ەلقيسا, بٸر نەرسەنٸ ەسكەرتٸپ الايىن: مەن قالامگەر (جازۋشى, اقىن, دراماتۋرگ, ت.ب.) ەمەسپٸن, سوندىقتان ەدەبيەت تۋرالى تەك «وقىرمان» ستاتۋسىمدى پايدالانىپ قانا سٶز سٶيلەي الامىن.
«بٸزدە نەگە نوبەل جوق?», «ەلەم نەگە تولستوي مەن ايتماتوۆتى وقيدى?» «پەلەن ەل بٸزدٸ قاشان سٶيلەتەدٸ?» دەپ جىلايمىز دا جاتامىز. ٶكپەمٸز باسىلعان سوڭ, سانالى تٷردە بٸر سۇراق تۋادى: «ەدەبيەتٸمٸزدٸ ەلەمگە تانىتۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك?» دەگەن.
وليمپيادا ٷشٸن ٷكٸمەت قالاي جانتالاسادى, سول جانكەشتٸلٸكتٸ ەدەبيەتكە ارناۋ كەرەك, بٸتتٸ. سپورتتا قالاي ۇلارداي شۋلاساق, ەدەبيەتتە دە سولاي جانكٷيەر بولساق قوي. تٸلەگٸمٸزدٸڭ باعى جانىپ كەتٸپ, ٷكٸمەت جانتالاستى, جانكٷيەر دە جانىقتى دەيٸك. دەل وسى ٸستٸڭ الدىندا بٸزدٸ بٸر ٷلكەن مٸندەت كٷتەدٸ. ول – ەلەمدە ەلدٸڭ تۋىن كٶتەرەتٸن قالامگەردٸ الدىمەن ٶز ٸشٸمٸزدە انىقتاپ الۋ. ونىڭ بەرٸمٸز كٶرٸپ جٷرگەن بٸر عانا جولى – بايقاۋ, يە.
وسىعان وراي جازۋشى اياگٷل مانتايدىڭ فەيسبۋكتاعى پوستىن جازا كەتكٸم كەلٸپ وتىر. «وسىدان بٸراز ۋاقىت بۇرىن بٸر ەدەبي بايقاۋعا قازىلار القاسىنىڭ مٷشەسٸ بولۋعا شاقىردى. قانشاما شىعارمانى وقيسىڭ, وي قورىتاسىڭ, ەڭبەك پە, يە, ەڭبەك. «جٷز ادامنان كەلٸپ تٷسكەن شىعارمالاردى وقۋعا قانشاما ۋاقىتىم, قانشاما ەنەرگييام كەتەدٸ» دەپ قالاماقى تۋرالى سۇرادىم. «قالاماقىسى نەسٸ? جۇرتتار قازىلار القاسىنىڭ مٷشەسٸ بولعانعا قۋانادى. سٸزگە جٷز ادامنىڭ شىعارماسىن وقۋدىڭ قاجەتٸ جوق. جٷلدە الاتىن قىز-جٸگٸتتەردٸڭ عانا شىعارماسىن وقىساڭىز جەتەدٸ. سٸز تەك قازىلار القاسىنىڭ مٷشەسٸ بولۋعا كەلٸسٸپ, قول قويساڭىز بولدى», – دەيدٸ ەش ساسپاستان. «سٸزدەر جٷلدەگە لايىق دەپ تانىعان ادامنىڭ شىعارماشىلىعىن مەن مٷلدەم مويىنداماسام شە…» دەسەم, «ول جاعىن سوسىن كەلٸسەمٸز عوي, سٸز بٸرٸنشٸ كەلٸسٸمٸڭٸزدٸ بەرٸڭٸزشٸ» دەيدٸ. «مەنٸڭ پرينتسيپٸم مەن سٸزدەردٸڭ ەدەبيەتكە دەگەن كٶزقاراستارىڭىز مٷلدەم سەيكەس كەلمەيدٸ» دەپ باس تارتتىم. كٸم بٸلەدٸ, ول دا «جاۋدان قۇتىلدىق» دەپ جەڭٸلدەپ قالعان شىعار.
…كەشە ٶزٸم جەكە باسىن قاتتى قادٸرلەيتٸن بٸر اعام ەدەبي بايقاۋدىڭ قازىلار القاسىنىڭ مٷشەسٸ بولۋعا ۇسىنىس جاسادى. باس تارتتىم. شىنىمەن, قازٸر ۋاقىتىم جوق. ەيتپەسە, ول كٸسٸنٸڭ شىنايىلىعىنا سەنەم.
