor sanaityn áldekimderdiń sol bir ǵaziz jańdy keiingi jyldary «maskúnem edi, qańǵybas edi, qaiyrshy edi, iship alyp án jazatyn, ánderiniń bári biryńǵai, bir saryn» dep, qysqasy, «ol kompozitor emes, qýshykesh bireý, kompozitor degen klasssikalyq shyǵarmalar jazýy kerek, máselen, opera, oratoriia, kantata, simfoniia degen syqyldy» dep, el shyrqaityn deni durys bir áni joq, úlken bastyq bolǵan-bolmaǵany belgisiz, udaiy ernin shyǵaryp sóileitin álgi «kemeńger» kompozitor tárizdiler óziniń zálim oilaryn aqyryndap qoǵamdyq sanaǵa tyqpalai bastaǵan kezde, osy bir jigittiń bult arasynan shyqqan kúndei, tipti, «sandyqtan shyqqan saitandai» sol ǵaziz kompozitordyń joqtaýshysy bolyp shyǵa kelmesi bar ma? Sóitip, birer jyldyń ainalasynda kózi tirisinde sheneýnik kompozitorlardan quqai kórgen jannyń ólgen soń kózi ashylyp, elmen qaita bir qaýyshqandai bolǵan. Osy bir jyldary ulttyń rýhani aspanyn qara túndei qaraýlyq zil qara tastai basyp turǵan edi. Tipti, ony aitasyz, bul kisiden áldeneshe ýaqyt buryn jarqyrap shyqqan, aty ańyzǵa ainalǵan «qyrsyq» kúishiniń ómiri de, óneri de bir «qurmetti» professordyń arqasynda talan-tarajǵa túsip, kúilerin balyq bóliskendei úlestirip alǵanyn da jurt júregi seze bastaǵan. Al, endi myna kisiniń áńderin bólip almasa da, ol týraly bósteki áńgimelerdiń aityla bastaýy sol sumdyqtyń habarshysyndai edi. Solai bolýy ábden múmkin sýyt habardyń aldyn alǵan buny bul bádik bolyp ketse de bekzat kúiinde kórmeitin jyny bar ma? Sol bir beikúná jan týraly bunyń bilmeitini joq-aý, sirá. Túnniń bir ýaǵynda oiatyp alyp surasań da, ol baqsydai sarnap qoia berer edi. Ol tipti sol beikúná jandy ár saǵat, ár minýt, ár sekýnd saiyn esinen shyǵarmaityn jaǵdaiǵa dýshar bolǵandai-aý.
Al endi áńgimege kiriseiik. Álgi áldekimder úshin áýeii, beidaýa, pátýasyz kórinetin jan aitqan áńgimeniń tiegin aǵytaiyq. Bireýge unar, bireýge unamas.
* * *
Ol ataqty kompozitordyń jaman-jáýtik, qyryq jamaý «Jigýliine» túnep júrgen kezi eken. Ishki oiy kúnshilderdiń kózine kúiik bolmai, áldebir kóz kórmes, qulaq estimes elsizge ketýdi jón sanap júrgende, bir aýylǵa kelip, sovhoz direktorynyń úiinde tústenedi. Esi shykqan direktor ony quraq ushyp qarsy alady. Bul kompozitordyń ishimdik ataýlydan, tipti dostan da jerigen, «dostary kóptiń dosy joq» degen qaǵidaǵa ábden moiynsunǵan, ótken ómiriniń jaqsysy qaisy, jamany qaisysyn paryqtaýǵa ońasha bir oi otaýyn izdep, endigi qalǵan ǵumyryn sanaly bir sátterge, shýaqty kúnderge burýdyń qamynda júrgen shaǵy edi. Álgi aýyldyń tusyńda Sorbulaq degen jer bar. Bul kúńde ertemen sol bulaqtyń jaǵasyna kelip, ertegidegi Alenýshkadai bir ereksheleý, jabyrqaý kúi keship júrdi. Taǵy qaitalap aitaiyqshy, bul onyń ómiriniń borany da, burqasyny da basylǵan, baiaǵydai emes, kóktem kóńiliniń hoshy da qaita bastaǵan, tek jan dúniesi qaita bir silkinýge bet buryp nemese bázbir sabyrly, qariia kúi keshken sáti bolatyn. Dese de, bir móldir muń muny tóńirekteidi de júredi. Tańnyń atysy, kúnniń batysy sovhozdyń naýqandyq jumystarymen júrip, bala-shaǵasyn da umytyp ketetin direktor da ol úshin úiine asyǵatyn. Tipti, osy bir kúnder oǵan ańyz sekildi kórinip, tús kórip júrgendei sezinetin ózin. Bútkil qazaq ánin shyrqaityn kisiniń dál bunyń qasynan kelip saia tabýyn nege joryryn bilmei, beisharanyń baqyttan basy ainalǵandai edi. Segiz qyzdan keiin áieli ul tapqanda da dál bulai qýanbaǵan shyǵar-aý.
