كەشٸگٸپ جٷرەتٸن كٸسٸ
– بايەكەڭ دە قىزىق وسى.
– ە, نە بوپ قالدى?
– ەلدە بٸر جاماعايىن ٶلەيٸن دەپ جاتىر. ۆووبششە-تو ول باياعىدا ٶلۋ كەرەك ەدٸ, – دەيدٸ.
– سەن نە دەدٸڭ?
– جاس ٶلە مە, كەرٸ ٶلە مە, بٸر قۇداي بٸلەدٸ عوي دەسەم, «ەي, سلۋشاي, ۆ كونتسە كونتسوۆ ۋمەرەت توجە نە پلوحو», دەپ قاراپ وتىر.
نە دەيتٸنٸ بار, اتى سونشالىقتى جەر جارىپ تۇرسا دا بۇل كٸسٸ قاراپايىم ادامي عادەتتەردٸ ەسكەرە بەرمەيدٸ. مەسەلەن, قۋانىشقا ورتاقتاسۋ, بٸرەۋگە ارنايى بارىپ كٶڭٸل ايتۋ دەگەن مەسەلەگە كەلگەندە اسا قۇمبىل ەمەس. كەزدەسكەن جەردە كٶڭٸل بٸلدٸرە بەرەدٸ. «كٶڭٸل كٶرگەن جەردە» دەگەن سٶزدٸ قازاق وسى كٸسٸ ٷشٸن ويلاپ تاپقان تەرٸزدٸ. تاياۋدا بٸر ەجەپتەۋٸر اتى بار ادامعا «وسى سٸزدٸڭ ٷيدە بٸرەۋ ٶلدٸ دەي مە?» دەپ ەدٸ, انا كٸسٸ: «يە, ەنەم عوي», دەدٸ. ال بايەكەڭ بولسا ول كٸسٸگە تيتٸمدەي دە يشارا بٸلدٸرمەي, قارسى كەلٸپ جالپاقتاپ سەلەم بەرگەن بٸر باستىقپەن ەڭگٸمەسٸن جالعاستىرا بەردٸ. تٸپتٸ, قاس قىلعانداي ەلگٸ دۇرىستاپ قازاقى جولمەن كٶڭٸل ايتۋعا تيٸستٸ كٸسٸنٸڭ الدىندا قولتىقتاپ العان ادامىمەن ەرلٸ-بەرلٸ جٷرٸپ الماسى بار ما?!
بۇل ەرەكەتٸنٸڭ ەدەپسٸزدٸككە جاتاتىنىن ەرينە بٸلەدٸ. بٸراق, جۇرتتىڭ بەرٸن ٶزٸندەي كٶرەدٸ. مەسەلەن, وعان بٸرەۋ ەلگٸندەي جاعدايدا ۋاقىتىندا كٶڭٸل ايتپاسا كٶڭٸلٸنە المايدى. ٶزٸنە ٶمٸرٸ ۋاقىت جەتپەيدٸ, جۇرتتى دا سولاي ويلايدى. بٸراق, باسقالاردىڭ بايەكەڭنٸڭ ٶزٸنە كٶڭٸل ايتقانىن ٷلكەن مەرتەبە كٶرەتٸنٸن, تٸپتٸ, «بايەكەڭنٸڭ ٶزٸ كٶڭٸل بٸلدٸردٸ عوي», دەگٸسٸ كەلەتٸنٸن ٸشٸ سەزسە-داعى, قايتەسٸز, ول كٸسٸنٸ داعدىسىنان ەشكٸم اجىراتا المايدى.
شىنىندا, ول ٶتە قىزىق ەرٸ قيىن, بٸرتٷرلٸ كٶزقاراستاردىڭ قايشىلىعىنان, جيىنتىعىنان جارالعان ادام. ونىڭ بۇل قاسيەتٸنە قازاق قوعامى ەبدەن قانىق. بۇل كٸسٸگە توست بەرٸلٸپ, بٸرەۋ تۋرالى سٶيلەۋ كەرەك بولسا, وعان كەلۋ ٷشٸن الدىمەن تٷرلٸ تاقىرىپتاردىڭ باسىن شالىپ, ەڭ سوڭىندا دەنساۋلىق تٸلەي سالۋى ەبدەن مٷمكٸن. تٸپتٸ, تٸلەك دەمەتٸپ وتىرعان كٸسٸنٸ جازاتايىم ۇمىتىپ بارا جاتسا, ٸنٸشەكتەردٸڭ بٸرەۋٸ جٷگٸرٸپ بارىپ ەسٸنە سالعان كەز دە بولعان. ال ەندٸ قىرسىقتىعىنا قۇرىق بويلامايدى. ەكونوميكا تۋرالى ايتىپ تۇرىپ ەكولوگيياعا, رۋح تۋرالى ايتىپ تۇرىپ رۋشىلدىققا اۋىسىپ كەتە بەرەدٸ. بٸراق قۇدايدىڭ بٸر قۇدٸرەتٸ جالىقتىرمايدى. كٸسٸنٸ ٶزٸنە باۋراپ, تارتىپ الاتىن بٸر سيقىرى بار. بٸلٸم نە ٸستەتپەيدٸ ادامعا?! بەكەنەدەي بويىندا بٸرنەشە وقىمىستىنىڭ وقۋىمەن قوسا, قۇداي بەرە سالعان شەشەندٸگٸ, «جٷرەمٸن بٸرەۋلەرگە مەن دە ٶشٸگٸپ, قايتەيٸن سونىڭ بەرٸ پەندەشٸلٸك» دەپ ەيگٸلٸ ماحاببات جىرشىسى ايتقانداي, پەندەشٸلٸگٸ دە جەتٸپ-ارتىلادى.
«ەي, ٶزٸم دە قۋمىن-اۋ, وكتيابردەن ەرٸگە بارمايمىن», دەپ بٸر اقىن ايتقانداي, كەيبٸر قيتۇرقى مەسەلەلەرگە كەلگەندە بۇل كٸسٸنٸڭ سٶز لەكسيكونىندا «كٸم بٸلەدٸ, بەلكٸم, مٷمكٸن, ەبدەن مٷمكٸن, دەي تۇرعانمەن, دەي تۇرساق تا, ەيتسە دە, الايدا» دەگەن تەرٸزدٸ تٸركەستەر دە ۇشىراسىپ جاتادى.
ايتتىق قوي, بۇل كٸسٸدە قىزىق داعدى كٶپ. سونىڭ بٸرٸ كەشٸگٸپ جٷرۋ. كەشٸككەندە دە مٸندەتتٸ تٷردە كەشٸگۋ. بۇل ٶزٸ ۇلتتىق مەنتاليتەتٸمٸزدٸڭ مۇزدى مۇحيتتاي مىزعىماس بٸر بٶلشەگٸ, ەبدەن ەدەتكە سانالعانىمەن, كەيدە ەدەيٸلەپ, سانالى تٷردە كەشٸگەدٸ. بايەكەڭ, تٸپتٸ, يۋنەسكو-نىڭ پاريجدەگٸ التى قۇرلىقتىڭ مارقاسقالارى باس قوسقان القالى جيىنىنا دا, پرەزيدەنتتٸڭ قابىلداۋىنا دا كەشٸككەن دەگەن اتىشۋلى اڭىز ٸسپەتتٸ سٶز بار. پرەزيدەنت كەڭپەيٸل ادام عوي, ونىڭ ٷستٸنە بايەكەڭنٸڭ بۇل سىرىنا ەۋەلدەن قانىق بولسا كەرەك, جىميىپ قانا قويىپتى. بايەكەڭ دە تەك تۇرماي: «اينالايىن, بۇل ۇلتتىق اۋرۋىمىز عوي. عافۋ ەت», دەپتٸ. ٶمٸرٸندە ەشكٸمنەن كەشٸرٸم سۇراماعان ادام, پاتشادان كەشٸرٸم سۇراۋدى ەرٸ-بەرٸ ويلانىپ ٷلكەن مەدەنيەتكە جاتقىزىپتى.
توي دەسە تىرىسىپ قالاتىن اۋرۋى ەلٸمساقتان مەلٸم. سول مٸنەزٸن بٸلسە دە جۇرتتان تويعا شاقىرۋ بيلەتٸ دە ٷزٸلمەيدٸ. ەلدٸڭ بەرٸنە بۇل كٸسٸنٸ شاقىرۋ ٷلكەن ابىروي, بەدەل. قانشا كەشٸگٸپ كەلسە دە بايەكەڭنٸڭ توي تٶرٸنەن كٶرٸنۋٸ, تٶبە كٶرسەتۋٸنٸڭ ٶزٸ جەتكٸلٸكتٸ. شىدامنىڭ دا شەگٸ بار. بٸردە ول ٷستەلدٸ قويىپ قالدى دا, داۋىسى قاتتى شىعىپ كەتتٸ.
– وسى ەل قاي كەزدە جۇمىس ٸستەيدٸ. جىل ون ەكٸ اي تويدان قولى بوسامايدى. جۇمىس كٷنٸنٸڭ ٶزٸ تويعا اينالىپ كەتتٸ. ەلگە ەڭبەك ەتۋدٸ قاشان ويلايمىز. قۇر بوسقا كٸسٸنٸڭ ۋاقىتىن جەۋ.
توي دەسە تارس كەتەتٸن بايەكەڭنٸڭ تۋعان قارىنداسىنىڭ تويىنا بارماعانى دا اڭىزعا بەرگٸسٸز ەڭگٸمە. ەرينە, ماقتانىش ەتەتٸن جاعداي ەمەس. قىزىق, سوندا بٸرەۋدٸڭ ۋاقىتىن جەيمٸن دەپ جۇرت توي جاساماۋى كەرەك پە? ولاي دەپ تە ويلايتىن جٶنٸ بار ٶزٸنشە. ٷيلەنۋ تويى بولسىن, جارايدى دەلٸك. ال ەندٸ وتىزعا, قىرىققا كەلدٸم دەپ جەلپٸنۋ نەگە كەرەك? ەلۋدەن باستاساڭ دا نەدەن قۇر قالاسىڭ? اتاعى جەر جارىپ تۇرسا دا ٶمٸرٸ ٶزٸنٸڭ مەرەيتويىن جاساماعان ادام, تٸپتٸ, ول تۋرالى ايتقان كٸسٸنٸ ٶمٸرباقي كٶرمەي كەتۋگە بار. مىناداي وقيعا بولدى.
بٸردە جٸگٸتتەر بايەكەڭنٸڭ مەرەيتويىنا جاسىرىن تٷردە دايىندالىپ, ٶزٸنە «ەسٸتتٸرۋگە» اسىعا قويمايدى. جٸگٸتتەر جوعارى جاققا شىعىپ, اراعا بەلگٸلٸ ادامداردى سالىپ, اقىر سوڭىندا بٸر جىل جٷرٸپ كٶندٸرەدٸ.
ەيتسە دە سول كٶنگەنٸنٸڭ ٶزٸنە كٷدٸكپەن قارايدى. بەكەر كٷدٸكتەنبەگەن ەكەن, بٸردە تويدى ۇيىمداستىرىپ جٷرگەن ٸنٸسٸنە «سلۋشاي, مەن سەنٸڭ سول تويىڭا بارا المايمىن-اۋ وسى» دەپ تەلەفون شالىپتى. اتشاپتىرىم مەيرامحانا, استا-تٶك داستارقانعا قاراسى 300-دەن اسا قوناققا تاپسىرىس بەرٸپ قويىلعان. توي كٷنٸ تاقاپ قالدى. قازاقتىڭ كٸل جاقسى-جايساڭدارى, قايماقتارى مەن قاسپاقتارى جينالماقشى. بٸرەۋلەر دەمالىسىن كەيٸنگە شەگەرٸپ, بٸرەۋلەر باسقا تويلاردان باس تارتىپ, ەندٸ بٸرەۋلەر ٶتكٸزەتٸن تويلارىن كەيٸنگە قالدىرىپ دەگەندەي, بايەكەڭە بارۋدى جوسپارلاپ قويعان. ەندٸ سونىڭ بەرٸ ەدٸرەم قالايىن دەپ تۇر… وسىنىڭ بەرٸن سەزەتٸن بايەكەڭ قاراپ جاتا ما? تاعى دا ەلگٸ ٸنٸشەككە «ەي, قۇلدىعىم, سول تويىڭدى بٸزدٸڭ كەمپٸردٸڭ يۋبيلەيٸ دەپ ٶتكٸزە بەرشٸ», دەپ جەنە تەلەفون سوعادى.
قىسقاسى, جٸگٸتتەر جوعارى جاقتان تاعى دا سٶزٸ ٶتەتٸن ادام تاپتى ما ەلدە ٷلكەن كٸسٸگە ايتتى ما, بايەكەڭ دە پەندە عوي, ەيتەۋٸر بىلقىلداپ كٶنٸپ قالىپتى. سودان قويشى, ٶز تويىنا بۇل كٸسٸ ەكٸ ساعات كەشٸگٸپ كەلدٸ. بٸرەۋلەر ەكٸ جارىم ساعات دەپ جاتىر. ەكٸ جاعىنان ەكٸ كٸسٸ قۇددى بٸر ٸزدەۋدە جٷرگەن قىلمىسكەردٸ ۇستاعانداي الىپ كەلە جاتتى. جۇرت بايقاعىش قوي. تٸپتٸ, ەسٸككە اياعىن تٸرەپ تۇرىپ العانىن دا ٶز كٶزٸمٸزبەن كٶردٸك دەيدٸ. جۇرت: «بەلە دەيٸن دەسە بەلە ەمەس, بالا دەيٸن دەسە بالا ەمەس, قانعا سٸڭگەن قاسيەت قوي», دەگەنگە جورىدى دا قويدى. بٸراق كٶڭٸل شٸركٸننٸڭ مۇندايدا بٸر ورنىندا بايىز تاپپاي, شابىس تٸلەيتٸنٸ, تٷرلٸ ەڭگٸمە تۋعىزاتىنى بار عوي. تٸپتٸ, وسى كٸسٸ بەرٸن ەدەيٸ ٸستەيتٸندەي كٶرٸنٸپ كەتتٸ مىنا جۇرتقا. ماستىقپەن جاسايدى دەسە, ايتپاڭىز, ٶمٸرٸ جاعاسىنا قۇسىپ ماس بولعان ادام ەمەس. كەيبٸرەۋلەر ەرٸ-بەرٸدەن سوڭ بۇل كٸسٸنٸڭ دەنساۋلىعىنا كٷدٸكپەن قارادى. بٸرەۋلەر شابىلىپ تويىن جاساپ جاتسا, تٶرٸندە تٶرەدەي بولىپ وتىرماي ما? جۇرتتىڭ بەرٸن اقىماق كٶرە مە, ەلدە ەدەيٸ ٸستەي مە? بۇل بايەكەڭنٸڭ شىنىمەن دە ەرەكشەلٸگٸ مە, ەلدە قولدان جاسالعان ەرەكشەلٸك پە? ولاي بولسا وندا تازا اقىماق شىعار دەيٸن دەسەڭ, وندايعا قيمايسىڭ. ايتۋعا اۋزىڭ بارمايدى. جۇرتقا سٷيكٸمٸ بار. بالا ەمەس, شاعا ەمەس, بۇل نە كەرگۋ, ەل بەتٸنە قاراعان ادام, قايتا راقمەت سيياقتى بٸردەڭەسٸن ايتىپ, قۇلدىق ۇرماي ما? قىسقاسى وسىنىڭ بەرٸن نە ٷشٸن, كٸم ٷشٸن ٸستەيدٸ دەگەن سانالۋان ساۋال قىزىق كٶرٸنٸپ, بۇل توي ەمەس, دٶڭگەلەك ٷستەلگە جينالعانداردىڭ پٸكٸرتالاسىنا اينالىپ بارا جاتتى.
وسىناۋ كٷبٸر-كٷبٸر ەڭگٸمەنٸڭ سوڭى اقىرىندا بىلاي بايىز تاباتىن تەرٸزدٸ: وسىنىڭ بەرٸ كەي كٷندەردە مىناۋ ەڭسەنٸ ەزٸپ جٸبەرەتٸن, بٸر سارىندى, ماقتانسٷيگٸش, كٶڭٸلسٸز قوعام ٷشٸن بٸر قىزىق دۋمان سيياقتى. ەلدە بۇل بايەكەڭنٸڭ سول قوعامعا كٶرسەتكەن ٸشكٸ نارازىلىعى ما ەكەن?! كٸم بٸلەدٸ, ۇلى ادامداردىڭ جان جۇمباعى كٶپ قوي. ول كەيدە مىنا جۇرتقا شىندىقتى وسىنداي شوۋ تٷرٸندە جەتكٸزۋدٸ ويلايتىنداي كٶرٸنەدٸ. قۇداي بەتٸن ەرٸ قىلسىن, شىنىندا بۇل كٸسٸ بٸردەڭە بولىپ كەتسە, جۇرت قىزىقسىز قالاتىن تەرٸزدٸ.
بايەكەڭنٸڭ تويى بولادى دەگەننەن باستاپ «ەي, مەن ۇمىت قالمايىن» دەپ الدىن الا سٶز سٶيلەۋشٸلەر تٸزٸمٸنە جازىلۋشىلار دا كٶبەيدٸ. بۇل حاباردى ۇيىمداستىرۋشىنىڭ بٸرٸ شالدىڭ قاپەرٸنە سالماق ەدٸ, «وتتاما, ٷش ادام سٶيلەسە جارايدى, ٶزٸم دە بارمىن عوي», دەدٸ. ٶزٸن ايتقان سەبەبٸ, ەرينە, بۇل كٸسٸگە قايدا دا سٶيلەيمٸن دەسە مٸنبەر تابىلادى عوي, بٸراق بايەكەڭدٸ كەيٸنگٸ كەزدە بەلكٸم بەلگٸلٸ, بەلكٸم, بەلگٸسٸز سەبەپتەرمەن, القالى جيىندارعا شاقىرماي, شەتتەتۋ دە بار ەدٸ. سوندىقتان, بٸر جاعى مىنا مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانىپ, بٸر ەسەپتەن كٸل جاقسىنىڭ الدىندا بٸر ارمانسىز سٶيلەپ قالۋ ٷشٸن دە بۇل تويعا كەلٸسٸمٸن بەرگەن سىڭايلى.