…كەيدە شىن تالانتتاردىڭ قۋانىشتان كٶزٸنە جاس الۋىنا سەبەپكەر بولعىم كەلەدٸ. كەيدە تالانتتاردى سىندىرىپ جاتقان كەزدە كٷرەسسەم دە جەڭٸلٸپ, ولاردىڭ كٶز جاسىنا قالام با دەپ قورقام. ٶزٸمدٸ مەسكەۋدە ٶتە ەركٸن سەزٸنەم. ەركٸن تىنىس الام. مەن بٸزدٸڭ ەدەبي ورتادان قاتتى قورقام…».
ال, ول ەلگٸندەي ەدٸلەتسٸزدٸكپەن ٶتسە, نە ٶنەدٸ? قايتپەك كەرەك? ونسىز قالاي انىقتايمىز? بايقاۋ بولماسىن دەمەيمٸن, بولسىن. بٸراق, جارىس جازعىشتاردىڭ ەمەس, وقىرمانداردىڭ اراسىندا ٶتۋٸ كەرەك! مٸنە, سوندا عانا جازعىشتار تٷپتٸڭ تٷبٸندە بٸر پاراق قاعازعا ەمەس, وقىرمانعا تالاسۋى كەرەكتٸگٸنە باسى جەتەدٸ. قالامگەردٸڭ ەر مەدالٸ – ونىڭ وقىرمانى.
ەلەمدەگٸ كەز-كەلگەن ەلدٸڭ ەدەبيەتٸ مىقتى قالامگەرٸنەن بۇرىن (جازۋشى, اقىن, دراماتۋرگ, ت.ب.) وقىرماندارىنىڭ قانشالىقتى كٸتاپ وقيتىنىمەن ٶلشەنەدٸ. ونىڭ سەبەبٸن: «اۆتور كٸتاپ شىعارسا دا, وعان باعا بەرەتٸن – كٶپشٸلٸك. دەمەك, اۆتور كٸتاپ جاساۋشى دا, كٶپشٸلٸك – ونىڭ تاعدىرىن شەشۋشٸ», – دەپ, ۆ. گيۋگو باياعىدا-اق ايتىپ قويىپتى.
وسى تۇستا تاعى بٸر پروبلەما قىلاڭ بەرەدٸ. مويىندايىقشى, بٸزدە قازٸر جازارمانداردىڭ وقىرمانى – جازارمانداردىڭ ٶزٸ نەمەسە سونىڭ اينالاسىنداعىلار. بىلايعى وقىرماندار جوق دەمەيمٸن, بار, بٸراق, از, تىم از. سوناۋ كٸتاپ جەتپەيتٸن كەزەڭنٸڭ ٶزٸندە بٸر-بٸرٸنە جارماسىپ, ەگٸنشٸ مەن مالشىسى, جالشىسىنا دەيٸن كٸتاپ كەمٸردٸ, قازٸر بەرٸ قولجەتٸمدٸ. ينتەرنەتكە كٸتاپتى 4-5 مىڭداپ, باسىلىمداردىڭ بەرٸن ەنگٸزدٸ. تٷكٸرٸكتەپ تۇرىپ وقىعىم كەلەدٸ دەسەڭٸز, مەن بارعان كٸتاپحانالاردىڭ ەردايىم ورىندىقتارى بوس تۇرادى. جاعداي جاسالعان دەلٸك. بٸراق, نەگە ەلٸ وقىرماننىڭ قارقىنى بۇرىنعىداي ەمەس? مٸنە, بٸز وسىنىڭ «دياگنوزىن» تابۋعا تيٸسپٸز.
فولكلورى بار, ابايدان بەرٸ جالعاسقان جازبا سٶز ٶنەرٸ بار – قازاق ەشقاشان ەدەبيەتتەن قول ٷزبەگەن عوي. نەگە? سەبەبٸ: ەدەبيەت ول – تاريح; ول – ساياسات; ول – قوعام; ول – دٸن; ول – دەستٷر; ول – بٸلٸم; ول – عىلىم; ول – تەرەڭدٸك; ول – تٸل; ول – يدەولوگييا. سايىپ كەلگەندە, ەدەبيەت – ەمبەباپ. ە-ە, بابالارىمىز «بٸر وقپەن سان قويان اتۋدى» بٸلگەن ەكەن عوي.