Direktordyń da kisiniń túrli áreketteri týraly óz pikiri bar. Máselen, ózin baqytty seziný, qýana bilý de adamyna bailanysty ma deisiń. Dúnieniń oqýyn taýyssa da, qudai áý basta sana bermegen soń eshkimge de, eshteńege de qýana bilmeitin zymiian ziialylar da bolady. Otbasynyń, aǵaiyn-týystyń úirenshikti qýanyshyn aitpai-aq qoialyq. Memlekettiń qýanyshyna, bútkil ulttyń qýanyshyna, máselen, táýelsizdik alǵanda álgi oqyǵandardyń biriniń osynaý essiz qýanyshty sátke selt etpegenin de kórgenbiz. Tipti, onymen qoimai, qazaqtyń bar ataǵyn alǵan bir ziialy: «E, bul qýanysh uzaqqa barsa jaqsy, biz osy erterek qýanyp otyrǵan joqpyz ba?» – dep «sáýegeilik» jasapty saitan alǵyr. Bylai qarasaq, elden buryn alabóten qýanatyn adam sol ǵoi. Mine, bizdiń zaiyrly ziialynyń túri. Osyndai tirlikterge zyǵyrdany qainap júrgende kompozitor jóninde syrttai ańyzǵa bergisiz qyrǵyn áńgime estitin. Kóp kúnderin kúibeń tirlikpen, eseppen ótkizetin, qýanýǵa ýaqyt tappaityn direktordyń sol kúnderdegi baqytty sátteriniń asa tabiǵilyǵyn tilmen aityp jetkizý múmkin de emes.
Aqyl aitqyshtardan alystap, aýlaq ketken kompozitor bir kúni saiyn dalany bir ózi emin-erkin aralap, keýdesin ker samalǵa tosyp júrip, bir qushaq báisheshek terip keldi de, sol úidiń súikimdi boijetkenine usyndy. Kompozitordyń erekshe nurlanǵan júzin kórip direktor:
– Oipyr-ai, osynsha jer jarar ataǵyńyz bola tura ne degen qarapaiym jansyz? – dedi.
– Nemene, meni paiǵambar dep pe ediń? Qarap jatqansha, iship-jegenimdi aqtaǵan túrim ǵoi, – dep kúldi kompozitor álgi boijetkennen kóz almaǵan kúii.
Óne boiy qamkóńil kúide júretin, qýanyshta da, qaiǵyda da kózinen bir muń ketpeitin kompozitordyń birneshe kúnnen beri kóńildi kezin ańdyǵan direktor úshin osy bir sát ómir boiǵy kútken kúnińdei bolyp kórindi me, kókeiinde sol saýaldyń jaýabyn óz aýzynan estisem deý áýestigi basym edi. Ony qazir qansha tartynsa da, bilmekke qumarlyq jeńdi.