بايەكەڭە كەيدە تويدىڭ يەسٸ كٸم ەكەنٸ ماڭىزدى ەمەس, ونىڭ قوناقتارى كٸم, سول ماڭىزدى. الدىمەن كٸمدەر بولاتىنىن سۇراپ الاتىن ەدەتٸ دە بار. سونان كەيٸن توي جايىنا قالادى. ەڭگٸمەگە كٸرٸسەدٸ. تويدىڭ ٶزٸن جۇمىسقا اينالدىرىپ جٸبەرەدٸ. باسشىلاردى وڭاشا الىپ كەتٸپ, مەسەلە شەشٸپ قايتادى. سٶز بەرە قالسا جالپىلاما بٸردەڭە ايتادى. ساياساتى نە ەرٸ, نە بەرٸ ەمەس. تالانتتى ادامدى قولدايدى. ەۋ باستان ونىڭ ماڭايىندا دارىنسىز ادام جٷرمەيدٸ. اينالاسىندا الاياق بولسا دا قابٸلەتتٸلەر جٷرەدٸ. تٸپتٸ, بٸر تويدا «ارداقتى الاياقتار» دەپ سٶيلەگەنٸ دە بار. قىسقاسى, تويعا تاڭداپ بارادى. بٸردە بۇل كٸسٸ بارماسا دا بولاتىن بٸر تويعا «مەن ٶمٸرباقي ەنەبٸر كەلٸنشەككە عاشىق بولىپ ەدٸم, سول ٷشٸن كەلدٸم», دەپتٸ. ونداي پەرٸلٸگٸ مەن سەرٸلٸگٸ دە ەلٸ قالماعان.
سونىمەن بايەكەڭنٸڭ ٶزٸ ەكٸ ساعات, مٷمكٸن ەكٸ جارىم ساعات كەشٸگٸپ كەلگەن تاقىرىبى مەلٸمسٸز توي باستالدى. تويدا سٶيلەگەن ٷش ادامعا ٶزٸ ارالاسىپ وتىردى. سٶيلەدٸ دەگەن اتى. سٶز بايەكەڭدٸكٸ بولىپ شىقتى. قايتا ەلگٸ ەجەپتەۋٸر ادامدار «دۇرىس ايتاسىز, ەپ, بەرەكەلدٸ», دەپ قوشتاپ تۇردى. بۇدان كەيٸن ەشكٸمگە سٶز بەرٸلمەدٸ. مەرەيتويدان اۋلاقتاپ, تٷرلٸ تاقىرىپتا جارتى ساعاتقا جۋىق ٶزٸ سٶيلەدٸ. جۇرت وعان دا شىدادى. ٶيتكەنٸ, ول كٸسٸنٸڭ سٶزٸندە كٶڭٸلگە تٷيٸپ الاتىن سەتتەر, اقىل, ناقىل كٶپ بولادى. سوسىن مٸندەتتٸ تٷردە سيپاي قامشىلاپ بٸرەۋلەرگە تيٸسەدٸ. اينالىپ كەلگەندە بۇل ٶزٸنٸڭ تويى ەمەس, جاي بٸر باسقوسۋ, شەر تارقاتۋ, شاي ٸشۋ ەكەنٸن اڭعارتۋ ەدٸ. سونى سەزگەن جۇرت اقىرى بايەكەڭنەن ەبدەن كٷدەر ٷزەدٸ دە تىم بولماسا قايىسىپ تۇرعان داستارقاننىڭ شەتٸن بۇزۋعا بەت بۇرىپ, بەيمەلٸم قۋانىشتى تويلاۋعا كٸرٸسەدٸ. سەلدەن كەيٸن بايەكەڭنٸڭ بۇل تويدا بار-جوعى بەلگٸسٸز بولىپ قالادى. ەلدٸڭ بەرٸ قوعام, قازٸرگٸ ساياسات ەرٸ كەتكەندە ماحاببات تۋرالى ٶز ويلارىن ايتىپ, ارقا-جارقا كٷي كەشٸپ, بۇل بٸر قۇماردان شىعىپ سىرلاسۋ جيىنىنا اينالىپ كەتەدٸ. وسىلاي بولعانىنا ٶزٸ دە دەن ريزا. بۇل جەڭٸسكە بايەكەڭ بالاشا قۋانادى. ەڭ باستىسى, ەرتەڭگٸ كٷنٸ مەنٸڭ تويىم بولعان ەمەس, مەن مەرەيتويىمدى ٶتكٸزگەن ادام ەمەسپٸن دەگەنگە كەلٸپ تۇر. ٶزٸ دە سولاي. ەشكٸمگە توس بەرٸلمەدٸ, ەشكٸم بايەكەڭ تۋرالى لەم-ميم دەگەن جوق. تٸپتٸ, بٸرەۋلەر بۇل كٸسٸ تۋرالى بٸردەڭە ايتسا, ٶزٸن باسىنان داۋ كەتپەس بەلەگە قالاتىنداي سەزٸندٸ.
بايەكەڭ قىزىق بولعاندا اياعىنا كروسسوۆكا كيٸپ كەلٸپتٸ. ەلگٸندە وتىرىپ سٶيلەگەندە ەشكٸم اڭعارماسا كەرەك, سول ٷيگە, ساياجايعا كيەتٸن جەڭٸل-جەلپٸ كيٸم, تٸپتٸ كەۋدە جٷنٸنٸڭ ٶزٸ بۇرقىراپ كٶرٸنٸپ تۇر. ماڭدايى تەرشٸپ, ورامالى بەت جاققا, جەلكە تۇسقا جيٸ بارعىشتايدى.
بايەكەڭ كٶپ سٶيلەدٸ. ال جۇرت تىڭداعان كەيٸپ تانىتتى. ولاي بولماعان كٷندە بايقاپ قالسا, سەنٸمەن مٷلدەم جاۋىعىپ كەتۋٸ مٷمكٸن.
ارقا باسى ەندٸ كەڭي باستاعان جۇرتتى بايەكەڭ بٸرتٸندەپ ٶزٸ وتىرعان داستارقان باسىنا شاقىرا باستادى. ەدەتتە ۇناتقان ادامىن شاقىرادى. جاي شاقىرىپ قويمايدى, قىپ-قىزىل سٷيٸس باستالادى. ەر ادامنىڭ بٸر-بٸرٸن ەرنٸنەن سٷيگەنٸن ەلەستەتٸپ كٶرٸڭٸزشٸ! ٶتە ەسەر كٶرٸنٸس قوي. بٸرەۋلەر ەرنٸن ايادى ما, جوق ەرٸندٸ مە, بارعىسى كەلمەگەن سىڭاي تانىتقان بولادى.
تاعى دا بٸر ۇزاق سونار ەڭگٸمە باستالدى. امال جوق تىڭداۋ كەرەك. ەسٸرەسە, تۋرا قارسى الدىنا كەلە قالعان, بايەكەڭ ەكەسٸ جاساي الماي كەتكەن جاقسىلىق جاساعان بٸر كٶكمىلجىڭ جيەنٸ قاتتى قينالدى. سوعان قاراماستان, بۇل بايەكەڭدٸ اندا-ساندا رەتٸ كەلسە جامانداپ جٷرەتٸن, بۇل جولى دا بەس قادامداي جەردە تۇرىپ سۋىق سٶز ايتىپ ٷلگەردٸ. بايەكەڭ سونى سەزگەندەي بۇدان قاساقانا كٶزٸن الماي, بٸر-ەكٸ جايسىز سٶز دە ايتىپ, جٸپسٸز بايلادى. تاماقساۋلاۋ, اراق قۇمارلاۋ ەلگٸنٸڭ ەسٸل-دەرتٸ استا-تٶك داستارقان ەدٸ. ماقساتى – سول داستارقاننىڭ شەتٸنە جەتٸپ جىعىلىپ, تاعى بٸر سۋماقاي سٶزدٸ باعىشتاپ جٸبەرۋ.
قىزىق بولعاندا بۇل جولعى تاقىرىپ ەكولوگييا بولىپ شىقتى. تامادا ەكەنٸ بٸردە بەلگٸلٸ, بٸردە بەلگٸسٸز بٸرەۋ «قۇلاعىمىز سٸزدە, بايەكە» دەگەنمەن, جۇرتقا «جەي بەرسەڭدەرشٸ» دەگەندەي يشارات بٸلدٸردٸ. بايەكەڭ ەلٸمٸزدٸ قويىپ, حالىقارالىق ارەناعا شىعىپ كەتتٸ. جۇرت «ە, بۇل تاقىرىپ بايەكەڭنٸڭ اۋقىمىنا كەلەدٸ عوي» دەپ وعان دا كٶندٸككەن سىڭاي بايقاتتى. ال كەيبٸرەۋلەر وڭاشا شىعىپ الىپ كرەديت, دوللاردىڭ ساعات سايىن قۇبىلۋى, قازٸرگٸ ساياسات تۋرالى ەڭگٸمەنٸ قىزدىرىپ جاتتى.
بايەكەڭ ەڭگٸمەشٸل ادام. ەڭگٸمەنٸ شەبەر ەرٸ ساۋاتتى ايتقان كٸسٸنٸ جاقسى كٶرەدٸ. قوناققا بارسا دا «ەي, قويشى, تاماق قايدا دا بار عوي, ودان دا سٶيلەسەڭدەرشٸ», دەپ ەڭگٸمەگە كٶپ ەرٸك بەرەدٸ. ال ەندٸ بار عوي قوناق شاقىرۋ, ونى كٷتۋ دەگەننٸڭ ٶزٸ ٷلكەن مەدەنيەت, تٸپتٸ, ساياسات ەكەنٸن جۇرتقا تٷسٸندٸرە الماي قويدى. سونداي بٸر كٶڭٸلٸ قالعان جاي ەسٸنە تٷسٸپ وتىر. سودان كەيٸن دە عوي شاقىرعان جەرگە تاڭداپ باراتىنى.
بايەكەڭدٸ ارنايى بارىپ بٸرنەشە مەرتە ٷيٸنە قوناققا شاقىرعان سەۋٸربەك دەگەن بٸر عىلىم دوكتورى ٸنٸسٸ بار-تىن. بۇل كٸسٸ تٷرلٸ سەبەپ ايتىپ جٷردٸ. بٸر كٷنٸ ورنىنان كٶتەرٸپ ەكەلگەندەي الىپ كەلدٸ.
سەۋٸربەك بٸر ساۋساعىن بٷگٸپ جٷرەتٸن, ٶز قۋلىعى ٶزٸنە جەتٸپ-ارتىلاتىن جٸگٸت. سۇڭعىلا بايەكەڭ ونى بٸلەدٸ. عىلىم دوكتورى بولعانىمەن, تٷر-تٷسٸ ناعىز زييالىنىڭ سيپاتىن بٸلدٸرگەنٸمەن, ينەمەن قۇدىق قازعانداي تٸرلٸككە ٶمٸرٸ جولامايتىن. سٶزٸ گازەتكە شىعىپ كەتەتٸندەي, ەشقاشان ارتىق سٶزگە بارمايدى. تيٸپ-قاشىپ وقيدى, ازداپ ٸزدەنەدٸ, سودان كەيٸن عوي جەتپٸستەن اسسا دا ەلٸ تورى اتتاي تەپسٸنٸپ, قۋناق, سەرگەك. ٷلكەن ورتادا, وقىمىستىلار اراسىندا كٶپ بولادى. ەڭگٸمەلەرٸنە قۇلاق تٷرٸپ وتىرادى. از سٶيلەيدٸ, كٶپ تىڭدايدى. سونىڭ بەرٸن وڭاشادا قويىن دەپتەرٸنە جازىپ قويۋعا ەرٸنبەيدٸ. دەمەك, ەۋرە بولىپ وقىپ جاتۋدىڭ كەرەگٸ نە? سودان كەيٸن بٸلٸم-بٸلٸگٸ ٶزٸنەن اسا قويمايدى-اۋ دەگەن جەردە ەستٸگەن-بٸلگەنٸن ٶزٸ وقىعانداي تٷرلەندٸرٸپ, تٸپتٸ وقيعالاردى دا ٶزگەرتٸپ, كەيبٸر دەرەك-دەيەككە كەلگەندە ەدەيٸ جاڭىلىسقان بولىپ كٶرٸنٸپ, توقتاماي سٶيلەيتٸنٸ بار.
افريكا ەلدەرٸنٸڭ بٸرٸندە بٸر قوڭىزعا ەسكەرتكٸش قويىلىپتى. ونىڭ سەبەبٸن كەيٸن ايتامىن. جالپى, ٶسكەن, ٶنگەن ەلدەردە بٸز سيياقتى ادامدارعا ەمەس, اڭدارعا ەسكەرتكٸش ورناتادى. وسىنى ٷيرەنبەي-اق قويدىق. مىنا بالتىق ەلٸندە ۇشىپ بارا جاتقان قۇستارعا زەۋلٸم ەسكەرتكٸش ورناتىپ, «حالىق ەنٸ» دەپ جازىپ قويعان. قاراساڭ كٶزٸڭ تويمايدى, تٸپتٸ, كٶڭٸلٸڭ بوسايدى.
جارايدى, ەلگٸ قوڭىز ەكەش قوڭىزعا ورالايىق. بۇل جورعالاعان سٷيكٸمسٸز جەندٸك نەگە سونشا قادٸرلٸ بولدى? ەلگٸ نەمە ادامدار تٷندە قالىڭ ۇيقىعا كەتكەندە جۇمىسىن باستايدى ەكەن. مەسەلەن, جاراڭىز بولسا ونى سىلاپ-سيپاپ, اجىراعان جەرٸن بٷتٸندەپ قوياتىن كٶرٸنەدٸ. بۇل پروتسەسس ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلادى ەكەن. بٸر كٷنٸ ەلگٸ جارا جازىلدى-اۋ دەگەندە, ەپتەپ اۋزىن اشىپ كەتەدٸ ەكەن. قايسىبٸر جىلى اشارشىلىق جيٸ بولاتىن بٸر ەلدە جارا دا كٶبەيٸپ كەتەدٸ. سوندا قاپتاعان قوڭىزدى كٶرسەڭٸز. وسىلاردىڭ ارقاسىندا جاراعا تويتارىس بەرٸلگەن. كەيٸننەن عالىمداردىڭ زەرتتەۋٸنشە قوڭىزداردىڭ كەرەمەتٸ اشىلعان. مٸنە, سودان بارىپ ەسكەرتكٸش قويىلعان.
مٸنە, جىتقىر سەۋٸربەك بايەكەڭنٸڭ ايتقان وسى بٸر ەڭگٸمەسٸنە ٶز جانىنان دا قوسىڭقىراپ, بٸردە ستۋدەنتتەرگە ايتىپ بەرگەنٸ بار.
ادامدى الجاستىرايىن دەسە تٷك ەمەس ەكەن, بايەكەڭدٸ قوناققا شاقىرىپ وتىرىپ, بٸلگٸشتٸگٸن بٸلدٸرمەك بولعانى جارامادى. داستارقان ٷستٸندە بٸرلٸ-جارىم اكادەميگٸ ارالاس زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ قاۋقىلداسىپ وتىردى. ەلەمدٸك تۇلعالاردىڭ قۇپييا قاسيەتٸ, قىزىقتى ٶمٸرٸ, قيىن تاعدىرى قىزۋ ەڭگٸمە ارقاۋىنا اينالىپ كەتكەن. بايەكەڭ بايىپپەن سٶيلەپ وتىرعان. ەسٸرەسە, ەۆتۋشەنكونىڭ نەكەدەگٸ تٶرت ەيەلٸ, ونىڭ ٸشٸندە احماتوۆا تۋرالى ەڭگٸمە ۇزاق ايتىلدى. بايەكەڭنٸڭ ٶلشەۋسٸز بٸلٸمٸنە بۇرىننان تەنتٸ جۇرتتىڭ ونىڭ ەڭگٸمەسٸنە ەلتٸگەنٸ سونشالىق, تٸپتٸ, ەتتٸڭ ٶزٸ جەلٸنبەي قالاتىن تٷرٸ بار. بٸر كەزدە ەلدە ٶزٸنٸڭ دە بٸردەڭە بٸلەتٸنٸن, نە ەڭگٸمەگە تۇزدىق جاساعىسى كەلدٸ مە, نە ٷي يەسٸ ەكەنٸن سەزدٸرگٸسٸ كەلدٸ مە, ەيتەۋٸر قاراپ تۇرماي سەۋٸربەكتٸڭ دە سۇعىنا كەتكەنٸ.
– ويپىر-اي, ەلگٸ حان دوگ دەگەن سۋرەتشٸنٸ ايتام-اۋ, ٶز قۇلاعىن ٶزٸ كەسٸپ الاتىن شە? – دەدٸ. ەتكە ەنتەلەي كٸرٸسكەن ەل بۇل ەڭگٸمەگە اسا قۇلىقتى بولماسا دا الدىنا باس كەلگەن بايەكەڭ بٸر تٷرلٸ تٸكسٸنٸپ قالدى. قولىنا ۇستاپ وتىرعان قۇلاعىنا بٸر, ەلگٸگە بٸر قارادى. مۇندايدا قوناققا شاقىرماق تٷگٸلٸ, نە سىي جاساسا دا, كٶڭٸلگە قاراۋ دەگەندٸ اسا ويلاي بەرمەيتٸن بايەكەڭ «ەي, مىنا يديوت نە دەپ تۇر?» دەپ قاسىنداعى مال شارۋاشىلىعىنىڭ مامانى, قاسقاباس اكادەميككە الارىپ قارادى.
– كٸم بٸلەدٸ, بولسا بولعان شىعار, كەسسە كەسكەن شىعار, شيزوفرەننيك بٸرەۋ بولار, ۇلى ادامداردا جىنسٷرەي اۋرۋ دا قوسا جٷرگەن عوي, – دەدٸ ەتكە ەسٸ كەتٸپ وتىرعان اكادەميك. ال ەندٸ مۇنداي سەتتٸ بايەكەڭ قۇر جٸبەرۋشٸ مە ەدٸ.
– حان دوگ ەمەس, ۆينسەنت ۆان-گوگ بولار, مىنا نەمەنٸڭ ايتىپ تۇرعانى, – دەپ بايەكەڭ ەزٸلٸپ پٸسكەن باستىڭ ەزۋٸنەن بٸر تٸلٸپ الىپ, قىلعىتىپ جٸبەردٸ. سودان بۇل كٸسٸ ۆان-گوگ تۋرالى تٶگٸلدٸ دەيسٸڭ بٸر. ونىڭ تٸپتٸ بٸرنەشە ۋاقىت پول-گوگەنمەن بٸرگە تۇرعانىن, ونىڭ گوگەندٸ قالاي قورلاعانىن, ادامي قاسيەتتەردەن جۇرداي, تٸپتٸ, ەكەۋٸ دە گوموسەكسۋاليستەر ەكەنٸن, كەيٸننەن ەلگٸ كەسٸلگەن قۇلاعىنىڭ شاتىردان تابىلعانىن تەپتٸشتەپ, دەرەك-دەيەكپەن ايتقاندا, ەتتٸڭ جەلٸنبەي قالعانىنا ەلگٸ مال اكادەميگٸنەن باسقاسى اسا ٶكٸنە قويماعان تەرٸزدٸ. سۋرەتشٸنٸڭ «وۆەردەگٸ جاۋىننان كەيٸنگٸ پەيزاجى» جٶنٸندە اسا بٸر ىنتىزارلىقپەن, ٷزدٸگٸپ ايتتى. بايەكەڭدەي بٸلمەيتٸنٸ جوق كٸسٸ وتىرعان جەردە مۇنداي ەبەس ەڭگٸمەنٸڭ ايتىلۋىن ٷلكەن مەدەنيەتسٸزدٸك ساناپ, ەتتٸڭ جەلٸنبەي قالعانىنا كەشٸرٸم سۇراعانداي بولعان سەۋٸربەكتٸڭ سۇلۋ كەلٸنشەگٸ «مۇنى ٶزٸ ٶستٸپ تٷلەن تٷرتٸپ جٷرەدٸ» دەپ ەدٸ, بايەكەڭ:
– بۇل سەۋٸربەكتٸ قاشان تەۋٸربەك دەر ەكەنبٸز. كەلٸن, اينالايىن, تٷلەن دەگەننٸڭ نە ەكەنٸن بٸلە مە ەكەن وسى جۇرت, – دەدٸ.
