Qalamger saǵan aitam, úkimet sen tyńda...

Álqisa, bir nárseni eskertip alaiyn: men qalamger (jazýshy, aqyn, dramatýrg, t.b.) emespin, sondyqtan áde­biet týraly tek «Oqyr­man» sta­tý­sym­dy pai­dalanyp qana sÓz sÓi­lei alamyn.

«Bizde nege Nobel joq?», «Álem nege Tolstoi men Aitmatovty oqi­dy?» «Pálen el bizdi qashan sói­letedi?» dep jylaimyz da jatamyz. Ókpemiz basylǵan soń, sanaly túrde bir suraq týady: «Ádebietimizdi álemge tanytý úshin ne isteý kerek?» degen.

Olimpiada úshin úkimet qalai jantalasady, sol jankeshtilikti ádebietke arnaý kerek, bitti. Sportta qalai ulardai shýlasaq, ádebiette de solai jankúier bolsaq qoi. Tilegimizdiń baǵy janyp ketip, úkimet jantalasty, jankúier de janyqty deiik. Dál osy istiń aldynda bizdi bir úlken mindet kútedi. Ol – álemde eldiń týyn kóteretin qalamgerdi aldymen óz ishimizde anyqtap alý. Onyń bárimiz kórip júrgen bir ǵana joly – baiqaý, iá.

Osyǵan orai jazýshy Aiagúl Mantaidyń feisbýktaǵy postyn jaza ketkim kelip otyr. «Osydan biraz ýaqyt buryn bir ádebi baiqaýǵa qazylar alqasynyń múshesi bolýǵa shaqyrdy. Qanshama shyǵarmany oqisyń, oi qorytasyń, eńbek pe, iá, eńbek. «Júz adamnan kelip túsken shyǵarma­lardy oqýǵa qanshama ýaqytym, qanshama energiiam ketedi» dep qalamaqy týraly suradym. «Qalamaqysy nesi? Jurttar qazylar alqasynyń múshesi bolǵanǵa qýanady. Sizge júz adamnyń shyǵarmasyn oqý­dyń qajeti joq. Júlde alatyn qyz-jigitterdiń ǵana shyǵarmasyn oqy­sańyz jetedi. Siz tek qazylar alqa­synyń múshesi bolýǵa kelisip, qol qoi­sańyz boldy», – deidi esh saspas­tan. «Sizder júldege laiyq dep tanyǵan adamnyń shyǵarma­shylyǵyn men múldem moiyn­damasam she…» desem, «ol jaǵyn sosyn keli­semiz ǵoi, siz birinshi kelisimińizdi berińizshi» deidi. «Meniń printsipim men sizderdiń ádebietke degen kózqarastaryńyz múl­dem sáikes kelmeidi» dep bas tart­tym. Kim biledi, ol da «jaýdan qutyl­dyq» dep jeńildep qalǵan shyǵar. 

…Keshe ózim jeke basyn qatty qadirleitin bir aǵam ádebi baiqaýdyń qazylar alqasynyń múshesi bolýǵa usynys jasady. Bas tarttym. Shy­nymen, qazir ýaqytym joq. Áitpese, ol kisiniń shynaiy­lyǵyna senem.

…Keide shyn talanttardyń qýa­nyshtan kózine jas alýyna sebepker bolǵym keledi. Keide talanttardy syndyryp jatqan kezde kúressem de jeńilip, olardyń kóz jasyna qalam ba dep qorqam. Ózimdi Máskeýde óte erkin sezinem. Erkin tynys alam. Men bizdiń ádebi ortadan qatty qorqam…».

Al, ol álgindei ádiletsizdikpen ótse, ne ónedi? Qaitpek kerek? Onsyz qalai anyqtaimyz? Baiqaý bolmasyn demeimin, bolsyn. Biraq, JARYS JAZǴYSh­TARDYŃ EMES, OQYR­MANDARDYŃ ARASYNDA ÓTÝI KEREK! Mine, sonda ǵana jazǵyshtar túptiń túbinde bir paraq qaǵazǵa emes, oqyrmanǵa talasýy kerektigine basy jetedi. Qalamgerdiń ár medali – onyń OQYRMANY.

Álemdegi kez-kelgen eldiń ádebieti myqty qalamgerinen buryn (jazýshy, aqyn, dramatýrg, t.b.) oqyrman­dary­nyń qanshalyqty kitap oqity­nymen ólshenedi. Onyń sebebin: «Avtor kitap shyǵarsa da, oǵan baǵa beretin – kóp­shilik. Demek, avtor kitap jasaýshy da, kópshilik – onyń taǵdy­ryn sheshýshi», – dep, V. Giýgo baiaǵyda-aq aityp qoiypty.