– Aityńyzshy, sizde osy ýaqytqa deiin nege ataq joq?
Áýelde «kóp mazalamaityn, myjymasy joq, naǵyz er kóńildi, el máselesin ǵana biik-biik sózimen, úlken parasatymen tolǵaidy eken» dep, yrza kóńilde júrgen azamatynyń únemi aldynan shyǵatyn kódi-sódi saýaldy kese kóldeneń tartqanyn jaqtyra qoimasa da, jaýapsyz qaldyrýdy taǵy da suńǵyla kóńili qolai kórmedi. Osy bir sát eki ortaǵa kelip kerbez qonaqtai qalǵan kóńil qusyn ushyrmaiyn dedi. Onyń ústine jaraly janyna jyly aǵys syilaǵan bul tóńirekten ázirge qonys aýdarýǵa da peiildi emes edi. Jan saraiynyń japyraqtaryn mezgilsiz julmalaǵysy kelmedi. Osy bir jaqsy kúnder jemisin bermese de, jan dúniesinde jańǵyryp júrse dep tiledi. Kúni boiy boijetken ketken jaqqa urlana qarap, aiaýly sezimdi kóńilinde terbetip otyrǵan ol, sol sátten odan ári de ajyrap qalmaýdy oilap, direktordyń suraǵyna nemketti túrde jaýap berip qutylǵysy keldi.
– Elge qadirli adamnyń óz otbasyna, ózgelerge qadirsiz bolatyn kúni de az emes, qaraǵym. Odan da men saǵan bir jumbaq jasyraiyn, sony sheshseń, aitaiyn, – dedi.
– Meilińiz, táýekel.
– Jelden de, dybystan da jyldam bir kesapat bar, sen sony bilesiń be?
Direktor ári oilanyp, beri oilanyp, bir toqtamǵa kele almady.
– Apyr-ai, bir kisidei ómir kórsem de myna jumbaǵyńyzdy sheshý úshin sol ómirimniń tym quryǵanda jartysyn qaita sholýym kerek qoi. Qaita sholǵanmen jumbaǵyńyzdy sheshe alsam jaqsy, ózińiz qutqaryńyz endi.
– Oý, ýáde qaida? Sendei nar jigitter ýádede turýy kerek. Sonda ekeýimiz de áp-áidik adam bola tura, ósek aitamyz ba?
– Siz ósek emes, ósiet aitasyz ǵoi.
– Mine, áne-mine degenshe jumbaq ta sheshildi. Qudai-aý, qazir anaý Amerikadan bastap ósek aitady ǵoi. Dúnie júzi ósekpen órtenip, ósekpen kún kórip otyr ǵoi. Sol ósek adamzat balasy jaralǵaly beri qasynan bir eli qalmai kele jatyr. Ósektiń óletin kúni bar ma eken? Ósekpen kósegesi kógergen eldi kórmesem de ony óz paidasyna óte tiimdi paidalana bilgen «talanttar» da bar. Biz olarǵa erkindik berip qoiǵanbyz. Sol ósektiń jazbasha, qupiia túri «domalyq aryzdyń» arqasynda ónerdiń de órisi tarylyp otyrǵan. Máselen, ataq alý úshin de onyń úkimet quryp bergen tártibine sai bolǵanyń jón.
– Ol qandai tártip taǵy?
– Máselen, sen óz ánderińniń oryndaýshysy bolýyń kerek.
– Bul eńdi múltiksiz músinnen min izdeý ǵoi.