– بٸز وسى قوناققا كەلدٸك پە, جوق ەلدە عىلىمي كونفەرەنتسييا ٶتكٸزۋگە كەلدٸك پە? – دەپ بۇرق ەتكەن ەلگٸ اكادەميكتٸڭ سٶزٸن ەلەڭ قىلماعان بايەكەڭ تٷلەن تۋرالى تولعانىسىن باستاپ كەتتٸ.
– كەلٸن كەمەڭگەر بولىپ شىقتى. ال ەندٸ قازاقتىڭ تٷلەن تٷرتتٸ مە دەيتٸنٸ قايدان شىققان دەيتٸن بولساق ول بىلاي: بۇل تٷلەن دەگەنٸڭٸز دە ەۋ باستا مىناۋ يديوت سيياقتى ەجەپتەۋٸر ادام بولعان. كەيٸننەن وسىلاي بٸلمەي, بٶستەكٸ سٶيلەۋدٸڭ ارقاسىندا شايتان ازعىرىپ, اقىر سوڭى شايتاننىڭ ٶكٸل بالاسى بولىپ كەتكەن. ول از بولعانداي بٸر كٷنٸ كٶزگە كٶرٸنبەي شايتاننىڭ ٸشٸنە كٸرٸپ كەتٸپ, بەل بالاسى بولىپ شىعا كەلەدٸ. قازٸرگٸ كەيبٸر جاعىمپازدار تەرٸزدٸ. ەلگٸ شايتان ازعىردى دەگەننٸڭ بەرٸ سايىپ كەلگەندە, تٷلەننٸڭ تٸرلٸگٸ.
– بايعۇس بالانىڭ جەر-جەبٸرٸنە جەتتٸڭٸز-اۋ. اعاسى بولعان سوڭ ارقا سٷيەيدٸ دە, – دەدٸ ەتكە تويعان اكادەميك جىمىسقى جىميىپ.
– قاقپانعا ٶزٸڭٸز كەلٸپ تٷستٸڭٸز. مەن سٸزگە مىنانى ايتايىن. بٸزدٸڭ قوعامدا اعا دەگەن اۋرۋ بار. ونىمەن سٸز دە, بٸز دە اۋىرعانبىز, مىنالار دا اۋىرعان. تٸپتٸ, سول دەرتٸڭٸز وسىلارعا ٶتٸپ كەتتٸ مە دەپ قورقامىن.
اكادەميك:
– وي, بايەكە, قويشى ەندٸ, جارقىنىم, – دەپ جۇمساق سٶيلەۋگە تىرىسقانىمەن, مۇندايدا تارتىناتىن بايەكەڭ بە, بۋراداي بۋىرقانىپ شىعا كەلدٸ. ەسٸك جاقتا وتىرعان جاستارعا بۇل ەڭگٸمە جاعىپ بارادى.
– مەن قازٸر سول قاتەلٸگٸمدٸ ەبدەن تٷسٸنگەن شاقتامىن. ەگەر اعالىق اۋرۋعا ۋاقىتىندا توسقاۋىل قويىلعاندا مىنا سەۋٸربەكتەر باياعىدا ادام بولىپ كەتەر ەدٸ.
بايەكەڭنٸڭ سٶزٸ ٶزٸنە ارنالىپ ايتىلعانداي اكادەميك تٸكسٸنٸپ قالدى.
– جاستاردىڭ نە كٸنەسٸ بار?
توسىن سۇراققا قاپەلٸمدە ەشكٸم دە ەشتەڭە دەي المادى. ونىڭ ٷستٸنە بايەكەڭنەن اسا الماي وتىر. بٸردەڭە دەيٸن دەسە بٷلدٸرٸپ الامىز با دەگەن دە قاۋٸپ بار. ەرينە, وعان بايەكەڭنٸڭ ٶزٸ عانا جاۋاپ بەرەدٸ.
– بۇل سٶزدٸڭ ەكەۋمٸزگە تٸكەلەي قاتىسى بار, – دەدٸ دە بايەكەڭ سەل پاۋزا جاسادى. – دٷنيەگە الدىمەن اعانىڭ كٶزٸمەن قاراۋ دەگەن سۇمدىق شىققالى قاشان. اعانى سىيلامايتىن جەردە سىيلاۋ, اعانىڭ ايتقانىنان اسپاۋ بٸرەۋلەر ٷشٸن «اتا زاڭ» بولدى. جاستار اعاسىز باتىل قادام جاساي المادى. بولمايدى, اعا اشۋلانادى. «سەن ٶزٸ كٸمنٸڭ ارقاسىندا ادام بولدىڭ?» دەپ ايقايلايمىز. اعانى اۋىرتىپ الۋ, ٸنٸسٸ ٷشٸن ٶلٸممەن تەڭ. جانتالاسىپ كەشٸرٸم سۇرايدى. سونسوڭ ٸنٸسٸنٸڭ وقۋعا, ٸزدەنۋگە ۋاقىتى جوق. ٶيتكەنٸ, اقىل ايتاتىن سٸز بەن بٸزدەي اعاسى بارمىز. سٶيتٸپ, بۇلار بار التىن ۋاقىتىن اعا سىيلاۋعا جۇمساپ, جوعالتىپ الدى. سٸز ايتپاقشى تەك اعاسىنا عانا ارقا سٷيەيدٸ. رۋشىلدىق دەگەن پەلەنٸ دە باستاعان بٸز. بۇدان كەيٸن بۇلار كٸم بولادى? سٸز بەن بٸزدٸڭ كٶشٸرمەمٸز بولىپ شىعادى دا.
بايەكەڭ القىنىپ بارىپ توقتاعاندا ەسٸكتٸڭ كٶزٸندە وتىرعان بٸر جٸگٸت «پاۋزا» دەپ قالدى. ەر سٶزدٸ قالت جٸبەرەتٸن بايەكەڭ بە «پاۋزا, ايتپاقشى پاۋزا, باياعىدا بٸر ەۆرەي دوس سەندەردە بٸر كەمشٸلٸك بار, ەشقاشان پاۋزا جاساماي سٶيلەيسٸڭدەر» دەۋشٸ ەدٸ, دەپ ەڭگٸمەنٸڭ سوڭىن ەزٸلگە بۇرىپ, ورنىنان تۇرا باستادى.
مٸنە, بٸزدٸڭ بايەكەڭنٸڭ بار بولمىسى وسى. قانشا كٶل-كٶسٸر داستارقان جايىپ, الدىنا استاۋ تولى اس ەكەلٸپ قويساڭ دا ايتارىن ايتىپ كەتەدٸ. ونى ايتاسىز, قايسىبٸر جولى بٸر قۇرداسى قايتىس بولىپ, جۇرت قايعىرىپ جاتقاندا «ويپىر-اي, ٶزٸ بٷگٸن پوچەمۋ-تو كەلٸنشەكتەر جاعى كٶپ جىلادى-اۋ», دەمەسٸ بار ما? جەر ٷيدە تۇراتىن سول قۇرداسى «بٸر ٷيگە بٸر يت كەرەك ەكەن» دەگەندە, «ەكٸ يتتٸ قايتەيٸن دەپ ەدٸڭ, ٶزٸڭ بار ەمەسسٸڭ بە» دەگەنٸ جەنە بار. سولاي, بايەكەڭ نە بولسا دا ٸشٸندەگٸسٸن ايتىپ تىنادى, ولاي بولماعان كٷندە اۋىرىپ, تٶسەك تارتىپ جاتىپ قالۋى ەبدەن مٷمكٸن.
* * *
قالاي بولعاندا دا بايەكەڭنٸڭ كٶپ قىرىنىڭ بۇل جۇرتقا ەڭ تانىمالى كەشٸگٸپ جٷرەتٸنٸ. بٸراق, قانداي جيىن بولسىن ورنى قاي كەزدە دە دايىن تۇرادى. ەگەر ورىن بولماسا بٸر مينٶتتە كٸدٸرمەي كەتٸپ قالادى. سوعان قاراماستان ەلدٸڭ باسىم بٶلٸگٸ ونى ٸزدەپ, الاڭداپ وتىرادى. ول كٸسٸ كەشٸگٸپ كەلەدٸ دەگەندٸ ەستٸسە بولدى قانشا اسىعىس بولسا دا, تٸپتٸ, كەش بٸتپەي جاتىپ كيٸمٸنە جٷگٸرەتٸندەر دە كٷتۋگە بار. جۇرت جيىنعا سول ٷشٸن باراتىن تەرٸزدٸ. ەيتەۋٸر كەلسە بولدى. نە سيقىرى بار دەسەيشٸ! بىلاي قاراساق ەشقانداي قۇپيياسى جوق. ول قانشا كەشٸگٸپ كەلسە توي دا, جينالىس تا ەندٸ باستالعانداي بولادى. ونىڭ تٶبەسٸ كٶرٸنگەننەن-اق جۇرت قۋانا بەرەدٸ. ول بٸر ٶزٸ كەلسە دە بالالىقتى, دانالىقتى, بٸر توپ كەمەڭگەردٸ ٸلەستٸرٸپ كەلگەندەي ەسەر قالدىرادى جۇرتقا. ال ەندٸ بار عوي كەشكە قانشا كەشٸگٸپ كەلسە دە, ەگەر ول جەردەن سەل-پەل بولسا دا ناداندىقتىڭ يسٸ سەزٸلسە بولدى, تەز كەتۋگە ىڭعايلانادى. وندايدا ەلدٸڭ ىقىلاسىنا دا قارامايدى. بۇنىسى دا جاراسىپ تۇرادى. بايەكەڭنٸڭ تاعى بٸر ەرەكشەلٸگٸ ٶزٸ قوناققا شاقىرعان ادامدار كەشٸگٸپ كەلسە ونى دا ٸشٸ جاقسى كٶرٸپ تۇرادى. تٸپتٸ, ەرەكشە كەشٸككەندەرٸن ٶزٸمە تارتقان دەپ ماقتاپ تا جٸبەرەدٸ.
بٸر قىزىعى ابىرويى, بەدەلٸ وسى كٸسٸنٸڭ ول جاق, بۇل جاعىنداعى ادامدار دا كەشٸگٸپ كەلەدٸ. بٸراق ونى ەشكٸم ەلەمەيدٸ. بايەكەڭ قانشا ساعات كەشٸكسە دە جۇرت ەسٸك جاققا قاراپ ەلەڭدەپ وتىرادى.
بۇل نە قۇدٸرەت?!
* * *
پاۆاروتتيدٸڭ سەلەمٸ
– وسى بالانىڭ ارقاسى بار. سۇڭعات, ەي, سۇڭعات, قايداسىڭ, جارىعىم! قايت ەندٸ, ەكەڭنٸڭ اشۋى قايتتى, قوي ەندٸ, بالام, قويا عوي.
شەشەسٸنٸڭ داۋىسى قادام جەردەن ەستٸلٸپ تۇرسا دا بۇل دەمٸن ٸشٸنە تارتىپ ٷندەمەيدٸ. بالا كەزدەن ەدەتٸ سول, بٸرەۋ ۇرىسسا ٷيدەن تۇرا قاشاتىن. ٷيدەگٸلەردٸڭ بۇعان ەبدەن ەتٸ ٷيرەنٸپ كەتكەن, قايدا جٷرگەنٸنە بٸرەۋٸ سەلت ەتپەيدٸ, سەلدەن سوڭ شىدامى بٸتكەن شەشەسٸ بايعۇس ٸزدەپ شىعاتىن.
اۋرۋحانا تٶسەگٸنە تاڭىلعالى بەرٸ شەشەسٸن كٶپ ەسٸنە الاتىن بولدى.
– كەشە تٷسٸمە شەشەم كٸرٸپ, شاقىرىپ جٷر, وسى جىلدان قالمايتىن شىعارمىن, – دەدٸ قاسىندا جاتقان تٷرٸك پە, شەشەن بە بٸرەۋگە.
زامانىندا دٷنيە جٷزٸن اۋزىنا قاراتقان اتاقتى ەنشٸ الىپ شاھار شەتٸندەگٸ بٸر تىمىرسىق اۋرۋحانانىڭ التى ادامدىق پالاتاسىندا بٸر كٷنٸ بٸر جىلداي بولىپ ٶتٸپ جاتتى.
تٷس دەمەكشٸ, سۇڭعات اۋرۋحاناعا تٷسكەلٸ جيٸ تٷس كٶرگٸش بولىپ الدى.
تٷسٸنە قاي-قايداعى ەمەس, سوناۋ كٶركەم كٷندەرٸ كٸرٸپ, كٷندە بٸر كينو كٶرگەندەي تٷرلٸ سەزٸمدٸ باستان كەشەدٸ. ويانىپ كەتسە نەگە عانا وياندىم ەكەن دەپ قاتتى ٶكٸنەدٸ. كەيدە سول عاجايىپ تٷستەرٸن ٷزبەي كٶرگٸسٸ كەلە مە, ەلدە مۇنى بٸر جىن يەكتەپ جٷر مە, نەگە ەكەنٸ بٸر قۇدايعا عانا ايان, ۇيقىعا جاتاردا «وياتپاشى مەنٸ» دەپ جازىپ قوياتىندى شىعاردى. بۇل تٸرلٸگٸنە قاسىندا جاتقان بٸرتٷرلٸ ادامدار ودان سايىن قايران قالىسادى. تاعى دا ەدەتتەگٸدەي تٷس كٶردٸ. ۇزاق تٷس. شىتىرمان وقيعالى تٷس.
ميلاننىڭ كٶشەلەرٸ. سول كٶشەلەردٸڭ تاس قابىرعالارىنا جاپسىرىلعان افيشالارداعى كٶركەم قازاقتىڭ كەلبەتٸ جٷرگٸنشٸلەردٸ ايالداتپاي قويمايدى. وسى بٸر سەت كٶزدەن تەز تاسالانىپ, تاعى بٸر كٶرٸنٸس پايدا بولادى.
كٶردەي قاراڭعى تٷن. اپپاق كيٸم كيگەن بٸر كٸسٸ كٶرٸنەدٸ. ٶتە بيٸك, سۇلۋ, زور دەنەلٸ. داۋىسى لەبٸزگە تولى, قوڭىر. باۋىرمال. مەيٸرٸمدٸ, كەيدە ٶكٸنٸپ, ٶزەگٸ ٶرتەنٸپ سٶيلەيدٸ. ەكەۋٸ كەدٸمگٸدەي ٶڭٸندەگٸدەي سٶيلەسٸپ تۇر, بٸردە جاڭاعى قاپتاعان افيشالاردىڭ اراسىندا, بٸردە ساحنادا جٷرەدٸ.
– اۋىرىپ قالدىڭ با, سۇڭعات? مەن دە اۋىرىپ جٷرمٸن.
– يە, اۋىرىپ قالدىم, سەنور لۋچانو! بٸزدٸڭ قازاقتا «اۋىردىڭ, اۋناپ تۇردىڭ» دەگەن سٶز بار. ەشتەڭە جوق, ەرتەڭ-اق شاۋىپ كەتەمٸن. نە كٶرمەگەن باس. قازاقتار دا يتالياندار سيياقتى قىزۋقاندى, تٶزٸمدٸ حالىق قوي, اناۋ-مىناۋ سىرقاتىڭدى ەلەمەيدٸ.
– قازاق دەيسٸڭ بە? سەندەي داۋىسى بار حالىق بيٸك بولۋى كەرەك قوي. ٶزٸڭ ايتقان بٸر ۇلى كومپوزيتوردىڭ «مەن مىناداي ەن شىعارعان حالىقتى كٶرۋٸم كەرەك» دەگەن سٶزٸ بار ەدٸ عوي. ول كٶردٸ مە, كٶرمەدٸ مە, مەن بٸلمەيمٸن. بٸراق مەن بۇل حالىقتى ەتەنە بٸلمەسەم دە, سەن ارقىلى بٸلدٸم, سۇڭعات.
– فرانتسۋزدىڭ اتاقتى جازۋشىسى رومەن روللان «بٷتكٸل قازاق دالاسى ەن سالىپ تۇرعانداي» دەپ تە تامسانعان. سٸزدٸڭ ايتىپ تۇرعانىڭىز راحمانينوۆ شىعار?..
– مٷمكٸن...
– سول كٸسٸنٸڭ دەل ٶزٸ. قازاقتىڭ حالىق ەنٸ «ياپۋرايدى» تىڭداعاندا ايتقانى عوي, جارىقتىقتىڭ. سٸز بٸزدٸڭ «قۇرمانعازىنى» تىڭداماعان ەكەنسٸز.
– نەگە تىڭدامايىن, ٶزٸڭ بەرگەن كٷيتاباق بار عوي, وۋ, ول قۇدٸرەت قوي. قايسىبٸر جىلى, بٸزدٸڭ بالا كەزٸمٸزدە پاريجدٸ شۋلاتقان ازيياتتاردىڭ ٸشٸندە سەنٸڭ بٸر باۋىرىڭ دا بولعان. ويپىرماي, داۋىسى مۇنداي زور بولار ما, دەيدٸ مەنٸڭ ەكەم. سەنٸڭ ودان حابارىڭ بار ما?
– قويىڭىزشى, سٸزدٸڭ ەكەڭٸز ەمٸرەنٸ تىڭداعان با? ول ەمٸرە اتامىز عوي. ەتتەڭ بٸرٸنشٸ ورىن الاتىن ەدٸ.
– بٸرٸنشٸ ورىن الماسا دا دٷنيەگە اتى كەتتٸ عوي.
– ايتپاقشى, سٸزگە ول كٸسٸنٸڭ نەگە بٸرٸنشٸ ورىن الماعانىن ايتايىن با, ٶزٸ بٸر قىزىق حيكايا.