…ٶتكەن جىلى بٸر ەدەبي جيىندا:
– «ەدەبيەت – اردىڭ ٸسٸ» دەگەن جاتتاندى سٶزدٸ نەگە قايتالاي بەرەدٸ? – دەيدٸ بٸرەۋ. سوندا بٸر ۇلتتىڭ تاريحىن, ساياساتىن, قوعامىن, دٸنٸن, دەستٷرٸن, تەرەڭ تٸلٸن, بٸلٸم-عىلىمىن, ەربٸردەن سوڭ سول ۇلتتىڭ يدەولوگيياسىن ارقالاپ جٷرۋ, ارقالاپ ٶتۋ وڭاي ٸس دەي مە ەكەن? وسى سٶزدٸڭ سالماعىن سەزٸنبەيتٸندەردٸڭ دە ەدەبيەتتە جٷرگەنٸن كٶرۋ نە دەگەن ٶكٸنٸشتٸ دەسەڭٸزشٸ?…
ەگەرەكي, باسقاسىن ەمەس, تەك وقىرماندار اراسىنداعى اشىق پٸكٸرتالاس, ويتالقىدا دارا شىققان, «مەدالعا» (وقىرمانى) ەڭ باي قالامگەردٸڭ (جازۋشى, اقىن, دراماتۋرگ) ابىرويىن اسقاقتاتا بەرسەك, جان دٷنيەسٸنە جانكٷيەر بولساق, ٷكٸمەت قاناتىنا سۋ بٷركٸسە, «ەدەبيەت – اردىڭ ٸسٸ» دەگەن سٶزدٸڭ سالماعىن سەزٸنبەيتٸندەر ٶزدٸگٸنەن-اق ىعىسا بەرەر ەدٸ دە, مەن سەكٸلدٸ وقىرماننىڭ كٶڭٸلٸنە اناداي ٶكٸنٸش ورناماس ەدٸ.
سٶز سوڭىنىڭ الدىندا بٸر سٶز: جٷلدەگە جٷگٸرمەگەن كەشەگٸ ارىستارىمىزداي جارىسسىز-اق ەدەبيەتتٸ جاساۋعا بولادى, بٸراق, وقىرمانسىز ەدەبيەتتٸ جاساۋ – كەشٸرٸڭٸز, قييالدىڭ ٸسٸ. قايتالاسام, ايىپ ەتپەڭٸز, ۇلتىمىزدىڭ وسى ۋاقىتقا دەيٸنگٸ تاريحىن, ساياساتىن, قوعامىن, دٸنٸن, دەستٷرٸن, تەرەڭ تٸلٸن, بٸلٸم-عىلىمىن, يە, ۇلتىمىزدىڭ يدەولوگيياسىن بٸر ٶزٸنٸڭ ٶن بويىنا سىيعىزىپ, ارقالاپ كەپ, جەتكٸزگەنٸ ٷشٸن بٸزگە دەيٸنگٸ ەدەبيەتكە العىسىمىزدى ايتۋىمىز كەرەك. ال, وسى كٷنٸمٸزدٸ ەرتەڭگە اماناتتاۋ ٷشٸن دەل قازٸردەن بٷگٸنگٸ ەدەبيەتٸمٸزگە, ونىڭ «تاعدىرىن شەشەتٸن» وقىرمانعا جانىمىز اشۋ كەرەك. جاي ەمەس, شىرقىراپ تۇرىپ سٶز بەن ٸس قابىسىپ كەلەدٸ.
ەگەر اناۋ حابارلاندىرۋدا: «وقىرماندار اراسىندا جارىس. ٶز قالامگەرٸڭدٸ تاڭدا!» – دەپ تۇرسا, اتتانداپ اپ جٷگٸرەر ەدٸم.
بايقاۋ بولماسىن دەمەيمٸن, بولسىن. بٸراق, جارىس جازعىشتاردىڭ ەمەس, وقىرمانداردىڭ اراسىندا ٶتۋٸ كەرەك! مٸنە, سوندا عانا جازعىشتار تٷپتٸڭ تٷبٸندە بٸر پاراق قاعازعا ەمەس, وقىرمانعا تالاسۋى كەرەكتٸگٸنە باسى جەتەدٸ. قالامگەردٸڭ ەر مەدالٸ –
ونىڭ وقىرمانى.
سەلەممەن, ەدەبيەتٸن ەلەمدە كٶرگٸسٸ كەلەتٸن وقىرمان –
ايدانا شوتبايقىزى.