– Ónerdi súietin adam – súikimdi adam. Men osy jasyma deiin ádebiet pen ónerden ájeptáýir habary bar tiri direktordy birinshi ret kórip otyrmyn. Áitpese, kóńilińe kelmesin, kóbińniń araq iship, karta oinap, et jep, arshamen tis shuqyǵannan basqa sharýań joq qoi, – dep, ol osy bir janyna jaisyz tietin áńgimeden qashyp, taqyrypty basqa arnaǵa burǵysy kelgen syńai tanytty. Áitse de, yntyzar kóńiliniń tyǵyny ashylyp ketken direktor aldamshy maqtaýdyń aýanyna berilmeýdi oilap, ózi úshin máńgilik máselelerdei kórinetin saýaldyń túbine jetpeiinshe toqtamaityndai kúige enip sala berdi. Onyń oiynsha búgin kompozitor bala sekildi ushyp-qonyp, elp ete túsip, ózgeshe bir kúi keship otyrysyna qaraǵanda, ashyq áńgimege synai baiqatatyn tárizdi.
– Kóke, osynsha jasqa kelgenshe Sizdi halyq baǵalady, al, bilikke nege jaqpaisyz? Qudai-aý, sizdi kisi balasy túgili, tirliktegi qybyrlaǵan tiri tirshilik iesine – baqa-shaianǵa, qurt-qumyrsqaǵa da qiianat jasapty degenge kim senedi?
– Mundai áńgimeni qoi, jarqynym. Kim perishte deisiń, etegine namaz oqyp júrgen eshkim joq. Men seni úlken áńgime aitatyn azamat pa desem, usaqtalyp barasyń ǵoi, túge. Myna dalany kúnde basyp júrgen adam iri sóileýge, kesek týraýǵa tiis. Sen meniń kompozitorlyǵyma emes, pendeshiligime kóbirek úńilgin. Meni qaisybir joly bir shiki ókpeniń shala pikiri qapalandyrady.
– Ol ne pikir?
– Álqissany «jai mýzykant qoi» dep, «horoshaia haltýra» jazatyndar da jer basyp júr ǵoi. Ol degenińiz qum ishindegi altyn ine ǵoi, kókem-aý.
– Mynaý sumdyq eken, meniń de bir anda-sanda túrtetinim bar edi. Álginiń betin aimandai qylyp, respýblikalyq gazetke ańyratyp maqala jazsam ba eken.
– Halyqqa aqyl aitýdyń qajeti joq. Maqala jazsań aqyl aitqan bolasyń da. Ataq alý úshin de bireý eńirep maqala jazýy kerek pe? Osy máselemen ainalysatyn adamdar bar emes pe? Jalpy, ómirdiń maǵynasyn ataqpen ólsheitinderiń ne osy?
– Ádilet degen joq qoi bizde. Sol úshin kúiinesiń de.
– Sondai birdeńe de meniń túsime aýyq-aýyq enip turady. Meni sol shirkin burynyraqta asa mazalai qoimaýshy edi. Qazir jurttyń bári demokrat bop bara jatqan soń, sol nemeden dámelene bastadym. «Aqiqattyń ózi de shyn aqiqat emes» degen eken bir danyshpan.
Osy bir qońyrqai áńgime ústine kompozitor usynǵan dala báisheshegin qushaqtaǵan qyz bala kirip keldi. Osynda kelgeli jipsiz bailap, yntyqtyryp qoiǵan qyzǵa jan dúniesi beine bir erkindikti sezingen kompozitor bul joly oǵan óz menshigindei kóz toqtatyp qarady. Eki-úsh kúnnen soń-aq jolǵa shyǵamyn ba degen bunyń oiyna osy bir boijetken tusaý saldy. Ushqalaq kóńilin ushyqtap jiberip, ózine úiirip alǵandai halde edi. Ol sulý bolǵanyna, bul sol sulýlyqqa súisinýshi bolǵanyna eshkim kiná qoimaityn tárizdi. Bul jerde keregeniń kózinen qarap turǵan kúnshildik joq. Kóńili alai-dúlei. Qumandaǵy molda dáret alatyndai daiyndap qoiǵan jyly sýdyń ózi de tula boiyn tońazytyp jiberedi. Kisiniń júregi jarylatyn talai án jazǵanda da dál osyndai tolqýdy bastan keshken joq shyǵar. Kóńili jeldi kúngi teńiz betindei tolqidy. Muqaǵali dosy jii aitatyn «dariǵa» sózi keýdesin tilip túsip, aqjalyn bolyp atylardai kúide. «Aq dariǵa ǵoi, mynaý» dedi ishinen. Kúlimsireý men kúrsinýdiń arasy bir-aq qadam ekenin osyǵan deiin sezseshi. Jańa týǵan bota qandai bolsa, bul da sondai.