– قانە, تەز ايتقىن.
لۋچانو كەتكٸسٸ كەلگەن سىڭاي بٸلدٸردٸ.
– لۋچانو, اسىقپاڭىزشى, بەلكٸم مەن وسى بٸر سەتتٸ عۇمىر بويى كٷتكەن بولارمىن. مەنٸمەن سىرلاساتىن تٸرٸ پەندە جوق بۇل ەلدە.
– جاقسى, جارقىنىم, جاقسى.
– بۇل ٶزٸ بٸر اڭىز تەرٸزدٸ, بٸراق شىن دەيدٸ. ايىرپلاننىڭ ٶز بيٸگٸنە شىعىپ, بٸر قالىپتى ۇستاپ تۇراتىنى تەرٸزدٸ ەمٸرە اعامىز داۋىسى ەبدەن شىرقاۋ بيٸككە كٶتەرٸلدٸ-اۋ دەگەندە, دومبىراسىن قاتتى ۇرعىلاپ جٸبەرسە كەرەك, ٶزٸڭٸزدٸڭ بٸردە ايتقانىڭىزداي, بٸزدە ۆيرتۋوزدىق ەن ايتۋمەن قاتار اسپاپتى شەبەر تارتۋىنان دا اڭعارىلادى عوي. سول مەزەتتە دومبىرانىڭ تيەگٸ ۇشىپ كەتەدٸ دە, اعامىز داۋىسىن ٷزبەي جٷرٸپ, تيەكتٸ ٸزدەپ تاۋىپ الادى دا, ورنىنا قوياردا تٷكٸرٸپ جٸبەرەدٸ. بۇل بٸزدٸڭ قانعا سٸڭگەن ەدەتٸمٸز. سودان «ساحنا مەدەنيەتٸ» دەگەن ەسكەرٸلٸپ, ەكٸنشٸ ورىن الىپتى.
لۋچانو مەز بولىپ, اۋىر دەنەسٸمەن سەلكٸلدەي كٷلدٸ.
– ولار بٸرتۋار ادامدار عوي. بٸزدٸڭ يتاليانداردا دا ونداي سامورودوكتار بارشىلىق. ۇمىتپاسام, سەنٸڭ ەكەڭ جىلقىشى ەدٸ عوي, وسى?
– يە, لۋچانو, ۇمىتپاپسىز. جەر قايىستىرىپ جىلقى ايداعان. مەنٸڭ ەكەم دالانىڭ رىتسارى بولعان.
– سۇڭعات, العاش «لا-سكالاعا» كەلگەندەرٸڭ ەسٸڭدە مە? سوۆەت وداعىنان ستاجيروۆكاعا ونشاقتى ادام كەلٸپتٸ دەگەندٸ ەستٸپ, بٸر تٷرلٸ كٶرمەككە قۇمارتىپ جەتٸپ بارعانمىن. وندا وردا بۇزار وتىزدان ەندٸ اسقان شاعىمىز, بەرٸ دە جاراسىمدى ەدٸ عوي. سوندا, سونشا جۇرتتىڭ ٸشٸنەن سەن مەنٸ ەرەكشە باۋراپ ەدٸڭ. بٸز سوۆەت وداعىنان كەلەتٸن ادامنىڭ بەرٸن ورىس دەپ قابىلداۋشى ەدٸك, ال سەن مٷلدەم بٶلەكسٸڭ, ەكٸ كٶزٸڭ بوتالاپ تۇر ەكەن.
– وي, ول كٷندەردٸ قالاي ۇمىتاسىڭ, ۇمىتۋ مٷمكٸن ەمەس قوي. سٸزدٸڭ «لا-سكالادا» ماستەر كلاسىڭىز بولۋشى ەدٸ. بٸرنەشە اداممەن سٶيلەستٸڭٸز دە, ماعان كەلگەندە جارتى كٷن ۋاقىتىڭىزدى بٶلدٸڭٸز. مەنٸڭ قانداي ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ ەكەنٸمدٸ, دەستٷرٸمٸزدٸ, مەدەنيەتٸمٸزدٸ سۇرادىڭىز. سول كٷننەن باستاپ بٸز بٸر-بٸرٸمٸزدٸ بۇرىننان بٸلەتٸن كٸسٸشە ارالاسىپ كەتتٸك. سونداعى بٸزدٸڭ كەزدەسۋٸمٸز قازٸر ويلاپ وتىرسام, تالايدىڭ ٸشٸن كٷيدٸرگەن ەكەن. كەيٸن ەبدەن زاردابىن دا كٶردٸم عوي. ٶزٸڭٸز بٸلەسٸز, بٸزدٸڭ جاتقان-تۇرعانىمىزدىڭ بەرٸن اڭدۋشى ەدٸ. العاش رەت وسى «لا-سكالادا» سٸزدٸڭ ورىنداۋىڭىزدا «بوگومەداعى» رۋدولفتىڭ پارتيياسىن ەستٸگەنٸم ەلٸ ەسٸمدە. عاجاپ, عاجاپ!..
– ايتپا, ول كٷندەر ەندٸ قايتىپ ورالمايدى.
– ۇمىتپاسام, سٸزدٸڭ ەكەڭٸز اسپاز بولدى عوي وسى?
– يە, نان پٸسٸرۋشٸ بولدى. بٸر قىزىق جايدى ايتايىن. جالپى مەنٸڭ ەكەم كەرەمەت ەنشٸ ەدٸ. بٸراق بۇل جولعا شىن تٷسكەن جوق. ونىڭ ٷستٸنە مەنٸڭ ەنشٸ بولۋىمدى دا اسا قالامادى. ەركەكتٸڭ ٸسٸمەن اينالىسۋ كەرەك دەيتٸن. «بولساڭ كارۋزوداي ەنشٸ بول, ەيتپەسە باستى قاتىرما» دەيدٸ. ال مەن «كارۋزو دا كەرەك, پاۆاروتتي دا كەرەك» دەپ قويمايمىن. قىزىق, سول كەزدەگٸ بالا تٷسٸنٸك پە, نوتا ٷيرەنسەم بولدى عوي دەپ ويلايمىن. سونداعى ەكەمنٸڭ ايتاتىنى عوي. «ەڭ باستىسى قۇدايدىڭ بەرگەن دارىنىندا, نوتا دەگەن نوقتا تەرٸزدٸ الدامشى, كٶز بايلاۋشى نەرسە. مەسەلەن, مەن ەشقانداي تەحنولوگييانى شەبەر مەڭگەرمەي-اق نان پٸسٸرٸپ جٷرمٸن عوي. جۇرتتىڭ بەرٸ نەگە سەنٸڭ ەكەڭ پٸسٸرگەن ناندى الادى, ايتشى» دەيدٸ ەكەم. ال, شەشەم مەنٸڭ مۇعالٸم بولعانىمدى قالادى.
– مەنٸڭ دە ەكەم بٸربەتكەي كٸسٸ ەدٸ. ەنشٸ بولعانىمدى اسا ۇناتپادى. تاعدىرىمىز قانداي ۇقساس?!. لۋچانو, ايىپقا بۇيىرماڭىز, وسى سٸزدٸڭ كٶزدەرٸڭٸزدە بٸر مۇڭ بار تەرٸزدٸ.
– ماعان دا دٷنيە جٷزٸنٸڭ جۋرناليستەرٸ وسىنداي سۇراقتى جيٸ قويادى. ەلەمدەگٸ ەڭ عاجاپ ٷش تەنوردىڭ بٸرٸنٸڭ كٶزٸندە نەگە مۇڭ بولۋعا تيٸستٸ دەيدٸ. وسىلار قىزىق-ەي, مۇڭسىز ٶنەر تۋا ما? مۇڭ ٶنەردٸڭ ەگٸزٸ ەمەس پە? جۋرناليستەر ادامنىڭ جاندى جەرٸنەن ۇستاۋعا قۇمار عوي. كەيدە كٷيٸنٸپ, كٶزٸمدە دە, ٶزٸمدە دە شارۋاڭ نە دەگٸڭ كەلەدٸ.
– ولاي دەسەڭٸز بٸتتٸ عوي. جۋرناليستەر ٷشٸن سٸزدٸ ايداي ەلەمگە باسقاشا تانىتىپ جٸبەرۋٸ تٷك ەمەس. بٸردە ماعان دا بٸر جۋرناليست كەلدٸ. شىنىمدى ايتسام, بۇل مەنٸڭ باياعى بيٸگٸمنەن تٷسٸپ, كٶپ مۇعالٸمنٸڭ بٸرٸ بولىپ جٷرگەن كەزٸم.
– قالايشا, سەن قازٸر ەن سالمايسىڭ با? كەزٸندە بٷكٸل ميلاندى افيشاسى جايلاپ كەتكەن سەنور سۇڭعات ساتتاروۆ ەن سالماي ما? مىناۋ قاسٸرەت قوي. قالاي ەن سالماي جەر باسىپ جٷرسٸڭ?
– مەنٸڭ بٸر وسال تۇسىمدى تاپ باسقالى تۇرسىز-اۋ. ول جاعىن كەيٸنٸرەك ايتايىنشى.
– جارايدى, جانىم, جارايدى.
– سودان ەلگٸ تٸلشٸ نە دەيدٸ دەيسٸز عوي?
– يە, نە دەيدٸ, جارقىنىم, نە دەيدٸ, تەزٸرەك ايتقىن, باۋىرىم سىزداپ بارادى.
– ەلگٸ تٸلشٸنٸڭ باستىعى, باس رەداكتور ەلٸمٸزگە كەڭٸنەن تانىمال ادام ەدٸ, سول كٸسٸ بىلاي دەپتٸ بٸر لەزدەمەدە: «باياعىدا سۇڭعات ساتتاروۆ دەگەن بٸر جۇلدىز تۋعان, سول جۇلدىزدى بەرٸمٸز جابىلىپ جٷرٸپ ٶشٸرگەنبٸز» دەپتٸ. سودان ەلگٸ جۋرناليست جاتسا-تۇرسا مەنٸ ٸزدەيدٸ عوي. سونداعى جۋرناليستٸڭ ايتقانى نە دەڭٸز? «سٸز بە, جۇلدىز?» دەيدٸ.
– ونى قويشى, كٸم نە دەمەيدٸ? بۇل سۇمدىق ەكەن, سەن نەگە ەن سالمايسىڭ?
– ول ەندٸ ۇزاق حيكايا عوي. ساحنانى ٶلەردەي ساعىنىپ جٷرمٸن. بٸزدٸڭ قازاقتا «تاعدىردىڭ جازۋى» دەگەن سٶز بار. سول زاڭمەن ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز.
– ول مٷمكٸن ەمەس, جۇرتتىڭ بەرٸ روبەرتينو لورەتتيدٸڭ تاعدىرىن كەشۋ كەرەك پە سوندا?
– ايتپاقشى, سول ەنشٸ قايدا قازٸر? يتالييادا سونشا جىل جٷرٸپ بٸر كەزدەسۋدٸڭ سەتٸ تٷسپەدٸ. سٸزبەن كەزدەسكەن كٷندەردٸ عۇمىرىمدا ۇمىتقان ەمەسپٸن. جاماندىق ۇمىتىلمايدى, جاقسىلىقتىڭ تەز ۇمىتىلىپ قالاتىنى نەسٸ ەكەن?
– شىنىندا دا 14 جاسىندا شىققان روبەرتينو ەلەمدٸك قۇبىلىس بولدى عوي. ونىڭ «يامايكاسى», «ماماسى» بەرٸمٸزگە دە ٷلگٸ ەدٸ. بٸراق ٶكٸنٸشكە وراي بٸز ونى ۇستاپ تۇرا المادىق. ونىڭ تٷبٸنە جەتكەن ەرتە كەلگەن داڭق. داۋىسىن ساقتاۋ كەرەك ەدٸ. بٸز ونى ات سەكٸلدٸ پايدالاندىق. وعان كٷندٸز-تٷنٸ تەجٸريبەلٸ ۇستازدى جەگٸپ قويۋ كەرەك ەدٸ. قازٸر ونىڭ داۋىسىن تەك مەيرامحانادان, تەلەديداردان عانا ەستيسٸز. ال ەندٸ سەن تۋرالى دەل وسىنداي حابار ەستيمٸن دەپ ويلاعان جوقپىن. سۇمدىق قوي مىناۋ.
– مەنٸڭ تٷبٸمە جەتكەن دە سول ەرتە كەلگەن داڭق. ونىڭ ٷستٸنە بٸزدە اراق دەگەن بٸر پەلەكەت بار عوي. سونان سوڭ جۇرتتىڭ ٶسەگٸ, قاتىن-قالاش, قىز-قىرقىن...
– سول دا سٶز بولىپ پا ەكەن? بويتۇمارىڭ قايدا?
– اپىراي, ايتتىم عوي, سٸز مەنٸڭ ەڭ ەلسٸز تۇسىمنان ۇستاعالى تۇرسىز-اۋ. اپام بەرگەن بويتۇماردى سول يتالييا ساپارىنان كەلگەن سوڭ كٶپ ۇزاماي جوعالتىپ الىپ ەدٸم, سودان جولىم بولمادى.
– مٸنە, گەپ قايدا? ول راس. ادامنىڭ بٸر جەبەۋشٸ, قورعاۋشىسى بولادى. ول سەنٸ سىرت كٷشتەردەن, ەسٸرەسە, قادالعان مىڭ سان كٶزدەردٸڭ سۇعىنان قورعايدى. مەنٸڭ شەشەم وسى جاعىنا قاتتى مەن بەرەتٸن ەدٸ. ەكەم سەرٸلەۋ, ٶتە سۇلۋ ادام بولدى جاسىڭدا. ول قالاعا بارعان سايىن شەشەم قالتاسىنا شەگە سالىپ جٸبەرەتٸن. كەيٸننەن ەلگٸ شەگە مەنٸڭ قالتاما كٶشتٸ. سونداعى شەشەمنٸڭ ايتاتىنى عوي: «سەن ەن سالعاندا ميلليونداعان كٶزدەر قادالادى, سوندا مىنا شەگە ەلگٸ كٶزدەردٸڭ سۇعىنان ساقتايدى» دەيدٸ. شىنىندا وسى شەگە ماعان كٶپ كٶمەكتەستٸ. ەلگٸ بٸر جۋرناليستەردٸڭ جازۋىنشا مەنٸ بٸردە ساحناعا 10 مەرتە شاقىرىپتى. مٸنە مەن سودان بەرٸ بۇل شەگەنٸ جانىمنان تاستامايمىن.
سەن بەكەر ٸستەگەنسٸڭ.
– ەندٸ بەرٸ كەش قوي. قازٸر دەرتتٸمٸن.
– ەشقانداي دا كەش ەمەس. سەندەي تالانتتىڭ قادٸرٸن ەلٸڭ بٸلۋٸ كەرەك. مۇنداي جاعداي مەنٸڭ باسىمدا دا بولعان. بٸراق سەل ەرتەرەك. ەلگٸ, نە دەۋشٸ ەدٸ, جۇلدىز اۋرۋى دەي مە?
– باياعىدا «لا-سكالانىڭ» الدىنداعى الاڭقايدا وتىرىپ قۇستار تۋرالى ايتىسقانىمىز ەسٸڭٸزدە مە? ول ەندٸ عاجاپ! ەگەر سٸزگە ەنشٸلٸك قونباعاندا شەبەر ەڭگٸمەشٸ بولار ەدٸڭٸز قۇداياقى.
– ۇمىتپاعان ەكەنسٸڭ. كٸسٸ بالاسى مىنا ٶمٸردٸڭ بۇرالاڭ سەتتەرٸنەن ويداعىداي ٶتٸپ كەتۋٸ ٷشٸن دە قابٸلەتتٸ بولۋى كەرەك قوي. كەيدە ٶزٸمٸزدٸ بٸر ٶنبەيتٸن ٸسكە بايلاپ قوياتىنىمىز بار. داۋىستى دا كٷتۋ قاجەت. ول ٷشٸن ادامنىڭ جان دٷنيەسٸ ٶزٸن بوستان سەزٸنەتٸندەي تٸرلٸكپەن اينالىسۋ كەرەك. مەسەلەن, اتاقتى ستراديۆاري سكريپكا جاساعاندا ونىمەن بالاسىنداي سٶيلەسەدٸ ەكەن. ال سەن داۋىسپەن قالاي سٶيلەسەرسٸڭ. مەن ٶزٸمدٸ, داۋىسىمدى باپتاۋ ٷشٸن دە امال ويلاپ تاپتىم. قاراپ تۇرساق, تابيعاتتىڭ ٶزٸ تۇنىپ تۇرعان كونتسەرت. كەيدە مەن ورمانعا بارىپ بۇلبۇلدىڭ داۋىسىن تىڭدايمىن. گٷلدەرگە, تەڭٸزگە قاراپ تۇرىپ دەمالامىن. سٶيتٸپ تابيعاتتىڭ بەكزات كٶرٸنٸسٸ مەنٸڭ تۇلا بويىمدى بٸر كەرەمەت سەزٸمگە بٶلەيدٸ. جان دٷنيەمدٸ ەمدەپ قايتامىن.
– سٸز ناعىز رىتسار بولدىڭىز عوي. جالپى يتالياندىقتاردىڭ بويىندا قازاققا ۇقساس قاسيەتتەر بار. ەلگٸ رىتسار دەگەنٸمٸز بٸر قاراعاندا بٸزدٸڭ قازاقتىڭ سال-سەرٸلەرٸنە دە كەلەتٸن تەرٸزدٸ. بٸزدە دە اقان, بٸرجان سەكٸلدٸ سال-سەرٸلەر بولعان. اقان سەرٸ مىنا قارابايىر ٶمٸردەن شارشاعاندا, بٸر سەت تابيعات اياسىنا كەتٸپ تىنىستاعان, كٶكجەندەت, قاراتورعاي دەگەن جان سەرٸكتەرٸ بولعان. بٸزدٸڭ قازاقتا «قۇستان اسقان ەنشٸ جوق» دەگەن سٶز بار.
– بٸلەم, بٸلەم, شىعىستىڭ ەيگٸلٸ جىرشىلارى حافيز, حيلاشلاردىڭ تاڭمەن تالاسا تۇرىپ باقتان شىقپاي بۇلبۇلمەن بەسەكەلەسٸپ جىر جازعانىن ەستٸگەنٸم بار.