Osy tusta taǵy bir problema qy­lań beredi. Moiyn­daiyq­shy, bizde qazir jazarmandardyń oqyrmany – jazar­man­dardyń ózi nemese sonyń aina­lasyndaǵylar. Bylaiǵy oqyr­mandar joq demeimin, bar, biraq, az, tym az. Sonaý kitap jet­peitin kezeń­niń ózinde bir-birine jarmasyp, eginshi men mal­shysy, jalshysyna deiin kitap kemirdi, qazir bári qoljetimdi. Inter­netke kitapty 4-5 myńdap, basylym­dardyń bárin engizdi. Túkiriktep turyp oqyǵym keledi deseńiz, men barǵan kitapha­nalardyń árdaiym oryndyq­tary bos turady. Jaǵdai jasalǵan delik. Biraq, nege áli oqyrmannyń qarqy­ny buryn­ǵydai emes? Mine, biz osynyń «diagnozyn» tabýǵa tiispiz.

Folklory bar, Abaidan beri jalǵasqan jazba sóz óneri bar – qazaq eshqashan ádebietten qol úzbegen ǵoi. Nege? Sebebi: ádebiet ol – tarih; ol – saiasat; ol – qoǵam; ol – din; ol – dástúr; ol – bilim; ol – ǵylym; ol – tereńdik; ol – til; ol – ideologiia. Saiyp kelgende, ádebiet – ámbebap. E-e, babalary­myz «bir oqpen san qoian atýdy» bilgen eken ǵoi.

…Ótken jyly bir ádebi jiynda:

– «Ádebiet – ardyń isi» degen jattandy sózdi nege qai­talai beredi? – deidi bireý. Sonda bir ulttyń tarihyn, saiasatyn, qoǵa­myn, dinin, dástúrin, tereń tilin, bilim-ǵyly­myn, árbirden soń sol ulttyń ideolo­giiasyn arqalap júrý, arqalap ótý ońai is dei me eken? Osy sózdiń salmaǵyn sezin­beitinderdiń de ádebiette júrgenin kórý ne degen ókinishti deseńizshi?…

Ágáráki, basqasyn emes, tek oqyr­mandar arasyndaǵy ashyq pikirtalas, oitalqyda dara shyqqan, «medalǵa» (oqyr­many) eń bai qalam­gerdiń (jazý­shy, aqyn, dramatýrg) abyroiyn asqaqtata bersek, jan dúniesine jankúier bolsaq, úkimet qanatyna sý búrkise, «Ádebiet – ardyń isi» degen sóz­diń salmaǵyn sezinbeitinder ózdiginen-aq yǵysa berer edi de, men sekildi oqyrmannyń kóńiline anadai ókinish ornamas edi.

Sóz sońynyń aldynda bir sóz: Júldege júgirmegen keshegi arys­tarymyzdai jaryssyz-aq ádebietti jasaýǵa bolady, biraq, oqyrmansyz ádebietti jasaý – keshirińiz, qiial­dyń isi. Qaitalasam, aiyp etpeńiz, ulty­myzdyń osy ýaqytqa deiingi tari­hyn, saiasatyn, qoǵamyn, dinin, dástúrin, tereń tilin, bilim-ǵyly­myn, iá, ultymyzdyń ideologiiasyn bir óziniń ón boiyna syiǵyzyp, arqalap kep, jetkizgeni úshin bizge deiingi ádebietke alǵysymyzdy aitýymyz kerek. Al, osy kúnimizdi erteńge amanattaý úshin dál qazirden búgingi ádebietimizge, onyń «taǵdy­ryn sheshetin» oqyrmanǵa janymyz ashý kerek. Jai emes, shyr­qyrap turyp  sóz ben is qabysyp keledi.

Eger anaý habarlandyrýda: «Oqyr­mandar arasynda jarys. Óz qalam­gerińdi tańda!» – dep tursa, attandap ap júgirer edim.

Baiqaý bolmasyn demeimin, bolsyn. Biraq, JARYS JAZǴYSh­TARDYŃ EMES, OQYR­MANDARDYŃ ARASYNDA ÓTÝI KEREK! Mine, sonda ǵana jazǵyshtar túptiń túbinde bir paraq qaǵazǵa emes, oqyrmanǵa talasýy kerektigine basy jetedi. Qalamgerdiń ár medali –

onyń OQYRMANY.

Sálemmen, ádebietin álemde kórgisi keletin oqyrman –

Aidana ShOTBAIQYZY.