Direktor da diýanalyǵy bar neme me, kompozitordyń kóńilin oqyp qoiǵandai, álgi bala ketisimen «osy sizdiń mahabbatqa, áiel adamǵa kózqarasyńyz qalai?» degen berekesizdeý saýal qoidy.
Áli de sol bir sezimniń jeteginde otyrǵan kompozitor «kak nikogda» dep oryssha sóilep, sol sáttegi oiynan habar berdi de, onyń suraǵyna kirise bastady.
– Ái, sen adamnyń arqasyn qasyǵanǵa taptyrmaityn maman ekensiń ózi. Mahabbat deisiń. Álgi seniń ataq-pataǵyń bul kezde jai nárse bolyp qalady. Mende ataq ta, abyroi da bári bar dep oilaimyn, biraq sony paidalanatyn múmkindik joq. Bireý qazir maǵan sol mahabbatty syilasa, men onyń aiaǵyn qushar edim, odan artyq ataq bolmas edi. Men dál osy pátshaǵardan joly bolmaǵan adammyn. Talaiǵa ǵashyq bolǵanmyn, biraq sol ǵashyq otyna el sekildi jóndep jana almaǵanmyn. Janýdy qoishy, bir sát shoq bolyp mazdasaq ta meili ǵoi. Men bir ǵashyqtyq káýsaryna qumary qanbaǵan janmyn. Men bir óz kóńilim qulap, qalaǵan, ólip-óship súigen ot-qushaqqa órtengen adam emespin. Men bir tiri mahabbatty aialap kórgen ǵaziz jan emen. Men bir óne boiy bireýdiń qańsyǵyna tańsyq bolyp ótken adammyn. Men bir svejii sulýlyqqa suqtanǵan jan emen. Men osy bir kúnderimde, osy otyrysymda mahabbat degenniń ne qudiret ekenin baǵamdaǵandaimyn. Eh, ómirimdi qaita bastar bolsam... Syrt kóz úshin bári kesh bolýy múmkin, biraq mendegi alasapyran kóńil olai demes edi-aý. Tólegen dosym aitpaqshy, «al, mendegi sezimdi kórseń...» Vot, direktor joldas, meniń bir jolym bolmasa ol mahabbattan bolmaǵan dep bir túiip qoiyńyz anaý oiaý kókiregińizge. Meni áli kúnge kóterip kele jatqan elimniń mahabbaty, sol mahabbatty ustap turatyn áieldiń mahabbatyna zárýmin men. Men eshqashan kúrsińdirmeitin, eshkimge kóz súzdirmeitin, óz oshaǵyma jipsiz bailaityn mahabbatqa zárýmin. Men bul jolǵa tazalyqtyń tórkinin izdep shyqqan jalǵyz jolaýshydai sezinemin ózimdi. Adamshylyq aiaýly sezimderim arasha túsip, talai aiaýlymnan aiyrylǵan adammyn. Úrip aýyzǵa salǵandai talai hordyń qyzyn kórdim, sonda men taza bulaqqa kezikkendei sezinýshi edim ózimdi. Bireýler sol bulaqqa shólin qandyryp júrse, men sol baiaǵy aiaýshylyq áserdiń jeteginen alystai almai, bulaqty bylǵamaýdy ǵana oilappyn. Mahabbatqa adamgershilik kózimen qarappyn. Adamgershiliktiń aiýańdyqtyń aiaǵynyń astynda qalatynyn kim bilgen. Onyń nesin suraisyń, joldas? Men... Men... Men...