– و, لۋچانو, سٸز مەنٸ تۇڭعيىققا تارتىپ ەكەتٸپ باراسىز عوي. مەنٸڭ جان دٷنيەم كٶپتەن بەرٸ وسىنداي ەڭگٸمەنٸ اڭساعالى قاشان?! بٷگٸن تۇلا بويىم بٸر دٷر سٸلكٸندٸ-اۋ. مەن مەسكەۋدٸڭ اتاقتى چايكوۆسكيي اتىنداعى كونسەرۆاتوريياسىن بٸتٸردٸم عوي. سوندا وسى قۇستار تۋرالى وقىتقاندا بٸر ەسەم ەلەمگە ەنٸپ كەتۋشٸ ەدٸك. تازالىق پەن تارتىمدىلىق تەڭٸريياسى عوي بۇل دەگەنٸڭ. بٸزدٸڭ ادامدارعا قۇستار ٶمٸرٸنەن بٸر ىرعىن دەرٸس وقىر ما ەدٸ?. ەيگٸلٸ ەنشٸ نەجدانوۆا كەزەكتٸ كونتسەرتكە شىعار الدىندا مەسكەۋ تٷبٸندەگٸ ورماندارداعى بۇلبۇلداردىڭ داۋىسىن تىڭداپ قايتاتىنىن بٸزگە تامسانىپ ايتۋشى ەدٸ.
– سەن ۆەرديدٸڭ «ماعان تۇتاس بٸر مۋزىكالىق فانتازييا جاساۋ ٷشٸن قۇستىڭ بٸر عانا تٷشكٸرگەنٸ جەتٸپ جاتىر» دەگەنٸن ەستٸمەگەن ەكەنسٸڭ.
– عاجاپ ايتقان ەكەن. بٸراق سٸز, لۋچانو, بٸلەسٸز بە, بۇلبۇلدىڭ تەك ەركەگٸ عانا ەن سالادى ەكەن.
– قاراي گٶر, سولاي ما? دەمەك بٸزدٸ ايتقانى عوي.
ەكەۋٸ قارقىلداپ كٷلٸپ الدى.
– «سامورودوك» بۇلبۇلدار اسا شابىتتانعان جاعدايدا ساعاتىنا ٷش جٷز, بەس جٷزگە جۋىق ەن سالادى ەكەن. بۇدان اسقان باي فولكلور بولا ما? قىسقاسى قۇستار ەنٸ ادام شابىتىنىڭ قاينار كٶزٸ, سەزٸمٸنٸڭ قوزعاۋشى كٷشٸ بولعان. قۇستار ەنٸنە تابىنۋ ەسٸرەسە, ورتا عاسىر ادامدارىنا تەن قاسيەت بولعان دەسەدٸ.
– ونىڭىز ەندٸ ەبدەن راس. ەلگٸندە ايتقانىمداي, بٸزدٸڭ قازاق سال-سەرٸلەرٸنٸڭ شەتٸنەن قۇسبەگٸ, اتبەگٸ بولىپ كەلۋٸنٸڭ سىرى دا وسىندا جاتىر عوي.
– توقتا, توقتا, سەن سەرٸ دەگەن سٶزدٸ بٸرنەشە مەرتە قايتالادىڭ. سەر سٶزٸنٸڭ تٷپ-تٶركٸنٸ سٸزدەردەن شىققان بولىپ جٷرمەسٸن.
– مٷمكٸن, كٸم بٸلٸپتٸ?..
– سەن, سۇڭعات, داۋىسىندى كٷتپەپسٸڭ. تەڭٸرٸنٸڭ بەرگەن ٶلشەۋسٸز سىيىن تەرك ەتٸپسٸڭ.
– ونى قايدان سەزدٸڭٸز? مەن مۇنداي جاناشىر سٶزدٸ ەستٸمەگەلٸ قاشان?..
– ٶيتكەنٸ, سەن مەنٸڭ تٷسٸمە جيٸ كٸرەسٸڭ, ۇدايى كٶڭٸلسٸز جٷرەسٸڭ. داۋىسىڭ تارعىلدانىپ, جارىقشاقتانىپ شىعادى.
– ونىڭىز راس. مەن باسىما قونعان باقتى قويماي جٷرٸپ مەزگٸلسٸز ۇشىرىپ العان بەيباقپىن عوي.
– ەلگٸندە بۇلبۇل تۋرالى تەككە ايتتىق پا? قۇس اتاۋلىنىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ قابٸلەتتٸسٸ, پوليگلوتى بۇلبۇل دەگەن سٶز بۇل. ەدەتتە ارالداردا, قاپىرىق جەرلەردە ٶمٸر سٷرگەن بۇلبۇلدىڭ داۋىسى ايتارلىقتاي سازدى بولا بەرمەيدٸ. ولارعا دا باپ كەرەك. دەمەك, ولار دا ادام-ەنشٸ سەكٸلدٸ. بۇلبۇل – قۇستاردىڭ ٸشٸندەگٸ «شىعارماشىلىق» جاعىنان جەتٸلگەنٸ. ال, سەن ادامسىڭ عوي, ٶزٸڭدٸ-ٶزٸڭ نەگە ايامادىڭ? ەلسٸزدە, ارالدا نەعىپ جٷرسٸڭ?
– ارالدا دەيسٸز بە? شىنىندا دا مەن ارالدا جٷرگەندەيمٸن عوي. باياعى سالاۋات باتىردىڭ «اينالامدى ورماندار, سۋلار قورشاعان» دەپ زارلايتىنىنداي, مەن راسىندا دا ارالدا قالعاندايمىن. ويپىرماي, سونىڭ بەرٸن سەزگەن جٷرەگٸڭٸز قانداي ۇلى, سەنور لۋچانو. لۋچانو, ايتىڭىزشى, بىلايعى جۇرت بٸزدٸڭ ٶمٸرٸمٸزدٸ ساۋىق-سايرانمەن ٶتەدٸ دەپ ويلايدى. قايداعى سايران, تۇنىپ تۇرعان تاعدىر عوي بۇل.
– سەزەمٸن, سۇڭعات, سەزەمٸن. كٶڭٸل كٷيٸمدٸ تاپ باستىڭ-اۋ. قۇدايدىڭ بٸزگە بەرگەن ارتىقشىلىعى دا وسى عوي. مەن سەنٸڭ ەلۋ جىلدىعىڭا بارا المادىم. ٶيتكەنٸ مەنٸ دە بٸر دەرت اينالدىرىپ جٷر.
– سابىر ەتٸڭٸز, لۋچانو, سابىر. سٸز تەك يتاليياعا ەمەس, ەلەمگە كەرەكسٸز. ەلۋ جىلدىعىم بولماسا دا, الپىس جىلدىعىما ارنايى شاقىرامىن. ٶيتكەنٸ ەلۋ جىلدىعىمدا مەن ەلكەزبە بولىپ كەتتٸم عوي.
– ايتتىم عوي, ەنە, ساعان بٸردەڭە بولعان. وسىنداي تالانتتى بۇل جۇرت نەگە تٶبەسٸنە كٶتەرمەدٸ. ول مٷمكٸن ەمەس. مەن دە ايتامىن-اۋ. كەزٸندە بٸزدٸڭ اتاقتى پاگانيني دا ەلكەزبە بولعان. تٸپتٸ ٶلەتٸن كەزٸندە بٸر قاداق جەر دە تابىلماعان. قۇداي وندايدان ساقتاسىن.
– ايتايىن, لۋچانو, ايتايىن, بەرٸ دە ٶزٸمنەن. ٶزٸمنٸڭ قىرسىق مٸنەزٸمنەن بەرٸ. ايتايىن دەپ ايتپايسىڭ-اۋ. بٸردە مىناداي وقيعا بولدى. سول ەلۋ جىلدىقتى اتاماي-اق قويايىن دەپ ەدٸم, بٸر اعامىز «ەلۋٸڭدە ەلەنبەسەڭ, الپىسىڭدا اتاۋسىز قالاسىڭ» دەدٸ. بٸز سٶزگە توقتاعان حالىقپىز. بۇل حالىقتى ٶسٸرەتٸن دە, ٶشٸرەتٸن دە سٶز. سونىمەن قالاي بولدى دەڭٸزشٸ?
– يە, قالاي بولدى?
– پەندەمٸز عوي, قانشا قاننەن قاپەرسٸز جٷرسەم دە بٸر كٷنٸ ەلگٸ اعامىزدىڭ سٶزٸنەن كەيٸن كٶڭٸلٸم نٸلدەي بۇزىلسىن. جيعان-تەرگەن ەشتەڭەم جوق. اتاعىم دارداي, بٸراق ٶزٸم تىر جالاڭاش, تاقىر كەدەيمٸن. سودان سٶزٸمدٸ جەرگە تاستامايدى دەگەن بٸر اعامىزعا جولىعۋدى ويلادىم. ٶتٸپ كەتكەن ەشتەڭەم جوق. شىنىمدى ايتسام ەلگٸ كٸسٸگە بەتٸممەن جەر سىزىپ باردىم. بارۋىن بارىپ, شارۋامدى ايتۋعا قاتتى قوبالجىدىم. ٸشٸمنەن ويلاپ قاراسام, ايتاتىن ٶتٸنٸشٸم سۇمدىق. ەلگٸنٸڭ بەرٸ ورىندالسا تٸپتٸ كەرەمەت بولعالى تۇر. مەنٸڭ باقىتىما وراي ول كٸسٸ ورنىندا بولماي شىقتى. ەكٸ كٷننەن كەيٸن كەلەدٸ دەدٸ. سونداعى قۋانعانىم-اي! بٸراز ۋاقىت جاياۋ جٷردٸم. جول-جٶنەكەي بٸرەۋلەر «مىناۋ ەلٸ تٸرٸ ەكەن عوي» دەگەندەي, بٸر تٷرلٸ اياۋشىلىق بٸلدٸرٸپ امانداسادى. سودان ۇزاق-ۇزاق ويعا كەتتٸم. «وسى مەنٸڭ ەلۋ جىلدىعىمدى اتاپ ٶتەتٸندەي ەلگە نە ەڭبەگٸم سٸڭٸپتٸ. ەڭبەگٸم سٸڭسە دە مەن سول ەلدەن نەگە بٸردەڭە دەمەتٸپ, مٸندەتسۋٸم كەرەك. ٸستەسەم ٶزٸم ٷشٸن, بالا-شاعام ٷشٸن, باۋىرلارىم ٷشٸن ٸستەدٸم, ەرٸ-بەرٸدەن سوڭ ٶلٸپ قالماس ٷشٸن, قاتارىمنان قالماس ٷشٸن نامىسقا تىرىستىم. قوي الاڭداماي جۇمىسىمدى ٸستەيٸن, رەتٸ كەلٸپ جاتسا, بۇيىرعانى بولار. بٸرلٸ-جارىم ادامعا شەي-پەي بەرەرمٸز» دەپ ويلادىم دا بٸردەن توقتادىم. سٶيتٸپ ەلگٸ ازاپتان, دەرتتەن, «مەرەيتوي» اۋرۋىنان ٶزٸمدٸ اراشالاپ العانىما كەدٸمگٸدەي قۋانىپ, تٸپتٸ ەڭسەم كٶتەرٸلٸپ قالدى. تٸپتٸ بٸرەۋدەن قارىزىمنان قۇتىلعانداي بولدىم. ەندٸ مۇنى اتاپ ٶتۋ كەرەك قوي. سٶيتتٸم دە, سٸز جاقسى كٶرەتٸن ماكاروننان ەكٸ-ٷش كيلەسٸن, بٸر-ەكٸ جارتى الدىم دا قالانىڭ سىرتىندا بٸرەۋدٸڭ مالىن كٷزەتەتٸن ەدٸم, سول لاشىعىما تەزٸرەك جەتٸپ الۋدى ويلادىم. بەرٸ دە ەلگٸ بٸر تاۋىپ ايتىلعان قۋ سٶزدٸڭ كەسٸرٸ عوي. بٸزدٸڭ قازاقتى ٶلتٸرەتٸن سٶز ەكەنٸنە سوندا تاعى بٸر مەرتە كٶزٸم جەتتٸ.
– قازاقتى عانا ەمەس, ەلەمدٸ ۇستاپ تۇرعان سٶز, ٶسەك قوي. بۇل ٶسەك دەگەنٸڭ دىبىستان دا تەز بە دەپ ويلايمىن. مەن دە ەلۋ جىلدىعىمدى بەلەندەي دٷركٸرەتٸپ ٶتكٸزبەدٸم. ٶزٸم قارسى بولدىم. ەلگٸ ٶزٸندٸ شاقىرىپ كەلتٸرە الماعان ريمنٸڭ تٷبٸندەگٸ مودەرن دەگەن قالاشىقتا بٸر فازەندامىز بار ەدٸ عوي. سوعان باردىق تا سٷيٸكتٸ ادۋدام ەكەۋمٸز ماكارون پٸسٸرٸپ الاڭسىز جەدٸك-اۋ.
– ماكاروندى جاقسى كٶرەتٸنٸڭٸزدٸ بٸلەم عوي. ۆيسكيگە دە مۇز قوسپاي بٸر تارتارىڭىز بار ەدٸ. دەۋرەن-اي, دەسەڭشٸ!
سۇڭعات كەبەرسٸگەن ەرنٸن بٸر-ەكٸ جالادى دا, جۇتىنىپ قويدى.
– بٸلەم, بٸلەم, سەنٸڭ اتاقتى «لا-سكالانىڭ» ساحناسىن لاشىققا اۋىستىرعانىڭا جانىم جٷدەيدٸ. قايتەسٸڭ ەندٸ, تاعدىر. سەن بٸلەسٸڭ بە, بٸزدٸڭ يتاليانداردا «پٸسكەن جەمٸستٸڭ شىرىنى مول بولادى» دەگەن سٶز بار. مەن ەلۋگە كەلگەندە ەسٸرٸپ, جەلٸك بٸتٸپ ٶزٸمنٸڭ حاتشىم نيكولەتكە ٷيلەندٸم. ساقالىمىز اعارعانمەن ەلٸ سايتانىمىز قالماعان عوي. مەنٸڭ بٸر تٷيسٸنگەنٸم ەركەك ادام وسى جاسىندا ەيەل باقىتىن ايىرىقشا سەزٸنەدٸ ەكەن. ال جاستىق شاعىڭ قۇر سەلتەڭمەن ٶتەدٸ. بٸراق سەن ەكەۋمٸز قالامىز تاريحتا. سەنٸڭ يتاليان وپەرالارىن تۇتاس جاتقا ايتاتىن قابٸلەتٸڭدٸ مەن ەلٸ كٷنگە باسقا ۇلتتىڭ ٶكٸلٸنٸڭ بويىنان كەزدەستٸرگەن جوقپىن. سەن ەلٸ زەۋلٸم سارايدا تۇراسىڭ. كٶتەر ەڭسەڭدٸ, شالقاقتاپ جٷر باياعىداي. ساعان سول جاراسادى. جاۋىزدىق ويلاۋشىلار بولماسا, بۇل قوعام باياعىدا جايناپ كەتپەس پە ەدٸ. سالەري 39 وپەرا جازدى, موتسارت 19 وپەرا جازدى. كٸم قالدى تاريحتا? دٷنيەنٸڭ ەكٸ شەتٸندە جٷرگەن ەكەۋمٸزدٸ جولىقتىرعان تاعدىرعا ريزامىن. سەنٸمەن سىرلاس بولعان سول بٸر كٶركەم كٷندەر مەنٸڭ جارتى عۇمىرىما جەتەتٸن ەسەر قالدىردى. مەن ول كٷندەردٸ ۇمىتپايمىن. امان بول, اسىلىم!
– توقتا, توقتاڭىزشى, لۋچانو! سەنور لۋچانو!
– ۋاي, مەنٸڭ مەزگٸلسٸز سۇرى قاشقان سۇلۋ دا سىرباز سالتاناتتى ٶمٸرٸم, قايدا ۇزاپ باراسىڭ, قايدا باستاپ باراسىڭ?! جو-جوق, ٶنەردٸ ايتپايمىن, تەكتٸ ٶنەردٸ ايىپتامايمىن. مەن ساعان تەك قانا قارىزدارمىن, سەنٸڭ الدىڭدا تەك قانا كٸشٸكپٸن. سەنٸڭ الاپات, اسقاق رۋحىڭدى تٶمەندەتسەم, سەنٸڭ اققۋلار جٷزگەن ايدىن كٶلٸڭدٸ, تۇنىعىڭدى لايلاسام لاعىنەت اتسىن مەنٸ? بٸراق مەن ساعان بار جانىممەن, تەنٸممەن ادال بولدىم. سەن كٶركەمسٸڭ, سەن ەسەمسٸڭ, ادامزاتتىڭ بار سۇلۋ قاسيەتٸ سەنٸڭ بويىڭدا. سەن بولماساڭ مىنا الاكٶز ادامدار, اشكٶز تىمىرسىق دٷنيە قايتەر ەدٸ, ايتشى قايتەر ەدٸ. سەن عوي, مىنا كٶڭٸلٸ جابىرقاۋ جۇرتتىڭ ساناسىنا سەۋلە شاشىپ كەلە جاتقان. سەن بولماساڭ مەن كٸم ەدٸم, ايتشى, كٸم ەدٸم?
سەن بولماساڭ مىنا دٷنيە ديدارىنا داق تٷسەر ەدٸ. دٷنيە تەك قانا دٷرمەككە, جىنويناققا اينالار ەدٸ. سەنٸڭ بويىڭداعى ساف التىنداي قاسيەتتەر, اقسٷيەكتٸك, بەكزاتتىقتىڭ ارقاسى عوي مەنٸڭ ەلٸ كٷنگە تٸرٸ بەيباق بولىپ جٷرگەنٸم.
شەشەمدٸ ساعىندىم. ەگەر ماعان بٸرەۋ «ساعىنىش» دەگەن نە دەسە, مەن سول ادامدى دەرەۋ قولىنان ۇستاپ, جەتەكتەپ بارىپ شەشەمدٸ كٶرسەتەر ەدٸم. قايتەيٸن, ول دا جوق ەندٸ. مەنٸڭ ٶمٸرٸم سارعايعان ساعىنىشپەن ٶتتٸ عوي. ساعىنىش دەگەن مەنٸڭ جان جارامدى ەمدەر بٸر جانرىما اينالعالى قاشان.
ۋھ, ساحنامدى ساعىندىم! كيە قونعان, قاسيەتتٸ قارا شالداردىڭ ماڭداي تەرٸ سٸڭگەن, تابانىنىڭ ٸزٸ قالعان قۇدٸرەتتٸ قارا شاڭىراقتى ساعىندىم!
مەن ساحناعا شىققاندا پاتشا ەدٸم, ەستيسٸڭ بە, ەي, تاعدىر, پاتشا ەدٸم عوي.
ەستٸپ تۇرسىز با, سەنور لۋچانو?!
بٸراق ونىڭ سوڭعى مونولوگىن سەنور لۋچانو ەستٸمەدٸ. سۇڭعات ٶز داۋسىنان ٶزٸ سەلت ەتٸپ ويانىپ كەتتٸ.
– ارالدا نەعىپ جٷرسٸڭ دەدٸ-اۋ ماعان. ارقادا التى جىل جٷرٸپ, جالعىزدىقپەن جاعالاسقان كٷندەرٸمدٸ ەسكە سالدى-اۋ, جازعان!?
سۇڭعات وسى بٸر تاڭعاجايىپ تٷستٸ قانشا جاقسىلىققا جورىسا دا بٸرتٷرلٸ مۇڭايىپ وتىرىپ قالدى. اتاقتى پاۆاروتتيمەن ٶتكەن كٷندەرٸن ەركٸمگە لاقىلداپ ايتا بەرمەيتٸن. شىنىندا دا سوناۋ ارقادا – ارالدا جٷرٸپ ول وسى بٸر ەلەمدٸك تۇلعانىڭ باقيلىق بولعانىن دا بٸلمەپ ەدٸ. ەڭكٸلدەپ جىلادى.
كٷڭدەردٸڭ بٸر كٷنٸندە يتاليياعا قازاقستاننان ارنايى دەلەگاتسييا بارادى. قازاقستان دەلەگاتسيياسى سەتٸ تٷسٸپ اتاقتى ەنشٸ لۋچانو پاۆاروتتيمەن دە كەزدەسەدٸ. ەنشٸ سٶز اراسىندا قازاقستان دەگەندە سەل ويلانىپ قالىپ, بىلاي دەپتٸ.
– قازاقستان... ايتپاقشى, سٸزدٸڭ ەلدە بٸر سۇڭعات دەگەن ەنشٸ بار ەدٸ, قازٸر ول تٸپتەن اتاقتى بولىپ كەتكەن شىعار. يتالييا ونى الاقانىنا سالدى عوي. كٸسٸنٸڭ كٶركەمٸ ەدٸ. مەنەن سەلەم ايتىڭىزدار. ەلەمدە اتاقتى ٷش تەنور بار دەپ ماقتانامىز. بٸرەۋٸ – مەن. ال مەنٸڭ اياۋلى دوسىم سۇڭعات ەلٸنە اسىقپاعاندا بەلكٸم, تٶرتٸنشٸ تەنور بولىپ, بەرٸمٸزدٸ دە باسىپ وزار ما ەدٸ. سٸزدەر ٶزٸ ٶزگە ەلدە سۇلتان بولعاندى قالامايدى ەكەنسٸزدەر. سول جٸگٸتتٸڭ «ٶزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا, ٶز ەلٸڭدە ۇلتان بول» دەگەن سٶزٸ ەسٸمنەن شىقپايدى.
ٶكٸنٸشكە وراي ەلگٸ دەلەگاتسييانىڭ ٸشٸندە سۇڭعاتتى جىعا تانيتىن بٸر ادام تابىلمادى. ەلگە كەلگەننەن كەيٸن دە ەلگٸ شٸركٸندەردٸڭ ٸشٸنەن بٸرەۋٸ باس كٶتەرٸپ سۇڭعاتتى ٸزدەمەدٸ. «پاۆاروتتي سەلەم ايتاتىنداي, بۇل قانداي قازاق» دەپ قىزىققان بٸرەۋٸ بولسايشى. سٶيتٸپ «اماناتقا قييانات» جاساعان سول قازاقتار دا جەر باسىپ جٷر.
«مەنەن سەلەم ايتىڭىزدار» دەگەندە پاۆاروتتيدٸڭ جانارى جاساۋراپ تۇرىپتى. بەلكٸم, سۇڭعات نەگە يتاليان بولمادى دەپ ٶكٸندٸ مە ەكەن.
تالانت تالانتتى ٸزدەيدٸ دەگەن وسى شىعار بەلكٸم.
بەلكٸم, بٸرەۋلەر «وسىندايدا ۇزاق تٷس بولادى ەكەن عوي» دەپ سەنەر-سەنبەس, بٸزدٸڭ وندا شارۋامىز جوق. بٸزدٸڭ بٸلەتٸنٸمٸز, قازاقتىڭ ۇلى ەنشٸسٸ سوڭعى تٷسٸن كٶرٸپ, اۋرۋحانا تٶسەگٸندە جٷرٸپ كەتە باردى. ٶمٸردەن وسىلاي ٶتۋ بٸزدٸڭ ەلدە ەشكٸمگە تاڭسىق ەمەس. تۇلا بويى ساف التىننان جارالعان ەنشٸ كٶز جۇمارىندا «سۇلۋ ٶمٸرٸم قور بولدى-اۋ» دەپ ٶكسٸپ جٸبەرٸپتٸ.
ونىڭ كٶز جاسىن سٷرتكەن مەدبيكە دە ٶزٸنٸڭ شەكسٸز باقىتتى ەكەنٸن كٶپ جىلدار ٶتكەن سوڭ بارىپ بٸلدٸ.
كومپوزيتوردىڭ كٶز جاسى
ەسلي دۋشا پروسيت ۆىسكازاتسيا – ەتو حوروشايا دۋشا.
ۆ. شۋكشين.
ويىندا دەنەڭە جوق. سول بٸر ەندٸ ىڭىلداپ ايتا جٶنەلگەنٸ سول ەدٸ, تٶرگٸ ٷيدەن ەيەلٸنٸڭ «اقىرىن, بالا ۇيىقتاپ جاتىر» دەگەن داۋىسى ەستٸلدٸ. كەنەت... اللا ايان بەردٸ مە, ەلدە قۇلاعىنا جەل سىبىرلاپ كەتتٸ مە, قازاقستاننىڭ بٸر قيىرىندا ەل كٶزٸنەن ەلەۋسٸز ٶتكەن ەلدەبٸر اسا مۇڭلى وقيعا ەسٸنە تٷستٸ. ٶزگەنٸڭ قۋانىشتى, قايعىلى سەتٸن قابىلداي بٸلۋ دە – دانالىققا تاقاۋ قاسيەت. ۇلى ادامنىڭ باسىنان ٶتكەن, بەلكٸم, ەرتەلٸ-كەش بٸر ٶتۋٸ تيٸستٸ قاس-قاعىم سەت. كٶپتەن بەرٸ كٶكٸرەكتٸ كەرنەپ, كەنەۋٸ كەلمەي جٷرگەن وسى بٸر دٷنيەنٸڭ كٸلتٸ ەندٸ تابىلعاڭداي ايران-اسىر كٷي كەشٸپ وتىردى بۇل.
* * *
ول ەر كەلٸپ كەتكەن سايىن بۇل جاڭعالاقتىڭ كٷيٸن كەشكەندەي بولادى. بٸرەۋ كەلسە «قويا تۇرشى, جاڭا بەلەنشەكەڭ كەلٸپ كەتٸپ ەدٸ, ٶزٸمە ٶزٸم كەلٸپ الايىن» دەۋگە شاق قالادى. ەلگٸ بٸر نەمە سونداي بٸر ەسەرلٸ ەڭگٸمە ايتقانىمەن قويماي, ٷستەل ٷستٸندەگٸ زاتتاردى ەرلٸ-بەرلٸ قوزعاپ, ەكٸ قولى قىبىرلاپ, جىبىرلاپ, قۇيرىعى دا قونىس تاپپاي, قۇددى بٸر ماناسشى, نە قيياقشى سەكٸلدٸ بٸر ورنىندا بايىز تاۋىپ وتىرا السايشى. ەلدەبٸرەۋ باستاپ كەتەدٸ دەپ ويلاي ما, ٸلكٸمدە ەكٸ-ٷش ەڭگٸمەنٸڭ باسىن قىلتيتا قويادى دا, سونسوڭ سونىڭ بٸرٸنە بار زەيٸنٸن سالىپ كٸرٸسەدٸ. ارا-تۇرا الاقانداي اۋزى دا مۇرنىمەن قوسا شۋىلداپ بەت جاعىڭىزعا قاتىناپ قايتادى. بۇنىڭ اۋزىنا بۇل ٶمٸردە بٸر مينٶت تە ٷزٸلٸس بولماعان شىعار. مۇعالٸمنٸڭ اۋزى ٶلگەننەن كەيٸن 45 مينٶت جىبىرلاپ جاتادى ەكەن, بۇنىڭ اۋزى, سٸرە, 90 مينٶت جىبىرلاپ جاتاتىن بولار. وسىناۋ ەرەكەتتٸڭ بەرٸن «كٶكەلەپ» وتىرىپ ٶتە سىپايى تٷردە جٷزەگە اسىرادى.
بۇل – جاقسى بٸر ەڭگٸمەنٸڭ جۇرت جادىڭدا جاڭعىرىپ جٷرۋٸ ٷشٸن دە بەرٸنە كٶنەدٸ. كەيبٸرەۋلەرگە كٶپ ۇناي بەرمەيتٸن وعان اسا كٸرپيياز, تالعامپاز بۇنىڭ ىقىلاسى قالاي عانا اۋا قالاتىنىنا جۇرتتىڭ دا تاڭى بار.
...ٶزٸن كومپوزيتور سانايتىن ەلدەكٸمدەردٸڭ سول بٸر عازيز جاڭدى كەيٸنگٸ جىلدارى «ماسكٷنەم ەدٸ, قاڭعىباس ەدٸ, قايىرشى ەدٸ, ٸشٸپ الىپ ەن جازاتىن, ەندەرٸنٸڭ بەرٸ بٸرىڭعاي, بٸر سارىن» دەپ, قىسقاسى, «ول كومپوزيتور ەمەس, قۋشىكەش بٸرەۋ, كومپوزيتور دەگەن كلاسسسيكالىق شىعارمالار جازۋى كەرەك, مەسەلەن, وپەرا, وراتورييا, كانتاتا, سيمفونييا دەگەن سىقىلدى» دەپ, ەل شىرقايتىن دەنٸ دۇرىس بٸر ەنٸ جوق, ٷلكەن باستىق بولعان-بولماعانى بەلگٸسٸز, ۇدايى ەرنٸن شىعارىپ سٶيلەيتٸن ەلگٸ «كەمەڭگەر» كومپوزيتور تەرٸزدٸلەر ٶزٸنٸڭ زەلٸم ويلارىن اقىرىنداپ قوعامدىق ساناعا تىقپالاي باستاعان كەزدە, وسى بٸر جٸگٸتتٸڭ بۇلت اراسىنان شىققان كٷندەي, تٸپتٸ, «ساندىقتان شىققان سايتانداي» سول عازيز كومپوزيتوردىڭ جوقتاۋشىسى بولىپ شىعا كەلمەسٸ بار ما? سٶيتٸپ, بٸرەر جىلدىڭ اينالاسىندا كٶزٸ تٸرٸسٸندە شەنەۋنٸك كومپوزيتورلاردان قۇقاي كٶرگەن جاننىڭ ٶلگەن سوڭ كٶزٸ اشىلىپ, ەلمەن قايتا بٸر قاۋىشقانداي بولعان. وسى بٸر جىلدارى ۇلتتىڭ رۋحاني اسپانىن قارا تٷندەي قاراۋلىق زٸل قارا تاستاي باسىپ تۇرعان ەدٸ. تٸپتٸ, ونى ايتاسىز, بۇل كٸسٸدەن ەلدەنەشە ۋاقىت بۇرىن جارقىراپ شىققان, اتى اڭىزعا اينالعان «قىرسىق» كٷيشٸنٸڭ ٶمٸرٸ دە, ٶنەرٸ دە بٸر «قۇرمەتتٸ» پروفەسسوردىڭ ارقاسىندا تالان-تاراجعا تٷسٸپ, كٷيلەرٸن بالىق بٶلٸسكەندەي ٷلەستٸرٸپ العانىن دا جۇرت جٷرەگٸ سەزە باستاعان. ال, ەندٸ مىنا كٸسٸنٸڭ ەڭدەرٸن بٶلٸپ الماسا دا, ول تۋرالى بٶستەكٸ ەڭگٸمەلەردٸڭ ايتىلا باستاۋى سول سۇمدىقتىڭ حابارشىسىنداي ەدٸ. سولاي بولۋى ەبدەن مٷمكٸن سۋىت حاباردىڭ الدىن العان بۇنى بۇل بەدٸك بولىپ كەتسە دە بەكزات كٷيٸندە كٶرمەيتٸن جىنى بار ما? سول بٸر بەيكٷنە جان تۋرالى بۇنىڭ بٸلمەيتٸنٸ جوق-اۋ, سٸرە. تٷننٸڭ بٸر ۋاعىندا وياتىپ الىپ سۇراساڭ دا, ول باقسىداي سارناپ قويا بەرەر ەدٸ. ول تٸپتٸ سول بەيكٷنە جاندى ەر ساعات, ەر مينۋت, ەر سەكۋند سايىن ەسٸنەن شىعارمايتىن جاعدايعا دۋشار بولعانداي-اۋ.
ال ەندٸ ەڭگٸمەگە كٸرٸسەيٸك. ەلگٸ ەلدەكٸمدەر ٷشٸن ەۋەيٸ, بەيداۋا, پەتۋاسىز كٶرٸنەتٸن جان ايتقان ەڭگٸمەنٸڭ تيەگٸن اعىتايىق. بٸرەۋگە ۇنار, بٸرەۋگە ۇناماس.
* * *
ول اتاقتى كومپوزيتوردىڭ جامان-جەۋتٸك, قىرىق جاماۋ «جيگۋليٸنە» تٷنەپ جٷرگەن كەزٸ ەكەن. ٸشكٸ ويى كٷنشٸلدەردٸڭ كٶزٸنە كٷيٸك بولماي, ەلدەبٸر كٶز كٶرمەس, قۇلاق ەستٸمەس ەلسٸزگە كەتۋدٸ جٶن ساناپ جٷرگەندە, بٸر اۋىلعا كەلٸپ, سوۆحوز ديرەكتورىنىڭ ٷيٸندە تٷستەنەدٸ. ەسٸ شىكقان ديرەكتور ونى قۇراق ۇشىپ قارسى الادى. بۇل كومپوزيتوردىڭ ٸشٸمدٸك اتاۋلىدان, تٸپتٸ دوستان دا جەرٸگەن, «دوستارى كٶپتٸڭ دوسى جوق» دەگەن قاعيداعا ەبدەن مويىنسۇنعان, ٶتكەن ٶمٸرٸنٸڭ جاقسىسى قايسى, جامانى قايسىسىن پارىقتاۋعا وڭاشا بٸر وي وتاۋىن ٸزدەپ, ەندٸگٸ قالعان عۇمىرىن سانالى بٸر سەتتەرگە, شۋاقتى كٷندەرگە بۇرۋدىڭ قامىندا جٷرگەن شاعى ەدٸ. ەلگٸ اۋىلدىڭ تۇسىڭدا سوربۇلاق دەگەن جەر بار. بۇل كٷڭدە ەرتەمەن سول بۇلاقتىڭ جاعاسىنا كەلٸپ, ەرتەگٸدەگٸ الەنۋشكاداي بٸر ەرەكشەلەۋ, جابىرقاۋ كٷي كەشٸپ جٷردٸ. تاعى قايتالاپ ايتايىقشى, بۇل ونىڭ ٶمٸرٸنٸڭ بورانى دا, بۇرقاسىنى دا باسىلعان, باياعىداي ەمەس, كٶكتەم كٶڭٸلٸنٸڭ حوشى دا قايتا باستاعان, تەك جان دٷنيەسٸ قايتا بٸر سٸلكٸنۋگە بەت بۇرىپ نەمەسە بەزبٸر سابىرلى, قارييا كٷي كەشكەن سەتٸ بولاتىن. دەسە دە, بٸر مٶلدٸر مۇڭ مۇنى تٶڭٸرەكتەيدٸ دە جٷرەدٸ. تاڭنىڭ اتىسى, كٷننٸڭ باتىسى سوۆحوزدىڭ ناۋقاندىق جۇمىستارىمەن جٷرٸپ, بالا-شاعاسىن دا ۇمىتىپ كەتەتٸن ديرەكتور دا ول ٷشٸن ٷيٸنە اسىعاتىن. تٸپتٸ, وسى بٸر كٷندەر وعان اڭىز سەكٸلدٸ كٶرٸنٸپ, تٷس كٶرٸپ جٷرگەندەي سەزٸنەتٸن ٶزٸن. بٷتكٸل قازاق ەنٸن شىرقايتىن كٸسٸنٸڭ دەل بۇنىڭ قاسىنان كەلٸپ سايا تابۋىن نەگە جورىرىن بٸلمەي, بەيشارانىڭ باقىتتان باسى اينالعانداي ەدٸ. سەگٸز قىزدان كەيٸن ەيەلٸ ۇل تاپقاندا دا دەل بۇلاي قۋانباعان شىعار-اۋ.
ديرەكتوردىڭ دا كٸسٸنٸڭ تٷرلٸ ەرەكەتتەرٸ تۋرالى ٶز پٸكٸرٸ بار. مەسەلەن, ٶزٸن باقىتتى سەزٸنۋ, قۋانا بٸلۋ دە ادامىنا بايلانىستى ما دەيسٸڭ. دٷنيەنٸڭ وقۋىن تاۋىسسا دا, قۇداي ەۋ باستا سانا بەرمەگەن سوڭ ەشكٸمگە دە, ەشتەڭەگە دە قۋانا بٸلمەيتٸن زىمييان زييالىلار دا بولادى. وتباسىنىڭ, اعايىن-تۋىستىڭ ٷيرەنشٸكتٸ قۋانىشىن ايتپاي-اق قويالىق. مەملەكەتتٸڭ قۋانىشىنا, بٷتكٸل ۇلتتىڭ قۋانىشىنا, مەسەلەن, تەۋەلسٸزدٸك العاندا ەلگٸ وقىعانداردىڭ بٸرٸنٸڭ وسىناۋ ەسسٸز قۋانىشتى سەتكە سەلت ەتپەگەنٸن دە كٶرگەنبٸز. تٸپتٸ, ونىمەن قويماي, قازاقتىڭ بار اتاعىن العان بٸر زييالى: «ە, بۇل قۋانىش ۇزاققا بارسا جاقسى, بٸز وسى ەرتەرەك قۋانىپ وتىرعان جوقپىز با?» – دەپ «سەۋەگەيلٸك» جاساپتى سايتان العىر. بىلاي قاراساق, ەلدەن بۇرىن الابٶتەن قۋاناتىن ادام سول عوي. مٸنە, بٸزدٸڭ زايىرلى زييالىنىڭ تٷرٸ. وسىنداي تٸرلٸكتەرگە زىعىردانى قايناپ جٷرگەندە كومپوزيتور جٶنٸندە سىرتتاي اڭىزعا بەرگٸسٸز قىرعىن ەڭگٸمە ەستيتٸن. كٶپ كٷندەرٸن كٷيبەڭ تٸرلٸكپەن, ەسەپپەن ٶتكٸزەتٸن, قۋانۋعا ۋاقىت تاپپايتىن ديرەكتوردىڭ سول كٷندەردەگٸ باقىتتى سەتتەرٸنٸڭ اسا تابيعيلىعىن تٸلمەن ايتىپ جەتكٸزۋ مٷمكٸن دە ەمەس.