Ol ornynan turyp ketti de, Sorbulaq jaqqa kózi jasaýrap qarady. Bir qushaq báisheshekti esine aldy. Bul bir kompozitordyń ottan da ystyq sezimine kýágerdei bolyp, osy bir sátten qymsynǵandai tabadan jańa shyqqan taba nańdai alqyzyldanyp kún batyp bara jatqan kez edi. Bul eshqashan jasandy jylaǵan emes. Jylasa qumyǵyp, úzdigip jylady. Bul joly da shyn jylady. Sheshesiniń qazasynan keiingi egilip jylaýy osy. Biraq, kóziniń jasy tez qaitty, sirá, taǵdyrdyń qatal synyna ábden kóndikken.
Kúndizgi áńgime kompozitordy sol túni kóz ildirmei, dóńbekshitti-ai kelip. Ómir bolsa ótip barady. Bul bolsa kil bir joqshylyqtyń qursaýynan shyǵa almai, qý tirshiliktiń moiynǵa salǵan qamytyn kezek-kezek qiiýmen, sony qaitip sheshemin deýmen áýre. Osy kúnge deiin ózi óz bolyp, tipti qisyq aiaq bireýdi de óz qolymen sheshindirmepti-aý. Qudai-aý, dúniede qansha sulýlyq bolsa, múmkin bolsa adamdy sonyń qyzyǵyn kórsin dep jaratqan shyǵar, bul Táńir. Sol sulýlyq «meni tamashala, men sendikpin» dep tursa, bul jerde oǵan bir qyzyl kóz ittiń ara túsýine qandai haqysy bar? Kúni boiǵy, birneshe kún boiǵy bir-birine ketári emes álgi kózarbasýlar búgin syr bermese, endi qashan?! Ol ózin osy oiǵa jeńdirdi jáne de bar ataq-abyroiyn jaǵaǵa qaldyryp, sol bir sezim aidynyna jalańash batyr bolyp kirip bara jatty. Sóitti de, ol sol túnge táýekel etti. Sol túnge ol osy ýaqytqa deiin eshkimge, eshteńege maldanbaǵan ataq-dańqyn salǵysy keldi. «Shyndyq táýekelge qaryzdar» deýshi edi kókesi. Qyz kózindegi ózinshe kókiregine toqyǵan shyndyqty kórgeńde bárine táýekel etti.
Jurttyń bári osynyń ánimen bir-birin taýyp, yntyǵyn basyp, tabysyp, kún-tún qushaqtasyp jatqanda bunyń da bireýdi adam siiaqty emin-erkin qushaqtaýyna, aialaýyna haqy joq pa? Ómir nege sonsha ádiletsiz? Aitylsa, nege jarty shyndyq aitylady? Sol jarty shyndyqty nege búgin tyrjalańash sheshindirip, tolyq kúiinde kórmeidi. Sol túni sol sumdyq sezimder bárin de jeńdi. Ol jer baýyrlap qyz qasyna jetkende, direktordyń qýatty sharýa qoldary ony tik kóterip dalaǵa alyp shyqqan edi.
– Munyńyz ne, bul ne sumdyq?
Direktordyń daýysy dirildep shyqty. Tań qylań berýge taqaý. Eki adam eki buryshta muńaiyp otyr. Osynyń bárin elden buryn sezgen, direktordyń kóleńkesinen qorqatyn palýan deneli áieli de kórpe astynan syǵyraiyp qarap, syqsyńdap jatyr edi. Bir kezde baryp direktor solqyldap jylady. Bálkim, jan syryn syrtqa jasqaýsyz alyp shyqqan kompozitordyń kúni boiǵy shyndyqqa sýarylǵan kórkem sózi direktordy osy sátke arnaiy daiyndaǵandai jynyn jumsartyp jiberdi me, álde osy áńgimeni bastaǵan ózin kináli sezindi me, ol álgi raiynan qaitqandai syńai baiqatyp, úzdik-sozdyq birdeńe aitady.