اقىل ايتقىشتاردان الىستاپ, اۋلاق كەتكەن كومپوزيتور بٸر كٷنٸ سايىن دالانى بٸر ٶزٸ ەمٸن-ەركٸن ارالاپ, كەۋدەسٸن كەر سامالعا توسىپ جٷرٸپ, بٸر قۇشاق بەيشەشەك تەرٸپ كەلدٸ دە, سول ٷيدٸڭ سٷيكٸمدٸ بويجەتكەنٸنە ۇسىندى. كومپوزيتوردىڭ ەرەكشە نۇرلانعان جٷزٸن كٶرٸپ ديرەكتور:
– ويپىر-اي, وسىنشا جەر جارار اتاعىڭىز بولا تۇرا نە دەگەن قاراپايىم جانسىز? – دەدٸ.
– نەمەنە, مەنٸ پايعامبار دەپ پە ەدٸڭ? قاراپ جاتقانشا, ٸشٸپ-جەگەنٸمدٸ اقتاعان تٷرٸم عوي, – دەپ كٷلدٸ كومپوزيتور ەلگٸ بويجەتكەننەن كٶز الماعان كٷيٸ.
ٶنە بويى قامكٶڭٸل كٷيدە جٷرەتٸن, قۋانىشتا دا, قايعىدا دا كٶزٸنەن بٸر مۇڭ كەتپەيتٸن كومپوزيتوردىڭ بٸرنەشە كٷننەن بەرٸ كٶڭٸلدٸ كەزٸن اڭدىعان ديرەكتور ٷشٸن وسى بٸر سەت ٶمٸر بويعى كٷتكەن كٷنٸڭدەي بولىپ كٶرٸندٸ مە, كٶكەيٸندە سول ساۋالدىڭ جاۋابىن ٶز اۋزىنان ەستٸسەم دەۋ ەۋەستٸگٸ باسىم ەدٸ. ونى قازٸر قانشا تارتىنسا دا, بٸلمەككە قۇمارلىق جەڭدٸ.
– ايتىڭىزشى, سٸزدە وسى ۋاقىتقا دەيٸن نەگە اتاق جوق?
ەۋەلدە «كٶپ مازالامايتىن, مىجىماسى جوق, ناعىز ەر كٶڭٸلدٸ, ەل مەسەلەسٸن عانا بيٸك-بيٸك سٶزٸمەن, ٷلكەن پاراساتىمەن تولعايدى ەكەن» دەپ, ىرزا كٶڭٸلدە جٷرگەن ازاماتىنىڭ ٷنەمٸ الدىنان شىعاتىن كٶدي-سٶدي ساۋالدى كەسە كٶلدەنەڭ تارتقانىن جاقتىرا قويماسا دا, جاۋاپسىز قالدىرۋدى تاعى دا سۇڭعىلا كٶڭٸلٸ قولاي كٶرمەدٸ. وسى بٸر سەت ەكٸ ورتاعا كەلٸپ كەربەز قوناقتاي قالعان كٶڭٸل قۇسىن ۇشىرمايىن دەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە جارالى جانىنا جىلى اعىس سىيلاعان بۇل تٶڭٸرەكتەن ەزٸرگە قونىس اۋدارۋعا دا پەيٸلدٸ ەمەس ەدٸ. جان سارايىنىڭ جاپىراقتارىن مەزگٸلسٸز جۇلمالاعىسى كەلمەدٸ. وسى بٸر جاقسى كٷندەر جەمٸسٸن بەرمەسە دە, جان دٷنيەسٸندە جاڭعىرىپ جٷرسە دەپ تٸلەدٸ. كٷنٸ بويى بويجەتكەن كەتكەن جاققا ۇرلانا قاراپ, اياۋلى سەزٸمدٸ كٶڭٸلٸندە تەربەتٸپ وتىرعان ول, سول سەتتەن ودان ەرٸ دە اجىراپ قالماۋدى ويلاپ, ديرەكتوردىڭ سۇراعىنا نەمكەتتٸ تٷردە جاۋاپ بەرٸپ قۇتىلعىسى كەلدٸ.
– ەلگە قادٸرلٸ ادامنىڭ ٶز وتباسىنا, ٶزگەلەرگە قادٸرسٸز بولاتىن كٷنٸ دە از ەمەس, قاراعىم. ودان دا مەن ساعان بٸر جۇمباق جاسىرايىن, سونى شەشسەڭ, ايتايىن, – دەدٸ.
– مەيلٸڭٸز, تەۋەكەل.
– جەلدەن دە, دىبىستان دا جىلدام بٸر كەساپات بار, سەن سونى بٸلەسٸڭ بە?
ديرەكتور ەرٸ ويلانىپ, بەرٸ ويلانىپ, بٸر توقتامعا كەلە المادى.
– اپىر-اي, بٸر كٸسٸدەي ٶمٸر كٶرسەم دە مىنا جۇمباعىڭىزدى شەشۋ ٷشٸن سول ٶمٸرٸمنٸڭ تىم قۇرىعاندا جارتىسىن قايتا شولۋىم كەرەك قوي. قايتا شولعانمەن جۇمباعىڭىزدى شەشە السام جاقسى, ٶزٸڭٸز قۇتقارىڭىز ەندٸ.
– وۋ, ۋەدە قايدا? سەندەي نار جٸگٸتتەر ۋەدەدە تۇرۋى كەرەك. سوندا ەكەۋٸمٸز دە ەپ-ەيدٸك ادام بولا تۇرا, ٶسەك ايتامىز با?
– سٸز ٶسەك ەمەس, ٶسيەت ايتاسىز عوي.
– مٸنە, ەنە-مٸنە دەگەنشە جۇمباق تا شەشٸلدٸ. قۇداي-اۋ, قازٸر اناۋ امەريكادان باستاپ ٶسەك ايتادى عوي. دٷنيە جٷزٸ ٶسەكپەن ٶرتەنٸپ, ٶسەكپەن كٷن كٶرٸپ وتىر عوي. سول ٶسەك ادامزات بالاسى جارالعالى بەرٸ قاسىنان بٸر ەلٸ قالماي كەلە جاتىر. ٶسەكتٸڭ ٶلەتٸن كٷنٸ بار ما ەكەن? ٶسەكپەن كٶسەگەسٸ كٶگەرگەن ەلدٸ كٶرمەسەم دە ونى ٶز پايداسىنا ٶتە تيٸمدٸ پايدالانا بٸلگەن «تالانتتار» دا بار. بٸز ولارعا ەركٸندٸك بەرٸپ قويعانبىز. سول ٶسەكتٸڭ جازباشا, قۇپييا تٷرٸ «دومالىق ارىزدىڭ» ارقاسىندا ٶنەردٸڭ دە ٶرٸسٸ تارىلىپ وتىرعان. مەسەلەن, اتاق الۋ ٷشٸن دە ونىڭ ٷكٸمەت قۇرىپ بەرگەن تەرتٸبٸنە ساي بولعانىڭ جٶن.
– ول قانداي تەرتٸپ تاعى?
– مەسەلەن, سەن ٶز ەندەرٸڭنٸڭ ورىنداۋشىسى بولۋىڭ كەرەك.
– بۇل ەڭدٸ مٷلتٸكسٸز مٷسٸننەن مٸن ٸزدەۋ عوي.
– ٶنەردٸ سٷيەتٸن ادام – سٷيكٸمدٸ ادام. مەن وسى جاسىما دەيٸن ەدەبيەت پەن ٶنەردەن ەجەپتەۋٸر حابارى بار تٸرٸ ديرەكتوردى بٸرٸنشٸ رەت كٶرٸپ وتىرمىن. ەيتپەسە, كٶڭٸلٸڭە كەلمەسٸن, كٶبٸڭنٸڭ اراق ٸشٸپ, كارتا ويناپ, ەت جەپ, ارشامەن تٸس شۇقىعاننان باسقا شارۋاڭ جوق قوي, – دەپ, ول وسى بٸر جانىنا جايسىز تيەتٸن ەڭگٸمەدەن قاشىپ, تاقىرىپتى باسقا ارناعا بۇرعىسى كەلگەن سىڭاي تانىتتى. ەيتسە دە, ىنتىزار كٶڭٸلٸنٸڭ تىعىنى اشىلىپ كەتكەن ديرەكتور الدامشى ماقتاۋدىڭ اۋانىنا بەرٸلمەۋدٸ ويلاپ, ٶزٸ ٷشٸن مەڭگٸلٸك مەسەلەلەردەي كٶرٸنەتٸن ساۋالدىڭ تٷبٸنە جەتپەيٸنشە توقتامايتىنداي كٷيگە ەنٸپ سالا بەردٸ. ونىڭ ويىنشا بٷگٸن كومپوزيتور بالا سەكٸلدٸ ۇشىپ-قونىپ, ەلپ ەتە تٷسٸپ, ٶزگەشە بٸر كٷي كەشٸپ وتىرىسىنا قاراعاندا, اشىق ەڭگٸمەگە سىناي بايقاتاتىن تەرٸزدٸ.
– كٶكە, وسىنشا جاسقا كەلگەنشە سٸزدٸ حالىق باعالادى, ال, بيلٸككە نەگە جاقپايسىز? قۇداي-اۋ, سٸزدٸ كٸسٸ بالاسى تٷگٸلٸ, تٸرلٸكتەگٸ قىبىرلاعان تٸرٸ تٸرشٸلٸك يەسٸنە – باقا-شايانعا, قۇرت-قۇمىرسقاعا دا قييانات جاساپتى دەگەنگە كٸم سەنەدٸ?
– مۇنداي ەڭگٸمەنٸ قوي, جارقىنىم. كٸم پەرٸشتە دەيسٸڭ, ەتەگٸنە ناماز وقىپ جٷرگەن ەشكٸم جوق. مەن سەنٸ ٷلكەن ەڭگٸمە ايتاتىن ازامات پا دەسەم, ۇساقتالىپ باراسىڭ عوي, تٷگە. مىنا دالانى كٷندە باسىپ جٷرگەن ادام ٸرٸ سٶيلەۋگە, كەسەك تۋراۋعا تيٸس. سەن مەنٸڭ كومپوزيتورلىعىما ەمەس, پەندەشٸلٸگٸمە كٶبٸرەك ٷڭٸلگٸن. مەنٸ قايسىبٸر جولى بٸر شيكٸ ٶكپەنٸڭ شالا پٸكٸرٸ قاپالاندىرادى.
– ول نە پٸكٸر?
– ەلقيسسانى «جاي مۋزىكانت قوي» دەپ, «حوروشايا حالتۋرا» جازاتىندار دا جەر باسىپ جٷر عوي. ول دەگەنٸڭٸز قۇم ٸشٸندەگٸ التىن ينە عوي, كٶكەم-اۋ.
– مىناۋ سۇمدىق ەكەن, مەنٸڭ دە بٸر اندا-ساندا تٷرتەتٸنٸم بار ەدٸ. ەلگٸنٸڭ بەتٸن ايمانداي قىلىپ, رەسپۋبليكالىق گازەتكە اڭىراتىپ ماقالا جازسام با ەكەن.
– حالىققا اقىل ايتۋدىڭ قاجەتٸ جوق. ماقالا جازساڭ اقىل ايتقان بولاسىڭ دا. اتاق الۋ ٷشٸن دە بٸرەۋ ەڭٸرەپ ماقالا جازۋى كەرەك پە? وسى مەسەلەمەن اينالىساتىن ادامدار بار ەمەس پە? جالپى, ٶمٸردٸڭ ماعىناسىن اتاقپەن ٶلشەيتٸندەرٸڭ نە وسى?
– ەدٸلەت دەگەن جوق قوي بٸزدە. سول ٷشٸن كٷيٸنەسٸڭ دە.
– سونداي بٸردەڭە دە مەنٸڭ تٷسٸمە اۋىق-اۋىق ەنٸپ تۇرادى. مەنٸ سول شٸركٸن بۇرىنىراقتا اسا مازالاي قويماۋشى ەدٸ. قازٸر جۇرتتىڭ بەرٸ دەموكرات بوپ بارا جاتقان سوڭ, سول نەمەدەن دەمەلەنە باستادىم. «اقيقاتتىڭ ٶزٸ دە شىن اقيقات ەمەس» دەگەن ەكەن بٸر دانىشپان.
وسى بٸر قوڭىرقاي ەڭگٸمە ٷستٸنە كومپوزيتور ۇسىنعان دالا بەيشەشەگٸن قۇشاقتاعان قىز بالا كٸرٸپ كەلدٸ. وسىندا كەلگەلٸ جٸپسٸز بايلاپ, ىنتىقتىرىپ قويعان قىزعا جان دٷنيەسٸ بەينە بٸر ەركٸندٸكتٸ سەزٸنگەن كومپوزيتور بۇل جولى وعان ٶز مەنشٸگٸندەي كٶز توقتاتىپ قارادى. ەكٸ-ٷش كٷننەن سوڭ-اق جولعا شىعامىن با دەگەن بۇنىڭ ويىنا وسى بٸر بويجەتكەن تۇساۋ سالدى. ۇشقالاق كٶڭٸلٸن ۇشىقتاپ جٸبەرٸپ, ٶزٸنە ٷيٸرٸپ العانداي حالدە ەدٸ. ول سۇلۋ بولعانىنا, بۇل سول سۇلۋلىققا سٷيسٸنۋشٸ بولعانىنا ەشكٸم كٸنە قويمايتىن تەرٸزدٸ. بۇل جەردە كەرەگەنٸڭ كٶزٸنەن قاراپ تۇرعان كٷنشٸلدٸك جوق. كٶڭٸلٸ الاي-دٷلەي. قۇمانداعى مولدا دەرەت الاتىنداي دايىنداپ قويعان جىلى سۋدىڭ ٶزٸ دە تۇلا بويىن توڭازىتىپ جٸبەرەدٸ. كٸسٸنٸڭ جٷرەگٸ جارىلاتىن تالاي ەن جازعاندا دا دەل وسىنداي تولقۋدى باستان كەشكەن جوق شىعار. كٶڭٸلٸ جەلدٸ كٷنگٸ تەڭٸز بەتٸندەي تولقيدى. مۇقاعالي دوسى جيٸ ايتاتىن «داريعا» سٶزٸ كەۋدەسٸن تٸلٸپ تٷسٸپ, اقجالىن بولىپ اتىلارداي كٷيدە. «اق داريعا عوي, مىناۋ» دەدٸ ٸشٸنەن. كٷلٸمسٸرەۋ مەن كٷرسٸنۋدٸڭ اراسى بٸر-اق قادام ەكەنٸن وسىعان دەيٸن سەزسەشٸ. جاڭا تۋعان بوتا قانداي بولسا, بۇل دا سونداي.
ديرەكتور دا ديۋانالىعى بار نەمە مە, كومپوزيتوردىڭ كٶڭٸلٸن وقىپ قويعانداي, ەلگٸ بالا كەتٸسٸمەن «وسى سٸزدٸڭ ماحابباتقا, ەيەل ادامعا كٶزقاراسىڭىز قالاي?» دەگەن بەرەكەسٸزدەۋ ساۋال قويدى.
ەلٸ دە سول بٸر سەزٸمنٸڭ جەتەگٸندە وتىرعان كومپوزيتور «كاك نيكوگدا» دەپ ورىسشا سٶيلەپ, سول سەتتەگٸ ويىنان حابار بەردٸ دە, ونىڭ سۇراعىنا كٸرٸسە باستادى.
– ەي, سەن ادامنىڭ ارقاسىن قاسىعانعا تاپتىرمايتىن مامان ەكەنسٸڭ ٶزٸ. ماحاببات دەيسٸڭ. ەلگٸ سەنٸڭ اتاق-پاتاعىڭ بۇل كەزدە جاي نەرسە بولىپ قالادى. مەندە اتاق تا, ابىروي دا بەرٸ بار دەپ ويلايمىن, بٸراق سونى پايدالاناتىن مٷمكٸندٸك جوق. بٸرەۋ قازٸر ماعان سول ماحابباتتى سىيلاسا, مەن ونىڭ اياعىن قۇشار ەدٸم, ودان ارتىق اتاق بولماس ەدٸ. مەن دەل وسى پەتشاعاردان جولى بولماعان اداممىن. تالايعا عاشىق بولعانمىن, بٸراق سول عاشىق وتىنا ەل سەكٸلدٸ جٶندەپ جانا الماعانمىن. جانۋدى قويشى, بٸر سەت ششوق بولىپ مازداساق تا مەيلٸ عوي. مەن بٸر عاشىقتىق كەۋسارىنا قۇمارى قانباعان جانمىن. مەن بٸر ٶز كٶڭٸلٸم قۇلاپ, قالاعان, ٶلٸپ-ٶشٸپ سٷيگەن وت-قۇشاققا ٶرتەنگەن ادام ەمەسپٸن. مەن بٸر تٸرٸ ماحابباتتى ايالاپ كٶرگەن عازيز جان ەمەن. مەن بٸر ٶنە بويى بٸرەۋدٸڭ قاڭسىعىنا تاڭسىق بولىپ ٶتكەن اداممىن. مەن بٸر سۆەجيي سۇلۋلىققا سۇقتانعان جان ەمەن. مەن وسى بٸر كٷندەرٸمدە, وسى وتىرىسىمدا ماحاببات دەگەننٸڭ نە قۇدٸرەت ەكەنٸن باعامداعاندايمىن. ەھ, ٶمٸرٸمدٸ قايتا باستار بولسام... سىرت كٶز ٷشٸن بەرٸ كەش بولۋى مٷمكٸن, بٸراق مەندەگٸ الاساپىران كٶڭٸل ولاي دەمەس ەدٸ-اۋ. تٶلەگەن دوسىم ايتپاقشى, «ال, مەندەگٸ سەزٸمدٸ كٶرسەڭ...» ۆوت, ديرەكتور جولداس, مەنٸڭ بٸر جولىم بولماسا ول ماحابباتتان بولماعان دەپ بٸر تٷيٸپ قويىڭىز اناۋ وياۋ كٶكٸرەگٸڭٸزگە. مەنٸ ەلٸ كٷنگە كٶتەرٸپ كەلە جاتقان ەلٸمنٸڭ ماحابباتى, سول ماحابباتتى ۇستاپ تۇراتىن ەيەلدٸڭ ماحابباتىنا زەرۋمٸن مەن. مەن ەشقاشان كٷرسٸڭدٸرمەيتٸن, ەشكٸمگە كٶز سٷزدٸرمەيتٸن, ٶز وشاعىما جٸپسٸز بايلايتىن ماحابباتقا زەرۋمٸن. مەن بۇل جولعا تازالىقتىڭ تٶركٸنٸن ٸزدەپ شىققان جالعىز جولاۋشىداي سەزٸنەمٸن ٶزٸمدٸ. ادامشىلىق اياۋلى سەزٸمدەرٸم اراشا تٷسٸپ, تالاي اياۋلىمنان ايىرىلعان اداممىن. ٷرٸپ اۋىزعا سالعانداي تالاي حوردىڭ قىزىن كٶردٸم, سوندا مەن تازا بۇلاققا كەزٸككەندەي سەزٸنۋشٸ ەدٸم ٶزٸمدٸ. بٸرەۋلەر سول بۇلاققا شٶلٸن قاندىرىپ جٷرسە, مەن سول باياعى اياۋشىلىق ەسەردٸڭ جەتەگٸنەن الىستاي الماي, بۇلاقتى بىلعاماۋدى عانا ويلاپپىن. ماحابباتقا ادامگەرشٸلٸك كٶزٸمەن قاراپپىن. ادامگەرشٸلٸكتٸڭ ايۋاڭدىقتىڭ اياعىنىڭ استىندا قالاتىنىن كٸم بٸلگەن. ونىڭ نەسٸن سۇرايسىڭ, جولداس? مەن... مەن... مەن...