– Dúniedegi eń sońǵy adal adamdy endi kezdestirdim be dep edim.
– Ákem baiǵus: «el erkeletti eken dep, esirip ketpe» deýshi edi. Menen bir ábestik ketti, baýyrym. Men tań atpai qaitaiyn. Myna tańnyń, myna kúnniń kespirinen qorqamyn. Myna eldiń kózi túgili, anaý ittiń kózine de kórinýge dátim jeter emes. Men ómirimde tuńǵysh ret sumdyq jaǵdaiǵa bara jazdadym. Sen meni aman alyp qaldyń. Jaǵymsyz adamnyń obrazyn sátti somdaǵan akterler ózin eń keremet akter sanaidy eken. Men de búgin sondai róldi sátti oinap shyqty dep esepte, ainalaiyn.
– Joq, siz qaitpaisyz.
– Jazdyń sońyn ala, qońyr kúzde kelip edim, endi, mine, qys ta tústi. Osynsha ýaqyt kúpti qylyp kúttirgen kóńildiń aqyry osy boldy ǵoi.
– Men sizden eshteńe de aiamas edim. Eger siz qalasańyz, júz márte súiip jańa qosylǵan bolsam da qatynymdy qoinyńyzǵa salar edim. Siz úshin...
– Qoi, jarqynym, qaitesiń, men sharshaǵan adammyn. Bul tirligimdi de sol sharshaǵańdyq, shatasý dep qabylda qolyńnan kelse, men qaitaiyn. «Súiiskennen bala bolmaidy, súiise berińder, ádiremqalǵyr» deýshi edi bir jeńgem. Sol kisi aitpaqshy, meniki de bir sátin salsa shóp etkizip súiip alý edi. Osy kúnge deiin kezikkenniń bárine basyn qatyryp adamgershilik týraly áńgime aitýdan qol timepti ǵoi. Jalpy, adamgershilik, tazalyq týraly kóp aitatyndardyń oiy buzyq keledi. Adamnyń asylyn endi kórgen meniń kózimdi oiyp alyp itke tastasań da erkińde, ainalaiyn.
– Joq, siz qaitpaisyz. Jurt sizdi ózi ketti demeidi. Bul jurt meniń minezimdi biledi, úiinen qýyp shyǵypty deidi. Qaiteiin-ai, eger óz qyzym bolsa, ózim taptyrdym, ózim teńine taýyp qossam nesi bar. Onda meni myna jurt sókse, onda bul jurttyń baqytsyz bolǵany ǵoi. Júz jylda bir týatyn talant sol jurttyń baǵy da, baqyty da emes pe? Baqytyn aialai almaǵany ǵoi. Baqyttan ne aiaýǵa bolady? Eger osy kezge deiin teńin tappai otyrǵan óz qyzym bolsa, sizge jetektetip-aq jiberer edim. Átteń, qaiteiin, bul jalǵyz kelinim edi, ul oqýda júr edi. Ózim qyzdan rahat kórgen soń, bireýdiń jalǵyz qyzy bolǵan soń, bul balany da qyzymdai kórip, oramal taqqyzbaýshy edik, erkelep, bulandap óssin deýshi edik, kiná bizden, qudaiaqy sizdiń esh kináńiz joq. «Qyzdy kim súimeidi, qymyzdy kim ishpeidi?». Sizge renjýge bolmaidy. Sizdi renjitýge bolmaidy.
– «Ákesi qurdastyń balasy qurdas» dep jasaǵan tirligimdi keshire gór, baýyrym.
– Sizdiń keshirim suraýǵa, eshkimniń aldyńda kishireiýge haqyńyz joq. Bul jan balasyna aitylmaityn, óz ishimizde qalatyn qupiia bolsyn.