ول ورنىنان تۇرىپ كەتتٸ دە, سوربۇلاق جاققا كٶزٸ جاساۋراپ قارادى. بٸر قۇشاق بەيشەشەكتٸ ەسٸنە الدى. بۇل بٸر كومپوزيتوردىڭ وتتان دا ىستىق سەزٸمٸنە كۋەگەردەي بولىپ, وسى بٸر سەتتەن قىمسىنعانداي تابادان جاڭا شىققان تابا ناڭداي القىزىلدانىپ كٷن باتىپ بارا جاتقان كەز ەدٸ. بۇل ەشقاشان جاساندى جىلاعان ەمەس. جىلاسا قۇمىعىپ, ٷزدٸگٸپ جىلادى. بۇل جولى دا شىن جىلادى. شەشەسٸنٸڭ قازاسىنان كەيٸنگٸ ەگٸلٸپ جىلاۋى وسى. بٸراق, كٶزٸنٸڭ جاسى تەز قايتتى, سٸرە, تاعدىردىڭ قاتال سىنىنا ەبدەن كٶندٸككەن.
كٷندٸزگٸ ەڭگٸمە كومپوزيتوردى سول تٷنٸ كٶز ٸلدٸرمەي, دٶڭبەكشٸتتٸ-اي كەلٸپ. ٶمٸر بولسا ٶتٸپ بارادى. بۇل بولسا كٸل بٸر جوقشىلىقتىڭ قۇرساۋىنان شىعا الماي, قۋ تٸرشٸلٸكتٸڭ مويىنعا سالعان قامىتىن كەزەك-كەزەك قييۋمەن, سونى قايتٸپ شەشەمٸن دەۋمەن ەۋرە. وسى كٷنگە دەيٸن ٶزٸ ٶز بولىپ, تٸپتٸ قيسىق اياق بٸرەۋدٸ دە ٶز قولىمەن شەشٸندٸرمەپتٸ-اۋ. قۇداي-اۋ, دٷنيەدە قانشا سۇلۋلىق بولسا, مٷمكٸن بولسا ادامدى سونىڭ قىزىعىن كٶرسٸن دەپ جاراتقان شىعار, بۇل تەڭٸر. سول سۇلۋلىق «مەنٸ تاماشالا, مەن سەندٸكپٸن» دەپ تۇرسا, بۇل جەردە وعان بٸر قىزىل كٶز يتتٸڭ ارا تٷسۋٸنە قانداي حاقىسى بار? كٷنٸ بويعى, بٸرنەشە كٷن بويعى بٸر-بٸرٸنە كەتەرٸ ەمەس ەلگٸ كٶزارباسۋلار بٷگٸن سىر بەرمەسە, ەندٸ قاشان?! ول ٶزٸن وسى ويعا جەڭدٸردٸ جەنە دە بار اتاق-ابىرويىن جاعاعا قالدىرىپ, سول بٸر سەزٸم ايدىنىنا جالاڭاش باتىر بولىپ كٸرٸپ بارا جاتتى. سٶيتتٸ دە, ول سول تٷنگە تەۋەكەل ەتتٸ. سول تٷنگە ول وسى ۋاقىتقا دەيٸن ەشكٸمگە, ەشتەڭەگە مالدانباعان اتاق-داڭقىن سالعىسى كەلدٸ. «شىندىق تەۋەكەلگە قارىزدار» دەۋشٸ ەدٸ كٶكەسٸ. قىز كٶزٸندەگٸ ٶزٸنشە كٶكٸرەگٸنە توقىعان شىندىقتى كٶرگەڭدە بەرٸنە تەۋەكەل ەتتٸ.
جۇرتتىڭ بەرٸ وسىنىڭ ەنٸمەن بٸر-بٸرٸن تاۋىپ, ىنتىعىن باسىپ, تابىسىپ, كٷن-تٷن قۇشاقتاسىپ جاتقاندا بۇنىڭ دا بٸرەۋدٸ ادام سيياقتى ەمٸن-ەركٸن قۇشاقتاۋىنا, ايالاۋىنا حاقى جوق پا? ٶمٸر نەگە سونشا ەدٸلەتسٸز? ايتىلسا, نەگە جارتى شىندىق ايتىلادى? سول جارتى شىندىقتى نەگە بٷگٸن تىرجالاڭاش شەشٸندٸرٸپ, تولىق كٷيٸندە كٶرمەيدٸ. سول تٷنٸ سول سۇمدىق سەزٸمدەر بەرٸن دە جەڭدٸ. ول جەر باۋىرلاپ قىز قاسىنا جەتكەندە, ديرەكتوردىڭ قۋاتتى شارۋا قولدارى ونى تٸك كٶتەرٸپ دالاعا الىپ شىققان ەدٸ.
– مۇنىڭىز نە, بۇل نە سۇمدىق?
ديرەكتوردىڭ داۋىسى دٸرٸلدەپ شىقتى. تاڭ قىلاڭ بەرۋگە تاقاۋ. ەكٸ ادام ەكٸ بۇرىشتا مۇڭايىپ وتىر. وسىنىڭ بەرٸن ەلدەن بۇرىن سەزگەن, ديرەكتوردىڭ كٶلەڭكەسٸنەن قورقاتىن پالۋان دەنەلٸ ەيەلٸ دە كٶرپە استىنان سىعىرايىپ قاراپ, سىقسىڭداپ جاتىر ەدٸ. بٸر كەزدە بارىپ ديرەكتور سولقىلداپ جىلادى. بەلكٸم, جان سىرىن سىرتقا جاسقاۋسىز الىپ شىققان كومپوزيتوردىڭ كٷنٸ بويعى شىندىققا سۋارىلعان كٶركەم سٶزٸ ديرەكتوردى وسى سەتكە ارنايى دايىنداعانداي جىنىن جۇمسارتىپ جٸبەردٸ مە, ەلدە وسى ەڭگٸمەنٸ باستاعان ٶزٸن كٸنەلٸ سەزٸندٸ مە, ول ەلگٸ رايىنان قايتقانداي سىڭاي بايقاتىپ, ٷزدٸك-سوزدىق بٸردەڭە ايتادى.
– دٷنيەدەگٸ ەڭ سوڭعى ادال ادامدى ەندٸ كەزدەستٸردٸم بە دەپ ەدٸم.
– ەكەم بايعۇس: «ەل ەركەلەتتٸ ەكەن دەپ, ەسٸرٸپ كەتپە» دەۋشٸ ەدٸ. مەنەن بٸر ەبەستٸك كەتتٸ, باۋىرىم. مەن تاڭ اتپاي قايتايىن. مىنا تاڭنىڭ, مىنا كٷننٸڭ كەسپٸرٸنەن قورقامىن. مىنا ەلدٸڭ كٶزٸ تٷگٸلٸ, اناۋ يتتٸڭ كٶزٸنە دە كٶرٸنۋگە دەتٸم جەتەر ەمەس. مەن ٶمٸرٸمدە تۇڭعىش رەت سۇمدىق جاعدايعا بارا جازدادىم. سەن مەنٸ امان الىپ قالدىڭ. جاعىمسىز ادامنىڭ وبرازىن سەتتٸ سومداعان اكتەرلەر ٶزٸن ەڭ كەرەمەت اكتەر سانايدى ەكەن. مەن دە بٷگٸن سونداي رٶلدٸ سەتتٸ ويناپ شىقتى دەپ ەسەپتە, اينالايىن.
– جوق, سٸز قايتپايسىز.
– جازدىڭ سوڭىن الا, قوڭىر كٷزدە كەلٸپ ەدٸم, ەندٸ, مٸنە, قىس تا تٷستٸ. وسىنشا ۋاقىت كٷپتٸ قىلىپ كٷتتٸرگەن كٶڭٸلدٸڭ اقىرى وسى بولدى عوي.
– مەن سٸزدەن ەشتەڭە دە اياماس ەدٸم. ەگەر سٸز قالاساڭىز, جٷز مەرتە سٷيٸپ جاڭا قوسىلعان بولسام دا قاتىنىمدى قوينىڭىزعا سالار ەدٸم. سٸز ٷشٸن...
– قوي, جارقىنىم, قايتەسٸڭ, مەن شارشاعان اداممىن. بۇل تٸرلٸگٸمدٸ دە سول شارشاعاڭدىق, شاتاسۋ دەپ قابىلدا قولىڭنان كەلسە, مەن قايتايىن. «سٷيٸسكەننەن بالا بولمايدى, سٷيٸسە بەرٸڭدەر, ەدٸرەمقالعىر» دەۋشٸ ەدٸ بٸر جەڭگەم. سول كٸسٸ ايتپاقشى, مەنٸكٸ دە بٸر سەتٸن سالسا شٶپ ەتكٸزٸپ سٷيٸپ الۋ ەدٸ. وسى كٷنگە دەيٸن كەزٸككەننٸڭ بەرٸنە باسىن قاتىرىپ ادامگەرشٸلٸك تۋرالى ەڭگٸمە ايتۋدان قول تيمەپتٸ عوي. جالپى, ادامگەرشٸلٸك, تازالىق تۋرالى كٶپ ايتاتىنداردىڭ ويى بۇزىق كەلەدٸ. ادامنىڭ اسىلىن ەندٸ كٶرگەن مەنٸڭ كٶزٸمدٸ ويىپ الىپ يتكە تاستاساڭ دا ەركٸڭدە, اينالايىن.
– جوق, سٸز قايتپايسىز. جۇرت سٸزدٸ ٶزٸ كەتتٸ دەمەيدٸ. بۇل جۇرت مەنٸڭ مٸنەزٸمدٸ بٸلەدٸ, ٷيٸنەن قۋىپ شىعىپتى دەيدٸ. قايتەيٸن-اي, ەگەر ٶز قىزىم بولسا, ٶزٸم تاپتىردىم, ٶزٸم تەڭٸنە تاۋىپ قوسسام نەسٸ بار. وندا مەنٸ مىنا جۇرت سٶكسە, وندا بۇل جۇرتتىڭ باقىتسىز بولعانى عوي. جٷز جىلدا بٸر تۋاتىن تالانت سول جۇرتتىڭ باعى دا, باقىتى دا ەمەس پە? باقىتىن ايالاي الماعانى عوي. باقىتتان نە اياۋعا بولادى? ەگەر وسى كەزگە دەيٸن تەڭٸن تاپپاي وتىرعان ٶز قىزىم بولسا, سٸزگە جەتەكتەتٸپ-اق جٸبەرەر ەدٸم. ەتتەڭ, قايتەيٸن, بۇل جالعىز كەلٸنٸم ەدٸ, ۇل وقۋدا جٷر ەدٸ. ٶزٸم قىزدان راحات كٶرگەن سوڭ, بٸرەۋدٸڭ جالعىز قىزى بولعان سوڭ, بۇل بالانى دا قىزىمداي كٶرٸپ, ورامال تاققىزباۋشى ەدٸك, ەركەلەپ, بۇلانداپ ٶسسٸن دەۋشٸ ەدٸك, كٸنە بٸزدەن, قۇداياقى سٸزدٸڭ ەش كٸنەڭٸز جوق. «قىزدى كٸم سٷيمەيدٸ, قىمىزدى كٸم ٸشپەيدٸ?». سٸزگە رەنجۋگە بولمايدى. سٸزدٸ رەنجٸتۋگە بولمايدى.
– «ەكەسٸ قۇرداستىڭ بالاسى قۇرداس» دەپ جاساعان تٸرلٸگٸمدٸ كەشٸرە گٶر, باۋىرىم.
– سٸزدٸڭ كەشٸرٸم سۇراۋعا, ەشكٸمنٸڭ الدىڭدا كٸشٸرەيۋگە حاقىڭىز جوق. بۇل جان بالاسىنا ايتىلمايتىن, ٶز ٸشٸمٸزدە قالاتىن قۇپييا بولسىن.
– بوپتى, قاراعىم, بوپتى. «ٶمٸردٸڭ سوڭى – ٶكٸنٸش» دەگەن عوي. بٸراق مەن ٶكٸنبەيمٸن, ٶلمەيمٸن, مەندە ارمان جوق بولسا كەرەك. حالىقتىڭ ماحابباتىن ازداپ سەزٸندٸم. تٶلەگەن باۋىرىم ايتقانداي, «ازىراق باقىتسىزداۋ» بولعانىم راس. مەن سول حالىقتىڭ ماحابباتىن سەل بولسا دا ۇزارتا تٷسەتٸن ەيەلدٸڭ ماحابباتىنا اڭسار ەدٸم. ەر قاناتى مەن قاناعاتى سۇلۋ ات پەن سۇلۋ قاتىن عوي. قارتايمايسىڭ, قايعى ويلامايسىڭ, جاپ-جاس كٷيٸڭدە, ماس كٷيٸڭدە ٶتەسٸڭ ٶمٸردەن. مەن ساعان بٸر پەلساپا-ەپسانا ايتايىن. جول بويىنا «بۇل ٶمٸر ٶتەر-كەتەر» دەگەن سٶزدٸ كٸسٸ بويىنداي ەتٸپ جازىپ قويىپتى دەيدٸ. سٶيتسە, ەلگٸنٸ كٶرگەن كەدەي قۋانىپ كەتٸپتٸ. باي بولسا سولقىلداپ جىلاپتى دەيدٸ. مەن بەيباق دەل قازٸر ەلگٸ كەدەيدٸڭ كٷيٸن باستان كەشٸرٸپ وتىرمىن. بۇل ٶمٸردٸڭ, مىنا بٸر اۋىر تٷننٸڭ تەز ٶتٸپ كەتەتٸنٸنە قۋانىپ وتىرمىن. ابىرويسىزدىققا بٸر قادام قالعاندا قۇتقارىپ قالعان ساعان ريزامىن. ٸشٸ مەن سىرتى كەلٸسكەن ادام ەدٸ ٶمٸر بويى اڭساعانىم. مەن ەر جولعا شىققان سايىن سونداي ادامدى ٸزدەپ شىعاتىنداي ەدٸم. ەندٸ تاپتىم با دەپ ەدٸم سول بالانى, كٶرگەندٸ جەردٸڭ بالاسىن. مەن ماحابباتقا, شىن سۇلۋلىققا قۇسا جانمىن عوي, قاراعىم.
– جوق, سٸز ادامدىقتان اتتاعان جوقسىز. سٸز نۇردان جارالعان جانسىز. سٸز ەلگە سەۋلە شاشۋ ٷشٸن تۋعان ادامسىز. بٸز, مىنا پاقىرىڭىز سول نۇردىڭ جٷزٸنە داق تٷسٸرمەۋگە تيٸسپٸز. بۇل – بٸزدٸڭ قاسيەتتٸ مٸڭدەتٸمٸز. سٸزدەي ادام ەندٸ قايتٸپ جٷز جىلدا بۇل ٷيدٸڭ تابالدىرىعىنان اتتاي ما, جوق پا? جٷزگە كەلٸپ سۇلۋ سٷيۋگە ۇمتىلعان جامبىل بابامدى ەسكە الىڭىز دا, بۇل جايدى مەڭگٸگە ۇمىتىڭىز. قازاقتىڭ بٸر-بٸرٸنە كٷيەۋ بولۋعا, جەزدە بولۋعا ەبدەن حاقىسى بار عوي. قارعا تامىرلى ەل ەمەسپٸز بە?
– ٶزٸ جىلاتىپ, ٶزٸ جۇباتىپ الاتىن سەندەي ازاماتى بار ەل باقىتتى عوي. بٸزدٸڭ بٸر اعامىز ىلعي دا «بٷگٸنگٸ تاڭداعى ٸنٸم» دەپ سٶيلەيتٸن. وسىنشا ۋاقىت جاتىپ, وسى ٷيدٸڭ بٸر مٷشەسٸ بولعان مەن سەنٸ بٷگٸنگٸ تانداعى ٸنٸم ەمەس, مەڭگٸلٸك ٸنٸم, باۋىرىم دەيٸنشٸ, – دەپ كومپوزيتور ديرەكتوردى قۇشاعىنا قىسىپ, سولقىلداپ جىلادى.
– دٷنيەدە سٸزدەي ادامنىڭ كٶز جاسىن كٶرگەننەن اۋىر ەشتەڭە جوق ەكەن, كٶكە, وسى سوڭعى جىلاۋىڭىز بولسىنشى, – دەدٸ بۇل قوشتاسىپ تۇرىپ.
سول جولى قار قالىڭ تٷسٸپ, ونىڭ سوڭى كٶكتايعاققا اينالعان. كومپوزيتوردىڭ جامان-جەۋتٸك «جيگۋليٸ» تايعاناقتاپ كەتپەسٸن دەپ, جٷك سالعىشقا قۇم سالىندى. وسى بٸر قاپ قۇمنىڭ ٶزٸنٸڭ كٶرٸنە تٷسەر تۋعان جەردٸڭ توپىراعى ەكەنٸن قايران كومپوزيتور بەلكٸم, بٸلدٸ, بەلكٸم, بٸلمەدٸ.
سٶيتٸپ, كٸسٸ بالاسىنا قىلاۋداي قيياناتى بولماعان ۇلى كومپوزيتوردىڭ دا كٶزٸ توپىراققا تويىپ ەدٸ.
سول بٸر قارالى كٷنٸ دالانى باسىنا كٶتەرٸپ, ەڭ ەگٸلٸپ جىلاعان دا بەلكي, ديرەكتور شىعار...
"جۇلدىز" جۋرنالى