– Bopty, qaraǵym, bopty. «Ómirdiń sońy – ókinish» degen ǵoi. Biraq men ókinbeimin, ólmeimin, mende arman joq bolsa kerek. Halyqtyń mahabbatyn azdap sezindim. Tólegen baýyrym aitqandai, «azyraq baqytsyzdaý» bolǵanym ras. Men sol halyqtyń mahabbatyn sál bolsa da uzarta túsetin áieldiń mahabbatyna ańsar edim. Er qanaty men qanaǵaty sulý at pen sulý qatyn ǵoi. Qartaimaisyń, qaiǵy oilamaisyń, jap-jas kúiińde, mas kúiińde ótesiń ómirden. Men saǵan bir pálsapa-ápsana aitaiyn. Jol boiyna «Bul ómir óter-keter» degen sózdi kisi boiyndai etip jazyp qoiypty deidi. Sóitse, álgini kórgen kedei qýanyp ketipti. Bai bolsa solqyldap jylapty deidi. Men beibaq dál qazir álgi kedeidiń kúiin bastan keshirip otyrmyn. Bul ómirdiń, myna bir aýyr túnniń tez ótip ketetinine qýanyp otyrmyn. Abyroisyzdyqqa bir qadam qalǵanda qutqaryp qalǵan saǵan rizamyn. Ishi men syrty kelisken adam edi ómir boiy ańsaǵanym. Men ár jolǵa shyqqan saiyn sondai adamdy izdep shyǵatyndai edim. Endi taptym ba dep edim sol balany, kórgendi jerdiń balasyn. Men mahabbatqa, shyn sulýlyqqa qusa janmyn ǵoi, qaraǵym.
– Joq, siz adamdyqtan attaǵan joqsyz. Siz nurdan jaralǵan jansyz. Siz elge sáýle shashý úshin týǵan adamsyz. Biz, myna paqyryńyz sol nurdyń júzine daq túsirmeýge tiispiz. Bul – bizdiń qasietti mińdetimiz. Sizdei adam endi qaitip júz jylda bul úidiń tabaldyryǵynan attai ma, joq pa? Júzge kelip sulý súiýge umtylǵan Jambyl babamdy eske alyńyz da, bul jaidy máńgige umytyńyz. Qazaqtyń bir-birine kúieý bolýǵa, jezde bolýǵa ábden haqysy bar ǵoi. Qarǵa tamyrly el emespiz be?
– Ózi jylatyp, ózi jubatyp alatyn sendei azamaty bar el baqytty ǵoi. Bizdiń bir aǵamyz ylǵi da «búgingi tańdaǵy inim» dep sóileitin. Osynsha ýaqyt jatyp, osy úidiń bir múshesi bolǵan men seni búgingi tandaǵy inim emes, máńgilik inim, baýyrym deiinshi, – dep kompozitor direktordy qushaǵyna qysyp, solqyldap jylady.
– Dúniede sizdei adamnyń kóz jasyn kórgennen aýyr eshteńe joq eken, kóke, osy sońǵy jylaýyńyz bolsynshy, – dedi bul qoshtasyp turyp.
Sol joly qar qalyń túsip, onyń sońy kóktaiǵaqqa ainalǵan. Kompozitordyń jaman-jáýtik «Jigýlii» taiǵanaqtap ketpesin dep, júk salǵyshqa qum salyndy. Osy bir qap qumnyń óziniń kórine túser týǵan jerdiń topyraǵy ekenin qairan kompozitor bálkim, bildi, bálkim, bilmedi.
Sóitip, kisi balasyna qylaýdai qiianaty bolmaǵan uly kompozitordyń da kózi topyraqqa toiyp edi.
Sol bir qaraly kúni dalany basyna kóterip, eń egilip jylaǵan da bálki, direktor shyǵar...
"Juldyz" jýrnaly
